೫. ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೋ

೨೬. ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೇ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಚತುಭೂಮಕವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿಆದೀನಿ ಅತೀತಾದಿವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಭಾವತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಾನಿ. ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಾದಿವತ್ಥುಕಾನೇವ, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಹದಯವತ್ಥುಕಮ್ಪಿ ಅವತ್ಥುಕಮ್ಪಿ. ಸಬ್ಬಂ ಚತುಭೂಮಕವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಸೇಸಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸದಿಸಮೇವಾತಿ.

ಅಯಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೋ.

ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ

ಇದಾನಿ ಪಞ್ಚಸುಪಿ ಖನ್ಧೇಸು ಸಮುಗ್ಗಮತೋ, ಪುಬ್ಬಾಪರತೋ, ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದತೋ, ಏಕುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧತೋ, ನಾನುಪ್ಪಾದಏಕನಿರೋಧತೋ, ಏಕುಪ್ಪಾದಏಕನಿರೋಧತೋ, ನಾನುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧತೋ, ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತೋ, ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರತೋ, ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತೋ, ಹೀನಪಣೀತತೋ, ದೂರಸನ್ತಿಕತೋ, ಪಚ್ಚಯತೋ, ಸಮುಟ್ಠಾನತೋ, ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನತೋ, ಸಙ್ಖತತೋತಿ ಸೋಳಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಪಕಿಣ್ಣಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತತ್ಥ ದುವಿಧೋ ಸಮುಗ್ಗಮೋ – ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಸಮುಗ್ಗಮೋ, ಓಪಪಾತಿಕಸಮುಗ್ಗಮೋತಿ. ತತ್ಥ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಸಮುಗ್ಗಮೋ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಸತ್ತಾನಞ್ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಅಪಚ್ಛಾಅಪುರೇ ಏಕತೋ ಪಾತುಭವನ್ತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಪಾತುಭೂತಾ ಕಲಲಸಙ್ಖಾತಾ ರೂಪಸನ್ತತಿ ಪರಿತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಖುದ್ದಕಮಕ್ಖಿಕಾಯ ಏಕವಾಯಾಮೇನ ಪಾತಬ್ಬಮತ್ತಾತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘ಅತಿಬಹುಂ ಏತಂ, ಸಣ್ಹಸೂಚಿಯಾ ತೇಲೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಯ ಪಗ್ಘರಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗೇ ಠಿತಬಿನ್ದುಮತ್ತ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಮ್ಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘ಏಕಕೇಸೇ ತೇಲತೋ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಗಹಿತೇ ತಸ್ಸ ಪಗ್ಘರಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗೇ ಠಿತಬಿನ್ದುಮತ್ತ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಮ್ಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಜನಪದೇ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಕೇಸೇ ಅಟ್ಠಧಾ ಫಾಲಿತೇ ತತೋ ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸಪ್ಪಮಾಣೋ ಉತ್ತರಕುರುಕಾನಂ ಕೇಸೋ; ತಸ್ಸ ಪಸನ್ನತಿಲತೇಲತೋ ಉದ್ಧಟಸ್ಸ ಅಗ್ಗೇ ಠಿತಬಿನ್ದುಮತ್ತ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಮ್ಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘ಏತಂ ಬಹು, ಜಾತಿಉಣ್ಣಾ ನಾಮ ಸುಖುಮಾ; ತಸ್ಸಾ ಏಕಅಂಸುನೋ ಪಸನ್ನತಿಲತೇಲೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉದ್ಧಟಸ್ಸ ಪಗ್ಘರಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗೇ ಠಿತಬಿನ್ದುಮತ್ತ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಪನೇತಂ ಅಚ್ಛಂ ಹೋತಿ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಂ ಅನಾವಿಲಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಪಸನ್ನತಿಲತೇಲಬಿನ್ದುಸಮಾನವಣ್ಣಂ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

ತಿಲತೇಲಸ್ಸ ಯಥಾ ಬಿನ್ದು, ಸಪ್ಪಿಮಣ್ಡೋ ಅನಾವಿಲೋ;

ಏವಂ ವಣ್ಣಪಟಿಭಾಗಂ, ಕಲಲನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚತೀತಿ.

ಏವಂ ಪರಿತ್ತಾಯ ರೂಪಸನ್ತತಿಯಾ ತೀಣಿ ಸನ್ತತಿಸೀಸಾನಿ ಹೋನ್ತಿ – ವತ್ಥುದಸಕಂ, ಕಾಯದಸಕಂ, ಇತ್ಥಿಯಾ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಭಾವದಸಕನ್ತಿ. ತತ್ಥ ವತ್ಥುರೂಪಂ, ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ, ತಂನಿಸ್ಸಿತಾ ವಣ್ಣಗನ್ಧರಸೋಜಾ, ಜೀವಿತನ್ತಿ – ಇದಂ ವತ್ಥುದಸಕಂ ನಾಮ. ಕಾಯಪಸಾದೋ, ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ, ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ವಣ್ಣಗನ್ಧರಸೋಜಾ, ಜೀವಿತನ್ತಿ – ಇದಂ ಕಾಯದಸಕಂ ನಾಮ. ಇತ್ಥಿಯಾ ಇತ್ಥಿಭಾವೋ, ಪುರಿಸಸ್ಸ ಪುರಿಸಭಾವೋ, ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ, ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ವಣ್ಣಗನ್ಧರಸೋಜಾ, ಜೀವಿತನ್ತಿ – ಇದಂ ಭಾವದಸಕಂ ನಾಮ.

ಏವಂ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಸಮತಿಂಸ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತೇನ ಪನ ಸಹಜಾತಾ ವೇದನಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋತಿ. ಏವಂ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಹೋನ್ತಿ. ಸಚೇ ಪನ ನಪುಂಸಕಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತಿ, ಭಾವದಸಕಂ ಹಾಯತಿ. ದ್ವಿನ್ನಂ ದಸಕಾನಂ ವಸೇನ ಸಮವೀಸತಿ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಏವಾತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಹೋನ್ತಿ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಪ್ಪವೇಣೀ ಕಥೇತಬ್ಬಾ ಭವೇಯ್ಯ. ತಂ ಪನ ಅಕಥೇತ್ವಾ ‘ಓಪಪಾತಿಕಸಮುಗ್ಗಮೋ’ ನಾಮ ದಸ್ಸಿತೋ. ಓಪಪಾತಿಕಾನಞ್ಹಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನಿ ತೀಣಿ, ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾದಸಕಾನಿ ಚಾತಿ ಸತ್ತ ರೂಪಸನ್ತತಿಸೀಸಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುದಸಕಾದೀನಿ ಕಾಯದಸಕಸದಿಸಾನೇವ. ನಪುಂಸಕಸ್ಸ ಪನ ಭಾವದಸಕಂ ನತ್ಥಿ. ಏವಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಾನಂ ಓಪಪಾತಿಕಾನಂ ಸಮಸತ್ತತಿ ಚೇವ ಸಮಸಟ್ಠಿ ಚ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ. ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಏವಾತಿ. ಏವಂ ಓಪಪಾತಿಕಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಯಂ ‘ಓಪಪಾತಿಕಸಮುಗ್ಗಮೋ’ ನಾಮ. ಏವಂ ತಾವ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ‘ಸಮುಗ್ಗಮತೋ’ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

‘ಪುಬ್ಬಾಪರತೋ’ತಿ ಏವಂ ಪನ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ಅಪಚ್ಛಾಅಪುರೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ಕಿಂ ರೂಪಂ ಪಠಮಂ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ ಉದಾಹು ಅರೂಪನ್ತಿ? ರೂಪಂ ರೂಪಮೇವ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ನ ಅರೂಪಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ನ ರೂಪಜನಕತ್ತಾ. ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಞ್ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ, ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ, ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ, ಚತ್ತಾರಿ ಅರೂಪ್ಪವಿಪಾಕಾನೀತಿ ಸೋಳಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ತಾವ ವತ್ಥುನೋ ದುಬ್ಬಲತಾಯ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತತಾಯ ಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲತಾಯ ಆಗನ್ತುಕತಾಯ ಚ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ತತ್ಥ ಹಿ ಸಹಜಾತಂ ವತ್ಥು ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ದುಬ್ಬಲಂ ಹೋತೀತಿ ವತ್ಥುನೋ ದುಬ್ಬಲತಾಯ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಯಥಾ ಚ ಪಪಾತೇ ಪತನ್ತೋ ಪುರಿಸೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯೋ ಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಏವಂ ಏತಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮವೇಗಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ಪಪಾತೇ ಪತಮಾನಂ ವಿಯ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಂ. ಇತಿ ಕಮ್ಮವೇಗಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ, ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತತಾಯಪಿ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ.

ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಞ್ಚ ವತ್ಥುನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಅಪಚ್ಛಾಅಪುರೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ. ತಸ್ಸ ವತ್ಥು ಪುರೇಜಾತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಸಚೇ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ, ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಯ್ಯ. ಯತ್ರಾಪಿ ವತ್ಥು ಪುರೇಜಾತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಪವೇಣೀ ಘಟಿಯತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಅಙ್ಗತೋ ಅಪರಿಹೀನಂಯೇವ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಯದಿ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಠಾನಕ್ಖಣೇ ವಾ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಾ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಯ್ಯ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಯ್ಯ. ನ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣದ್ವಯೇ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಯಥಾ ಪನ ಅಹಿಚ್ಛತ್ತಕಮಕುಲಂ ಪಥವಿತೋ ಉಟ್ಠಹನ್ತಂ ಪಂಸುಚುಣ್ಣಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ಉಟ್ಠಹತಿ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ಪುರೇಜಾತಂ ವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಅಟ್ಠ ರೂಪಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾವ ಉಟ್ಠಹತಿ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಚ ವತ್ಥು ಪುರೇಜಾತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲತಾಯಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ.

ಯಥಾ ಚ ಆಗನ್ತುಕಪುರಿಸೋ ಅಗತಪುಬ್ಬಂ ಪದೇಸಂ ಗತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ – ‘ಏಥ ಭೋ, ಅನ್ತೋಗಾಮೇ ವೋ ಅನ್ನಪಾನಗನ್ಧಮಾಲಾದೀನಿ ದಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅತ್ತನೋ ಅವಿಸಯತಾಯ ಅಪ್ಪಹುತತಾಯ, ಏವಮೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ಆಗನ್ತುಕನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಆಗನ್ತುಕತಾಯಪಿ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಅಪಿಚ ಸಮತಿಂಸ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಂ ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತಾನೀತಿಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ.

ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಪನ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ವಟ್ಟಮೂಲಸ್ಸ ವೂಪಸನ್ತತ್ತಾ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಸಬ್ಬಭವೇಸು ವಟ್ಟಮೂಲಂ ವೂಪಸನ್ತಂ ಅಭಬ್ಬುಪ್ಪತ್ತಿಕಂ ಪುನಬ್ಭವೇ ಪವೇಣೀ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಪನ ಸತ್ತ ಭವೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಮೇವ ವಟ್ಟಮೂಲಂ ವೂಪಸನ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ಸತ್ತಸು ಭವೇಸು ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಸಕದಾಗಾಮಿನೋ ದ್ವೀಸು, ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಏಕಸ್ಮಿಂ. ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಸಬ್ಬಭವೇಸು ವಟ್ಟಮೂಲಸ್ಸ ವೂಪಸನ್ತತ್ತಾ ನೇವ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ.

ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣೇಸು ಪನ ಝಾನಙ್ಗಂ ನತ್ಥಿ, ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ನತ್ಥಿ, ಹೇತು ನತ್ಥೀತಿ ಚಿತ್ತಙ್ಗಂ ದುಬ್ಬಲಂ ಹೋತೀತಿ ಚಿತ್ತಙ್ಗದುಬ್ಬಲತಾಯ ತಾನಿ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ. ಚತ್ತಾರಿ ಅರೂಪವಿಪಾಕಾನಿ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ರೂಪಸ್ಸ ನತ್ಥಿತಾಯ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ತಾನೇವ, ಯಾನಿ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾನಿ, ದಸ ಅಕುಸಲಾನಿ, ನವ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಾನಿ, ಚತ್ತಾರಿ ಆರುಪ್ಪಕುಸಲಾನಿ, ಚತಸ್ಸೋ ಆರುಪ್ಪಕಿರಿಯಾ, ತೀಣಿ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಾನಿ, ಚತ್ತಾರಿ ಫಲಚಿತ್ತಾನೀತಿ ದ್ವೇಚತ್ತಾಲೀಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಾನಿಪಿ ತತ್ಥ ರೂಪಸ್ಸ ನತ್ಥಿತಾಯ ಏವ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ. ಏವಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ.

ಉತು ಪನ ಪಠಮಂ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಕೋ ಏಸ ಉತು ನಾಮಾತಿ? ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಸಮತಿಂಸಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಾ ತೇಜೋಧಾತು. ಸಾ ಠಾನಂ ಪತ್ವಾ ಅಟ್ಠ ರೂಪಾನಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಉತು ನಾಮ ಚೇಸ ದನ್ಧನಿರೋಧೋ; ಚಿತ್ತಂ ಖಿಪ್ಪನಿರೋಧಂ. ತಸ್ಮಿಂ ಧರನ್ತೇಯೇವ ಸೋಳಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ. ತೇಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿಅನನ್ತರಂ ಪಠಮಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವ ಅಟ್ಠ ರೂಪಾನಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಯದಾ ಪನ ಸದ್ದಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತದಾ ಉತುಚಿತ್ತಾನಿ ಸದ್ದನವಕಂ ನಾಮ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಸ್ಸನ್ತಿ. ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋಪಿ ಠಾನಂ ಪತ್ವಾ ಅಟ್ಠ ರೂಪಾನಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಕುತೋ ಪನಸ್ಸ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋತಿ? ಮಾತಿತೋ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ಯಞ್ಚಸ್ಸ ಭುಞ್ಜತೀ ಮಾತಾ, ಅನ್ನಂ ಪಾನಞ್ಚ ಭೋಜನಂ;

ತೇನ ಸೋ ತತ್ಥ ಯಾಪೇತಿ, ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಗತೋ ನರೋ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೫);

ಏವಂ ಕುಚ್ಛಿಗತೋ ದಾರಕೋ ಮಾತರಾ ಅಜ್ಝೋಹಟಅನ್ನಪಾನಓಜಾಯ ಯಾಪೇತಿ. ಸಾವ ಠಾನಪ್ಪತ್ತಾ ಅಟ್ಠ ರೂಪಾನಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ನನು ಚ ಸಾ ಓಜಾ ಖರಾ? ವತ್ಥು ಸುಖುಮಂ? ಕಥಂ ತತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾತೀತಿ? ಪಠಮಂ ತಾವ ನ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ; ಏಕಸ್ಸ ವಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಾ ಸತ್ತಾಹಾನಂ ಗತಕಾಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ತತೋ ಪನ ಪುರೇ ವಾ ಪತಿಟ್ಠಾತು ಪಚ್ಛಾ ವಾ; ಯದಾ ಮಾತರಾ ಅಜ್ಝೋಹಟಅನ್ನಪಾನಓಜಾ ದಾರಕಸ್ಸ ಸರೀರೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ, ತದಾ ಅಟ್ಠ ರೂಪಾನಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ.

ಓಪಪಾತಿಕಸ್ಸಾಪಿ ಪಕತಿಪಟಿಯತ್ತಾನಂ ಖಾದನೀಯಭೋಜನೀಯಾನಂ ಅತ್ಥಿಟ್ಠಾನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ತಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಜ್ಝೋಹರತೋ ಠಾನಪ್ಪತ್ತಾ ಓಜಾ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಏಕೋ ಅನ್ನಪಾನರಹಿತೇ ಅರಞ್ಞೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ಮಹಾಛಾತಕೋ ಹೋತಿ, ಅತ್ತನೋವ ಜಿವ್ಹಾಯ ಖೇಳಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಗಿಲತಿ. ತತ್ರಾಪಿಸ್ಸ ಠಾನಪ್ಪತ್ತಾ ಓಜಾ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ.

ಏವಂ ಪಞ್ಚವೀಸತಿಯಾ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ದ್ವೇವ ರೂಪಾನಿ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ – ತೇಜೋಧಾತು ಚ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಚ. ಅರೂಪೇಪಿ ದ್ವೇಯೇವ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ – ಚಿತ್ತಞ್ಚೇವ ಕಮ್ಮಚೇತನಾ ಚ. ತತ್ಥ ರೂಪಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಚ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚ ದುಬ್ಬಲಂ, ಠಾನಕ್ಖಣೇ ಬಲವನ್ತಿ ಠಾನಕ್ಖಣೇ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಚಿತ್ತಂ ಠಾನಕ್ಖಣೇ ಚ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚ ದುಬ್ಬಲಂ, ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವ ಬಲವನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಕಮ್ಮಚೇತನಾ ನಿರುದ್ಧಾವ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಅತೀತೇ ಕಪ್ಪಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮತ್ಥಕೇಪಿ ಹಿ ಆಯೂಹಿತಂ ಕಮ್ಮಂ ಏತರಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಏತರಹಿ ಆಯೂಹಿತಂ ಅನಾಗತೇ ಕಪ್ಪಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಪರಿಯೋಸಾನೇಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ. ಏವಂ ‘ಪುಬ್ಬಾಪರತೋ’ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

‘ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದತೋ’ತಿ ರೂಪಂ ಕಿತ್ತಕಂ ಅದ್ಧಾನಂ ತಿಟ್ಠತಿ? ಅರೂಪಂ ಕಿತ್ತಕನ್ತಿ? ರೂಪಂ ಗರುಪರಿಣಾಮಂ ದನ್ಧನಿರೋಧಂ. ಅರೂಪಂ ಲಹುಪರಿಣಾಮಂ ಖಿಪ್ಪನಿರೋಧಂ. ರೂಪೇ ಧರನ್ತೇಯೇವ ಸೋಳಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ. ತಂ ಪನ ಸತ್ತರಸಮೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಪುರಿಸೋ ‘ಫಲಂ ಪಾತೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಮುಗ್ಗರೇನ ರುಕ್ಖಸಾಖಂ ಪಹರೇಯ್ಯ, ಫಲಾನಿ ಚ ಪತ್ತಾನಿ ಚ ಏಕಕ್ಖಣೇಯೇವ ವಣ್ಟತೋ ಮುಚ್ಚೇಯ್ಯುಂ. ತತ್ಥ ಫಲಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಭಾರಿಕತಾಯ ಪಠಮತರಂ ಪಥವಿಯಂ ಪತನ್ತಿ, ಪತ್ತಾನಿ ಲಹುಕತಾಯ ಪಚ್ಛಾ. ಏವಮೇವ ಮುಗ್ಗರಪ್ಪಹಾರೇನ ಪತ್ತಾನಞ್ಚ ಫಲಾನಞ್ಚ ಏಕಕ್ಖಣೇ ವಣ್ಟತೋ ಮುತ್ತಕಾಲೋ ವಿಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪಾತುಭಾವೋ; ಫಲಾನಂ ಭಾರಿಕತಾಯ ಪಠಮತರಂ ಪಥವಿಯಂ ಪತನಂ ವಿಯ ರೂಪೇ ಧರನ್ತೇಯೇವ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನಂ; ಪತ್ತಾನಂ ಲಹುಕತಾಯ ಪಚ್ಛಾ ಪಥವಿಯಂ ಪತನಂ ವಿಯ ರೂಪಸ್ಸ ಸತ್ತರಸಮೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ನಿರುಜ್ಝನಂ.

ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ರೂಪಂ ದನ್ಧನಿರೋಧಂ ಗರುಪರಿಣಾಮಂ, ಚಿತ್ತಂ ಖಿಪ್ಪನಿರೋಧಂ ಲಹುಪರಿಣಾಮಂ, ರೂಪಂ ಪನ ಅರೂಪಂ ಅರೂಪಂ ವಾ ರೂಪಂ ಓಹಾಯ ಪವತ್ತಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಏಕಪ್ಪಮಾಣಾವ ಪವತ್ತಿ. ತತ್ರಾಯಂ ಉಪಮಾ – ಏಕೋ ಪುರಿಸೋ ಲಕುಣ್ಟಕಪಾದೋ, ಏಕೋ ದೀಘಪಾದೋ. ತೇಸು ಏಕತೋ ಮಗ್ಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತೇಸು ಯಾವ ದೀಘಪಾದೋ ಏಕಪದವಾರಂ ಅಕ್ಕಮತಿ, ತಾವ ಇತರೋ ಪದೇ ಪದಂ ಅಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಸೋಳಸಪದವಾರೇನ ಗಚ್ಛತಿ. ದೀಘಪಾದೋ ಲಕುಣ್ಟಕಪಾದಸ್ಸ ಸೋಳಸ ಪದವಾರೇ ಅತ್ತನೋ ಪಾದಂ ಅಞ್ಛಿತ್ವಾ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಏಕಮೇವ ಪದವಾರಂ ಕರೋತಿ. ಇತಿ ಏಕೋಪಿ ಏಕಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಗಮನಂ ಏಕಪ್ಪಮಾಣಮೇವ ಹೋತಿ. ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಲಕುಣ್ಟಕಪಾದಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಅರೂಪಂ; ದೀಘಪಾದಪುರಿಸೋ ವಿಯ ರೂಪಂ; ದೀಘಪಾದಸ್ಸ ಏಕಂ ಪದವಾರಂ ಅಕ್ಕಮಣಕಾಲೇ ಇತರಸ್ಸ ಸೋಳಸಪದವಾರಅಕ್ಕಮನಂ ವಿಯ ರೂಪೇ ಧರನ್ತೇಯೇವ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಸೋಳಸನ್ನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನಂ; ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುರಿಸಾನಂ ಲಕುಣ್ಟಕಪಾದಪುರಿಸಸ್ಸ ಸೋಳಸ ಪದವಾರೇ ಇತರಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಪಾದಂ ಅಞ್ಛಿತ್ವಾ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಏಕಪದವಾರಕರಣಂ ವಿಯ ರೂಪಸ್ಸ ಸತ್ತರಸಮೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿರುಜ್ಝನಂ; ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುರಿಸಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನೋಹಾಯ ಏಕಪ್ಪಮಾಣೇನೇವ ಗಮನಂ ವಿಯ ಅರೂಪಸ್ಸ ರೂಪಂ ರೂಪಸ್ಸ ಅರೂಪಂ ಅನೋಹಾಯ ಏಕಪ್ಪಮಾಣೇನೇವ ಪವತ್ತನನ್ತಿ. ಏವಂ ‘ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದತೋ’ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

‘ಏಕುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧತೋ’ತಿ ಇದಂ ಪಚ್ಛಿಮಕಮ್ಮಜಂ ಠಪೇತ್ವಾ ದೀಪೇತಬ್ಬಂ. ಪಠಮಞ್ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ, ದುತಿಯಂ ಭವಙ್ಗಂ, ತತಿಯಂ ಭವಙ್ಗಂ…ಪೇ… ಸೋಳಸಮಂ ಭವಙ್ಗಂ. ತೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಟ್ಠಿತಿಭಙ್ಗವಸೇನ ತಯೋ ತಯೋ ಖಣಾ. ತತ್ಥ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ತೀಸು ತೀಸು ಖಣೇಸು ಸಮತಿಂಸ ಸಮತಿಂಸ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ತೇಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಕಮ್ಮಜರೂಪಂ ಸತ್ತರಸಮಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ; ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇಯೇವ; ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಯೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ಏವಂ ದುತಿಯಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಸತ್ತರಸಮೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ನಯೋ ನೇತಬ್ಬೋ. ಇತಿ ಸೋಳಸ ತಿಕಾ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸ ಹೋನ್ತಿ. ಅಯಂ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸಕಮ್ಮಜರೂಪಪವೇಣೀ ನಾಮ. ಸಾ ಪನೇಸಾ ರತ್ತಿಞ್ಚ ದಿವಾ ಚ ಖಾದನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಭುಞ್ಜನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಪಮತ್ತಾನಮ್ಪಿ ನದೀಸೋತೋ ವಿಯ ಏಕನ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ ಯೇವಾತಿ. ಏವಂ ‘ಏಕುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧತೋ’ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

‘ನಾನುಪ್ಪಾದಏಕನಿರೋಧತಾ’ ಪಚ್ಛಿಮಕಮ್ಮಜೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬಾ. ತತ್ಥ ಆಯುಸಂಖಾರಪರಿಯೋಸಾನೇ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ವಾರೇ ಸತಿ ಹೇಟ್ಠಾಸೋಳಸಕಂ ಉಪರಿಸೋಳಸಕನ್ತಿ ದ್ವೇ ಏಕತೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ. ಹೇಟ್ಠಾಸೋಳಸಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಪಠಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಸಮತಿಂಸಕಮ್ಮಜರೂಪಂ ಉಪರಿಸೋಳಸಕಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ; ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇಯೇವ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಯೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ಹೇಟ್ಠಿಮಸೋಳಸಕಸ್ಮಿಂ ಪನ ದುತಿಯಚಿತ್ತಸ್ಸ…ಪೇ… ಸೋಳಸಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಸಮತಿಂಸಕಮ್ಮಜರೂಪಂ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ; ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇಯೇವ; ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಯೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕಮ್ಮಜರೂಪಪವೇಣೀ ನ ಪವತ್ತತಿ. ಯದಿ ಪವತ್ತೇಯ್ಯ, ಸತ್ತಾ ಅಕ್ಖಯಾ ಅವಯಾ ಅಜರಾ ಅಮರಾ ನಾಮ ಭವೇಯ್ಯುಂ.

ಏತ್ಥ ಪನ ಯದೇತಂ ‘ಸತ್ತರಸಮಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವ ನಿರುಜ್ಝತೀ’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ‘ಏಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ರೂಪಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ನಿರುಜ್ಝತೀ’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ತಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ (ಯಮ. ೨.ಸಙ್ಖಾರಯಮಕ.೭೯) ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ಕಥಂ? ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಹಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಾತೋ. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಞ್ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಯಾವ ಅಞ್ಞಾನಿ ಸೋಳಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ತಾವ ತಿಟ್ಠತಿ. ತೇಸಂ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ಇತಿ ಯೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸತ್ತರಸಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ; ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ವಾ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ನಾಪಿ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ವಾ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಏಸಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಧಮ್ಮತಾತಿ ನಿಯಮತೋ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ನಿರುಜ್ಝನತೋ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಯೋ ಚಾಯಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಖಣನಿಯಮೋ ವುತ್ತೋ ಕಮ್ಮಾದಿಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸಾಪಿ ಅಯಮೇವ ಖಣನಿಯಮೋ. ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತೇನ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಂ ಕಮ್ಮಜರೂಪಂ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸತ್ತರಸಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಟ್ಠಾರಸಮಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಟ್ಠಾರಸಮಸ್ಸ ಠಾನಕ್ಖಣೇ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ತತೋ ಪರಂ ಪನ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಪವೇಣೀಯೇವ ತಿಟ್ಠತಿ. ‘ನೀಹರಿತ್ವಾ ಝಾಪೇಥಾ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ‘ನಾನುಪ್ಪಾದಏಕನಿರೋಧತೋ’ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

‘ಏಕುಪ್ಪಾದಏಕನಿರೋಧತೋ’ತಿ ರೂಪಂ ಪನ ರೂಪೇನ ಸಹ ಏಕುಪ್ಪಾದಂ ಏಕನಿರೋಧಂ. ಅರೂಪಂ ಅರೂಪೇನ ಸಹ ಏಕುಪ್ಪಾದಂ ಏಕನಿರೋಧಂ. ಏವಂ ‘ಏಕುಪ್ಪಾದಏಕನಿರೋಧತೋ’ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

‘ನಾನುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧತಾ’ ಪನ ಚತುಸನ್ತತಿರೂಪೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬಾ. ಇಮಸ್ಸ ಹಿ ಉದ್ಧಂ ಪಾದತಲಾ ಅಧೋ ಕೇಸಮತ್ಥಕಾ ತಚಪರಿಯನ್ತಸ್ಸ ಸರೀರಸ್ಸ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಚತುಸನ್ತತಿರೂಪಂ ಘನಪುಞ್ಜಭಾವೇನ ವತ್ತತಿ. ಏವಂ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸಾಪಿಸ್ಸ ನ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿತಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಾ. ಯಥಾ ಪನ ಉಪಚಿಕರಾಜಿ ವಾ ಕಿಪಿಲ್ಲಿಕರಾಜಿ ವಾ ಓಲೋಕಿಯಮಾನಾ ಏಕಾಬದ್ಧಾ ವಿಯ ಹೋತಿ, ನ ಪನ ಏಕಾಬದ್ಧಾ. ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾ ಹಿ ಸೀಸಸನ್ತಿಕೇ ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾ ಸೀಸಮ್ಪಿ ಉದರಮ್ಪಿ ಪಾದಾಪಿ, ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾ ಉದರಸನ್ತಿಕೇ ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾ ಸೀಸಮ್ಪಿ ಉದರಮ್ಪಿ ಪಾದಾಪಿ, ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾ ಪಾದಸನ್ತಿಕೇ ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾ ಸೀಸಮ್ಪಿ ಉದರಮ್ಪಿ ಪಾದಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಮೇವ ಚತುಸನ್ತತಿರೂಪಾನಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋಪಿ ಹೋತಿ ಠಿತಿಪಿ ಭಙ್ಗೋಪಿ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋಪಿ ಹೋತಿ ಠಿತಿಪಿ ಭಙ್ಗೋಪಿ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋಪಿ ಹೋತಿ ಠಿತಿಪಿ ಭಙ್ಗೋಪಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ‘ನಾನುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧತಾ’ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

‘ಅತೀತಾದೀನಿ’ ಪನ ದೂರದುಕಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾನೇವ. ‘ಪಚ್ಚಯಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ’ಪಿ ‘‘ಕಮ್ಮಜಂ, ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಂ, ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೯೭೫) ನಯೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಥಿತಾನಿಯೇವ. ಪಞ್ಚಪಿ ಪನ ಖನ್ಧಾ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಾವ ಹೋನ್ತಿ, ನೋ ಅಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಾ; ಸಙ್ಖತಾವ ನೋ ಅಸಙ್ಖತಾ; ಅಪಿಚ ನಿಪ್ಫನ್ನಾಪಿ ಹೋನ್ತಿಯೇವ. ಸಭಾವಧಮ್ಮೇಸು ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವೇಕಂ ಅಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಂ ಅನಿಪ್ಫನ್ನಞ್ಚ. ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ಪನ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಕಥನ್ತಿ? ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾತಿ ವಾ ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಾತಿ ವಾ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಾಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಾತಿ ವಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ನಿಪ್ಫನ್ನಾ ಪನ ಹೋತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೇನ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ. ತಥಾ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಸಾಪಿ ಹಿ ಲೋಕಿಯಾದಿಭೇದಂ ನ ಲಭತಿ; ನಿಪ್ಫನ್ನಾ ಪನ ಹೋತಿ ನೋ ಅನಿಪ್ಫನ್ನಾ; ನಾಮಗ್ಗಹಣಞ್ಹಿ ಗಣ್ಹನ್ತೋವ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ.

ಕಮಾದಿವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ

ಏವಂ ಪಕಿಣ್ಣಕತೋ ಖನ್ಧೇ ವಿದಿತ್ವಾ ಪುನ ಏತೇಸುಯೇವ –

ಖನ್ಧೇಸು ಞಾಣಭೇದತ್ಥಂ, ಕಮತೋಥ ವಿಸೇಸತೋ;

ಅನೂನಾಧಿಕತೋ ಚೇವ, ಉಪಮಾತೋ ತಥೇವ ಚ.

ದಟ್ಠಬ್ಬತೋ ದ್ವಿಧಾ ಏವಂ, ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋ;

ವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋ ಸಮ್ಮಾ, ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿಭಾವಿನಾ.

ತತ್ಥ ‘ಕಮತೋ’ತಿ ಇಧ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ, ಪಹಾನಕ್ಕಮೋ, ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ, ಭೂಮಿಕ್ಕಮೋ, ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋತಿ ಬಹುವಿಧೋ ಕಮೋ.

ತತ್ಥ ‘‘ಪಠಮಂ ಕಲಲಂ ಹೋತಿ, ಕಲಲಾ ಹೋತಿ ಅಬ್ಬುದ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೫) ಏವಮಾದಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ. ‘‘ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ, ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೮) ಏವಮಾದಿ ಪಹಾನಕ್ಕಮೋ. ‘‘ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿ, ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೫೯; ಪಟಿ. ಮ. ೩.೪೧) ಏವಮಾದಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ. ‘‘ಕಾಮಾವಚರಾ, ರೂಪಾವಚರಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ ಭೂಮಿಕ್ಕಮೋ. ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೪೫) ವಾ ‘‘ದಾನಕಥಂ ಸೀಲಕಥ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೬೯; ದೀ. ನಿ. ೧.೨೯೮) ವಾ ಏವಮಾದಿ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ. ತೇಸು ಇಧ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ತಾವ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ಕಲಲಾದೀನಂ ವಿಯ ಖನ್ಧಾನಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯವವತ್ಥಾನೇನ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ; ನ ಪಹಾನಕ್ಕಮೋ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬತೋ; ನ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ಅಕುಸಲಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜನೀಯತೋ; ನ ಭೂಮಿಕ್ಕಮೋ ವೇದನಾದೀನಂ ಚತುಭೂಮಕಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ.

ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ ಪನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಅಭೇದೇನ ಹಿ ಯಂ ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ಅತ್ತಗ್ಗಾಹಪತಿತಂ ವೇನೇಯ್ಯಜನಂ ಸಮೂಹಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗದಸ್ಸನೇನ ಅತ್ತಗ್ಗಾಹತೋ ಮೋಚೇತುಕಾಮೋ ಭಗವಾ ಹಿತಕಾಮೋ ತಸ್ಸ ಜನಸ್ಸ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಚಕ್ಖುಆದೀನಮ್ಪಿ ವಿಸಯಭೂತಂ ಓಳಾರಿಕಂ ಪಠಮಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ದೇಸೇಸಿ. ತತೋ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠರೂಪಸಂವೇದಿತಂ ವೇದನಂ, ಯಂ ವೇದಯತಿ ತಂ ಸಞ್ಜಾನಾತೀತಿ ಏವಂ ವೇದನಾವಿಸಯಸ್ಸ ಆಕಾರಗ್ಗಾಹಿಕಂ ಸಞ್ಞಂ, ಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಕೇ ಸಙ್ಖಾರೇ, ತೇಸಂ ವೇದನಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಯಂ ಅಧಿಪತಿಭೂತಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಏವಂ ತಾವ ‘ಕಮತೋ’ ವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ.

‘ವಿಸೇಸತೋ’ತಿ ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ವಿಸೇಸತೋ. ಕೋ ಪನ ತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ? ಖನ್ಧಾ ತಾವ ಅವಿಸೇಸತೋ ವುತ್ತಾ, ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಸಾಸವಉಪಾದಾನೀಯಭಾವೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಪಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಖನ್ಧೇ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ಚ, ತಂ ಸುಣಾಥ. ಕತಮೇ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ? ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ…ಪೇ… ಸನ್ತಿಕೇ ವಾ – ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ. ಯಾ ಕಾಚಿ ವೇದನಾ…ಪೇ… ಯಾ ಕಾಚಿ ಸಞ್ಞಾ…ಪೇ… ಯೇ ಕೇಚಿ ಸಙ್ಖಾರಾ…ಪೇ… ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ …ಪೇ… ಸನ್ತಿಕೇ ವಾ – ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ. ಇಮೇ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ. ಕತಮೇ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ? ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪಂ…ಪೇ… ಸನ್ತಿಕೇ ವಾ ಸಾಸವಂ ಉಪಾದಾನಿಯಂ – ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ರೂಪೂಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ. ಯಾ ಕಾಚಿ ವೇದನಾ…ಪೇ… ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ… ಸನ್ತಿಕೇ ವಾ ಸಾಸವಂ ಉಪಾದಾನಿಯಂ – ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಞ್ಞಾಣುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ. ಇಮೇ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೪೮).

ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ವೇದನಾದಯೋ ಅನಾಸವಾಪಿ ಸಾಸವಾಪಿ ಅತ್ಥಿ, ನ ಏವಂ ರೂಪಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನಸ್ಸ ರಾಸಟ್ಠೇನ ಖನ್ಧಭಾವೋ ಯುಜ್ಜತಿ ತಸ್ಮಾ ಖನ್ಧೇಸು ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ರಾಸಟ್ಠೇನ ಚ ಸಾಸವಟ್ಠೇನ ಚ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಭಾವೋ ಯುಜ್ಜತಿ ತಸ್ಮಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ವುತ್ತಂ. ವೇದನಾದಯೋ ಪನ ಅನಾಸವಾವ ಖನ್ಧೇಸು ವುತ್ತಾ, ಸಾಸವಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು. ‘ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ’ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಉಪಾದಾನಗೋಚರಾ ಖನ್ಧಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಇಧ ಪನ ಸಬ್ಬೇಪೇತೇ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಖನ್ಧಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ.

‘ಅನೂನಾಧಿಕತೋ’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವತಾ ಪಞ್ಚೇವ ಖನ್ಧಾ ವುತ್ತಾ ಅನೂನಾ ಅನಧಿಕಾತಿ? ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಸಭಾಗೇಕಸಙ್ಗಹತೋ, ಅತ್ತತ್ತನಿಯಗ್ಗಾಹವತ್ಥುಸ್ಸ ಏತಪ್ಪರಮತೋ, ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ತದವರೋಧತೋ. ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದೇಸು ಹಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇಸು ಸಭಾಗವಸೇನ ಸಙ್ಗಯ್ಹಮಾನೇಸು ರೂಪಂ ರೂಪಸಭಾಗಸಙ್ಗಹವಸೇನ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ಹೋತಿ, ವೇದನಾ ವೇದನಾಸಭಾಗಸಙ್ಗಹವಸೇನ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ಹೋತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸಞ್ಞಾದೀಸುಪಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಸಭಾಗಸಙ್ಗಹತೋ ಪಞ್ಚೇವ ವುತ್ತಾ. ಏತಪರಮಞ್ಚೇತಂ ಅತ್ತತ್ತನಿಯಗ್ಗಾಹವತ್ಥು ಯದಿದಂ ರೂಪಾದಯೋ ಪಞ್ಚ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ರೂಪೇ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತಿ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾಯ ರೂಪಂ ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ – ‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೨೦೭). ವೇದನಾಯ… ಸಞ್ಞಾಯ… ಸಙ್ಖಾರೇಸು…. ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಸತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪಾದಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ – ‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತತ್ತನಿಯಗ್ಗಾಹವತ್ಥುಸ್ಸ ಏತಪರಮತೋಪಿ ಪಞ್ಚೇವ ವುತ್ತಾ. ಯೇಪಿ ಚಞ್ಞೇ ಸೀಲಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಾ ವುತ್ತಾ, ತೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಏತ್ಥೇವ ಅವರೋಧಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ತದವರೋಧತೋಪಿ ಪಞ್ಚೇವ ವುತ್ತಾತಿ. ಏವಂ ‘ಅನೂನಾಧಿಕತೋ’ ವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ.

‘ಉಪಮಾತೋ’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಗಿಲಾನಸಾಲೂಪಮೋ ರೂಪುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ ಗಿಲಾನೂಪಮಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವತ್ಥುದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ನಿವಾಸನಟ್ಠಾನತೋ, ಗೇಲಞ್ಞೂಪಮೋ ವೇದನುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ ಆಬಾಧಕತ್ತಾ, ಗೇಲಞ್ಞಸಮುಟ್ಠಾನೂಪಮೋ ಸಞ್ಞುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ ಕಾಮಸಞ್ಞಾದಿವಸೇನ ರಾಗಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತವೇದನಾಸಮ್ಭವಾ, ಅಸಪ್ಪಾಯಸೇವನೂಪಮೋ ಸಙ್ಖಾರುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ ವೇದನಾಗೇಲಞ್ಞಸ್ಸ ನಿದಾನತ್ತಾ. ‘‘ವೇದನಂ ವೇದನತ್ತಾಯ ಸಙ್ಖತಮಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೭೯) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ‘‘ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ ವಿಪಾಕಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ ದುಕ್ಖಸಹಗತ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೫೫೬). ಗಿಲಾನೂಪಮೋ ವಿಞ್ಞಾಣುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ ವೇದನಾಗೇಲಞ್ಞೇನ ಅಪರಿಮುತ್ತತ್ತಾ. ಅಪಿಚ ಚಾರಕಕಾರಣಅಪರಾಧಕಾರಣಕಾರಕಅಪರಾಧಿಕೂಪಮಾ ಏತೇ ಭಾಜನಭೋಜನಬ್ಯಞ್ಜನಪರಿವೇಸಕಭುಞ್ಜಕೂಪಮಾ ಚಾತಿ, ಏವಂ ‘ಉಪಮಾತೋ’ ವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ.

‘ದಟ್ಠಬ್ಬತೋ ದ್ವಿಧಾ’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚಾತಿ ಏವಂ ದ್ವಿಧಾ ದಟ್ಠಬ್ಬತೋ ಪೇತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ. ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಹಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಆಸಿವಿಸೂಪಮೇ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೩೮) ವುತ್ತನಯೇನ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಸಿಕಪಚ್ಚತ್ಥಿಕತೋ, ಭಾರಸುತ್ತವಸೇನ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೨೨) ಭಾರತೋ, ಖಜ್ಜನೀಯಪರಿಯಾಯವಸೇನ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೭೯) ಖಾದಕತೋ, ಯಮಕಸುತ್ತವಸೇನ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೮೫) ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತಸಙ್ಖತವಧಕತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನೇತ್ಥ ಫೇಣಪಿಣ್ಡೋ ವಿಯ ರೂಪಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಉದಕಪುಬ್ಬುಳೋ ವಿಯ ವೇದನಾ, ಮರೀಚಿಕಾ ವಿಯ ಸಞ್ಞಾ, ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಯ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಮಾಯಾ ವಿಯ ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಫೇಣಪಿಣ್ಡೂಪಮಂ ರೂಪಂ, ವೇದನಾ ಪುಬ್ಬುಳೂಪಮಾ;

ಮರೀಚಿಕೂಪಮಾ ಸಞ್ಞಾ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಕದಲೂಪಮಾ;

ಮಾಯೂಪಮಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ದೇಸಿತಾದಿಚ್ಚಬನ್ಧುನಾ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೩.೯೫);

ತತ್ಥ ರೂಪಾದೀನಂ ಫೇಣಪಿಣ್ಡಾದೀಹಿ ಏವಂ ಸದಿಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಯಥಾ ಹಿ ಫೇಣಪಿಣ್ಡೋ ನಿಸ್ಸಾರೋವ ಏವಂ ರೂಪಮ್ಪಿ ನಿಚ್ಚಸಾರಧುವಸಾರಅತ್ತಸಾರವಿರಹೇನ ನಿಸ್ಸಾರಮೇವ. ಯಥಾ ಚ ಸೋ ‘ಇಮಿನಾ ಪತ್ತಂ ವಾ ಥಾಲಕಂ ವಾ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಗಹಿತೋಪಿ ತಮತ್ಥಂ ನ ಸಾಧೇತಿ ಭಿಜ್ಜತೇವ; ಏವಂ ರೂಪಮ್ಪಿ ‘ನಿಚ್ಚ’ನ್ತಿ ವಾ ‘ಧುವ’ನ್ತಿ ವಾ ‘ಅಹ’ನ್ತಿ ವಾ ‘ಮಮ’ನ್ತಿ ವಾ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಗಹಿತಮ್ಪಿ ನ ತಥಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ ಅಸುಭಞ್ಞೇವ ಹೋತೀತಿ. ಏವಂ ‘ಫೇಣಪಿಣ್ಡಸದಿಸಮೇವ’ ಹೋತಿ.

ಯಥಾ ವಾ ಪನ ಫೇಣಪಿಣ್ಡೋ ಛಿದ್ದಾವಛಿದ್ದೋ ಅನೇಕಸನ್ಧಿಘಟಿತೋ ಬಹೂನ್ನಂ ಉದಕಸಪ್ಪಾದೀನಂ ಪಾಣಾನಂ ಆವಾಸೋ, ಏವಂ ರೂಪಮ್ಪಿ ಛಿದ್ದಾವಛಿದ್ದಂ ಅನೇಕಸನ್ಧಿಘಟಿತಂ. ಕುಲವಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಅಸೀತಿ ಕಿಮಿಕುಲಾನಿ ವಸನ್ತಿ. ತದೇವ ತೇಸಂ ಸೂತಿಘರಮ್ಪಿ ವಚ್ಚಕುಟಿಪಿ ಗಿಲಾನಸಾಲಾಪಿ ಸುಸಾನಮ್ಪಿ. ನ ತೇ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಗಬ್ಭವುಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಫೇಣಪಿಣ್ಡಸದಿಸಂ. ಯಥಾ ಚ ಫೇಣಪಿಣ್ಡೋ ಆದಿತೋವ ಬದರಪಕ್ಕಮತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಪಬ್ಬತಕೂಟಮತ್ತೋಪಿ ಹೋತಿ, ಏವಂ ರೂಪಮ್ಪಿ ಆದಿತೋ ಕಲಲಮತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಬ್ಯಾಮಮತ್ತಮ್ಪಿ ಗೋಮಹಿಂಸಹತ್ಥಿಆದೀನಂ ವಸೇನ ಪಬ್ಬತಕೂಟಮತ್ತಮ್ಪಿ ಹೋತಿ, ಮಚ್ಛಕಚ್ಛಪಾದೀನಂ ವಸೇನ ಅನೇಕಯೋಜನಸತಪ್ಪಮಾಣಮ್ಪಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಫೇಣಪಿಣ್ಡಸದಿಸಂ. ಯಥಾ ಚ ಫೇಣಪಿಣ್ಡೋ ಉಟ್ಠಿತಮತ್ತೋಪಿ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಥೋಕಂ ಗನ್ತ್ವಾಪಿ, ಸಮುದ್ದಂ ಪತ್ವಾ ಪನ ಅವಸ್ಸಮೇವ ಭಿಜ್ಜತಿ; ಏವಮೇವ ರೂಪಮ್ಪಿ ಕಲಲಭಾವೇಪಿ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಅಬ್ಬುದಾದಿಭಾವೇ, ಅನ್ತರಾ ಪನ ಅಭೇಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ವಸ್ಸಸತಾಯುಕಾನಂ ವಸ್ಸಸತಂ ಪತ್ವಾ ಅವಸ್ಸಮೇವ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಮರಣಮುಖೇ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಂ ಹೋತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಫೇಣಪಿಣ್ಡಸದಿಸಂ.

ಯಥಾ ಪನ ಪುಬ್ಬುಳೋ ಅಸಾರೋ, ಏವಂ ವೇದನಾಪಿ. ಯಥಾ ಚ ಸೋ ಅಬಲೋ, ಅಗಯ್ಹುಪಗೋ, ನ ಸಕ್ಕಾ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಫಲಕಂ ವಾ ಆಸನಂ ವಾ ಕಾತುಂ, ಗಹಿತಗ್ಗಹಿತೋಪಿ ಭಿಜ್ಜತೇವ; ಏವಂ ವೇದನಾಪಿ ಅಬಲಾ, ಅಗಯ್ಹುಪಗಾ, ನ ಸಕ್ಕಾ ‘ನಿಚ್ಚಾ’ತಿ ವಾ ‘ಧುವಾ’ತಿ ವಾ ಗಹೇತುಂ, ಗಹಿತಾಪಿ ನ ತಥಾ ತಿಟ್ಠತಿ. ಏವಂ ಅಗಯ್ಹುಪಗತಾಯಪಿ ವೇದನಾ ‘ಪುಬ್ಬುಳಸದಿಸಾ’. ಯಥಾ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಉದಕಬಿನ್ದುಮ್ಹಿ ಪುಬ್ಬುಳೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಚ, ನ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕೋ ಹೋತಿ; ಏವಂ ವೇದನಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಚ, ನ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಾ ಹೋತಿ, ಏಕಚ್ಛರಕ್ಖಣೇ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಸಙ್ಖ್ಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ಯಥಾ ಚ ಪುಬ್ಬುಳೋ ಉದಕತಲಂ, ಉದಕಬಿನ್ದುಂ, ಉದಕಜಲ್ಲಕಂ ಸಙ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಪುಟಂ ಕತ್ವಾ ಗಹಣವಾತಞ್ಚಾತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕಾರಣಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ; ಏವಂ ವೇದನಾಪಿ ವತ್ಥುಂ, ಆರಮ್ಮಣಂ, ಕಿಲೇಸಜಾಲಂ, ಫಸ್ಸಸಙ್ಘಟ್ಟನಞ್ಚಾತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕಾರಣಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ವೇದನಾ ಪುಬ್ಬುಳಸದಿಸಾ.

ಸಞ್ಞಾಪಿ ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನ ‘ಮರೀಚಿಸದಿಸಾ’. ತಥಾ ಅಗಯ್ಹುಪಗಟ್ಠೇನ; ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಿವಿತುಂ ವಾ ನ್ಹಾಯಿತುಂ ವಾ ಭಾಜನಂ ವಾ ಪೂರೇತುಂ. ಅಪಿಚ ಯಥಾ ಮರೀಚಿ ವಿಪ್ಫನ್ದತಿ, ಸಞ್ಜಾತೂಮಿವೇಗೋ ವಿಯ ಖಾಯತಿ; ಏವಂ ನೀಲಸಞ್ಞಾದಿಭೇದಾ ಸಞ್ಞಾಪಿ ನೀಲಾದಿಅನುಭವನತ್ಥಾಯ ಫನ್ದತಿ ವಿಪ್ಫನ್ದತಿ. ಯಥಾ ಚ ಮರೀಚಿ ಮಹಾಜನಂ ವಿಪ್ಪಲಮ್ಭೇತಿ, ‘ಪರಿಪುಣ್ಣವಾಪೀ ವಿಯ ಪರಿಪುಣ್ಣನದೀ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ವದಾಪೇತಿ; ಏವಂ ಸಞ್ಞಾಪಿ ವಿಪ್ಪಲಮ್ಭೇತಿ, ‘ಇದಂ ನೀಲಕಂ ಸುಭಂ ಸುಖಂ ನಿಚ್ಚ’ನ್ತಿ ವದಾಪೇತಿ. ಪೀತಕಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏವಂ ವಿಪ್ಪಲಮ್ಭನೇನಾಪಿ ಮರೀಚಿಸದಿಸಾ.

ಸಙ್ಖಾರಾಪಿ ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನ ‘ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧಸದಿಸಾ’. ತಥಾ ಅಗಯ್ಹುಪಗಟ್ಠೇನ. ಯಥೇವ ಹಿ ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಗಹೇತ್ವಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಗೋಪಾನಸೀಆದೀನಮತ್ಥಾಯ ಉಪನೇತುಂ, ಉಪನೀತಮ್ಪಿ ನ ತಥಾ ಹೋತಿ; ಏವಂ ಸಙ್ಖಾರಾಪಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಗಹೇತುಂ, ಗಹಿತಾಪಿ ನ ತಥಾ ಹೋನ್ತಿ. ಯಥಾ ಚ ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಬಹುವಟ್ಟಿಸಮೋಧಾನೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋಪಿ ಬಹುಧಮ್ಮಸಮೋಧಾನೋ. ಯಥಾ ಚ ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾನಾಲಕ್ಖಣೋ, ಅಞ್ಞೋಯೇವ ಹಿ ಬಾಹಿರಾಯ ಪತ್ತವಟ್ಟಿಯಾ ವಣ್ಣೋ, ಅಞ್ಞೋ ತತೋ ಅಬ್ಭನ್ತರಬ್ಭನ್ತರಾನಂ; ಏವಮೇವ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋಪಿ ಅಞ್ಞದೇವ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ, ಅಞ್ಞಂ ಚೇತನಾದೀನಂ. ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧಸದಿಸೋ.

ವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನ ‘ಮಾಯಾಸದಿಸಂ’. ತಥಾ ಅಗಯ್ಹುಪಗಟ್ಠೇನ. ಯಥಾ ಚ ಮಾಯಾ ಇತ್ತರಾ ಲಹುಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ತಞ್ಹಿ ತತೋಪಿ ಇತ್ತರತರಞ್ಚೇವ ಲಹುಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತರಞ್ಚ. ತೇನೇವ ಹಿ ಚಿತ್ತೇನ ಪುರಿಸೋ ಆಗತೋ ವಿಯ, ಗತೋ ವಿಯ, ಠಿತೋ ವಿಯ, ನಿಸಿನ್ನೋ ವಿಯ ಹೋತಿ. ಅಞ್ಞದೇವ ಚಾಗಮನಕಾಲೇ ಚಿತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಂ ಗಮನಕಾಲಾದೀಸು. ಏವಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮಾಯಾಸದಿಸಂ. ಮಾಯಾ ಚ ಮಹಾಜನಂ ವಞ್ಚೇತಿ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ‘ಇದಂ ಸುವಣ್ಣಂ ರಜತಂ ಮುತ್ತಾ’ತಿಪಿ ಗಹಾಪೇತಿ. ವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಮಹಾಜನಂ ವಞ್ಚೇತಿ, ತೇನೇವ ಚಿತ್ತೇನ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ವಿಯ, ಗಚ್ಛನ್ತಂ ವಿಯ, ಠಿತಂ ವಿಯ, ನಿಸಿನ್ನಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಗಾಹಾಪೇತಿ. ಅಞ್ಞದೇವ ಚ ಆಗಮನೇ ಚಿತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಂ ಗಮನಾದೀಸು. ಏವಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮಾಯಾಸದಿಸಂ. ವಿಸೇಸತೋ ಚ ಸುಭಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಓಳಾರಿಕಮ್ಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕರೂಪಂ ಅಸುಭನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ವೇದನಾ ತೀಹಿ ದುಕ್ಖತಾಹಿ ಅವಿನಿಮುತ್ತತೋ ದುಕ್ಖಾತಿ ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರಾ ಅವಿಧೇಯ್ಯತೋ ಅನತ್ತಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉದಯಬ್ಬಯಧಮ್ಮತೋ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

‘ಏವಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋ’ತಿ ಏವಞ್ಚ ಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಪಸ್ಸತೋ ಯಾ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ ಹೋತಿ, ತತೋಪಿ ವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಸಙ್ಖೇಪತೋ ತಾವ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಸಿಕಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾದಿಭಾವೇನ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಖನ್ಧೇಹಿ ನ ವಿಹಞ್ಞತಿ. ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ರೂಪಾದೀನಿ ಫೇಣಪಿಣ್ಡಾದಿಸದಿಸಭಾವೇನ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ನ ಅಸಾರೇಸು ಸಾರದಸ್ಸೀ ಹೋತಿ. ವಿಸೇಸತೋ ಚ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕರೂಪಂ ಅಸುಭತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಅಸುಭೇ ಸುಭನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತಿ, ಕಾಮೋಘಂ ಉತ್ತರತಿ, ಕಾಮಯೋಗೇನ ವಿಸಂಯುಜ್ಜತಿ, ಕಾಮಾಸವೇನ ಅನಾಸವೋ ಹೋತಿ, ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥಂ ಭಿನ್ದತಿ, ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ನ ಉಪಾದಿಯತಿ. ವೇದನಂ ದುಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಫಸ್ಸಾಹಾರಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ದುಕ್ಖೇ ಸುಖನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತಿ, ಭವೋಘಂ ಉತ್ತರತಿ, ಭವಯೋಗೇನ ವಿಸಂಯುಜ್ಜತಿ, ಭವಾಸವೇನ ಅನಾಸವೋ ಹೋತಿ, ಬ್ಯಾಪಾದಕಾಯಗನ್ಥಂ ಭಿನ್ದತಿ, ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಂ ನ ಉಪಾದಿಯತಿ. ಸಞ್ಞಂ ಸಙ್ಖಾರೇ ಚ ಅನತ್ತತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಅನತ್ತನಿ ಅತ್ತಾತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತಿ, ದಿಟ್ಠೋಘಂ ಉತ್ತರತಿ, ದಿಟ್ಠಿಯೋಗೇನ ವಿಸಂಯುಜ್ಜತಿ, ದಿಟ್ಠಾಸವೇನ ಅನಾಸವೋ ಹೋತಿ, ಇದಂ ಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸಕಾಯಗನ್ಥಂ ಭಿನ್ದತಿ, ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಂ ನ ಉಪಾದಿಯತಿ. ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತಿ, ಅವಿಜ್ಜೋಘಂ ಉತ್ತರತಿ, ಅವಿಜ್ಜಾಯೋಗೇನ ವಿಸಂಯುಜ್ಜತಿ, ಅವಿಜ್ಜಾಸವೇನ ಅನಾಸವೋ ಹೋತಿ, ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಕಾಯಗನ್ಥಂ ಭಿನ್ದತಿ, ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ ನ ಉಪಾದಿಯತಿ.

ಏವಂ ಮಹಾನಿಸಂಸಂ, ವಧಕಾದಿವಸೇನ ದಸ್ಸನಂ ಯಸ್ಮಾ;

ತಸ್ಮಾ ಖನ್ಧೇ ಧೀರೋ, ವಧಕಾದಿವಸೇನ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾತಿ.

ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ.