೧೯. ಪಟಿವೇಧಾನುಯೋಗಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨೧೭. ಭವಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಞ್ಹೇ ಭವನ್ತಿ ಉಪಪತ್ತಿಭವಂ.

೨೧೮. ವೇದನಂ ವೇದಿಯಮಾನಪಞ್ಹೇ ವೇದನಂ ವೇದಿಯಮಾನೋ ಪರಿಗ್ಗಹಿತವೇದನೋ ಯೋಗಾವಚರೋವ ಪಜಾನಾತಿ, ಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನೋ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ.

೨೨೪. ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಪಞ್ಹಾ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾಯೇವ.

೨೨೬. ಪಾರಾಯನಗಾಥಾಯ ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸೂತಿ ಸತ್ತಸುಞ್ಞತವಸೇನ ಖನ್ಧಲೋಕಂ ಓಲೋಕೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೨೨೮. ಪುಗ್ಗಲೋ ಅವೇಕ್ಖತೀತಿ ಸಕವಾದಿಪುಚ್ಛಾ. ಪರವಾದಿಸ್ಸ ಹಿ ‘‘ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸೂ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ಯೋ ಅವೇಕ್ಖತಿ, ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಲದ್ಧಿ, ತಸ್ಮಾ ನಂ ಏವಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಸಹ ರೂಪೇನಾತಿ ರೂಪಕಾಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ. ತತೋ ಅನಿಸ್ಸಟೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರವಸೇನ ಅನುಜಾನಿತ್ವಾ ಪುನ ತಂ ಜೀವನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಸುತ್ತವಿರೋಧಭಯೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ವಿನಾ ರೂಪೇನಾತಿ ಇದಂ ಚತುವೋಕಾರವಸೇನ ಅನುಜಾನಿತ್ವಾ ಪುನ ಅಞ್ಞಂ ಜೀವನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಸುತ್ತವಿರೋಧಭಯೇನೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ‘‘ಅಬ್ಭನ್ತರಗತೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ಇದಂ ‘‘ಸಹ ರೂಪೇನ ವಿನಾ ರೂಪೇನಾ’’ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣವಚನಂ. ತತ್ಥ ಅಬ್ಭನ್ತರಗತೋತಿ ರೂಪಸ್ಸ ಅನ್ತೋಗತೋ, ಇತೋ ವಾ ಏತ್ತೋ ವಾ ಅನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನೇವ ಠಿತೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾತಿ ರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ. ರೂಪಂ ಅನಿಸ್ಸಿತೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೨೩೧. ಅನತ್ತಾತಿ ಅತ್ತನಾ ಜೀವೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ರಹಿತೋ. ಏಕಧಮ್ಮೇಪಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಸುತ್ತಾನಂ ಆಗಮಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಧ ಪನ ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತಮತ್ತಮೇವ ವಕ್ಖಾಮ.

೨೩೭. ವುತ್ತಂ ಭಗವತಾ ಸಪ್ಪಿಕುಮ್ಭೋತಿಆದಿ ‘‘ಸಬ್ಬಾವ ದೇಸನಾ ಯಥಾರುತವಸೇನೇವ ಅತ್ಥತೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಆಭತಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಸುವಣ್ಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕತೋ ಸುವಣ್ಣವಿಕಾರೋ ಕುಮ್ಭೋ ಸುವಣ್ಣಕುಮ್ಭೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಏವಂ ಸಪ್ಪಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕತೋ ಸಪ್ಪಿಸ್ಸ ವಿಕಾರೋ ಸಪ್ಪಿಕುಮ್ಭೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ. ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಕುಮ್ಭೇ ಸಪ್ಪಿ ಪಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಸೋ ಸಪ್ಪಿಕುಮ್ಭೋ ನಾಮಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ತೇಲಕುಮ್ಭಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯಥಾ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿಚ್ಚಂ ಧುವಂ, ನ ಏವಂ ಭತ್ತಂ ವಾ ಯಾಗು ವಾ ಅತ್ಥಿ. ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಪನ ಅಕತ್ವಾ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ದಸ್ಸಾಮಾತಿ ಪಞ್ಞತ್ತವಸೇನ ‘‘ನಿಚ್ಚಭತ್ತಂ ಧುವಯಾಗೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಯಥಾ ರೂಪಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಚತ್ತಲಕ್ಖಣಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಅತ್ಥಿ, ನ ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲೋ. ರೂಪಾದೀಸು ಪನ ಸತಿ ‘ಏವಂನಾಮೋ’‘ಏವಂಗೋತ್ತೋ’ತಿ ವೋಹಾರೋ ಹೋತಿ. ಇತಿ ಇಮಿನಾ ಲೋಕವೋಹಾರೇನ ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಯಾ ಲೋಕನಿರುತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ಇಮಾ ಖೋ ಚಿತ್ತ, ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾ ಲೋಕನಿರುತ್ತಿಯೋ ಲೋಕವೋಹಾರಾ ಲೋಕಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೪೪೦). ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಾ ಪನ ವಿನಾಪಿ ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಂ ಪಚ್ಚತ್ತಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ.

ಬುದ್ಧಾನಂ ಪನ ದ್ವೇ ಕಥಾ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾ ಚ ಪರಮತ್ಥಕಥಾ ಚ. ತತ್ಥ ಸತ್ತೋ, ಪುಗ್ಗಲೋ, ದೇವೋ, ಬ್ರಹ್ಮಾತಿಆದಿಕಾ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾ ನಾಮ. ಅನಿಚ್ಚಂ, ದುಕ್ಖಂ, ಅನತ್ತಾ, ಖನ್ಧಾ, ಧಾತುಯೋ, ಆಯತನಾನಿ, ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾತಿಆದಿಕಾ ಪರಮತ್ಥಕಥಾ ನಾಮ.

ತತ್ಥ ಯೋ ಸಮ್ಮುತಿದೇಸನಾಯ ಸತ್ತೋತಿ ವಾ…ಪೇ… ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ವಾತಿ ವುತ್ತೇ ಜಾನಿತುಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ನಿಯ್ಯಾತುಂ ಅರಹತ್ತಜಯಗ್ಗಾಹಂ ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಸ ಭಗವಾ ಆದಿತೋವ ಸತ್ತೋತಿ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ವಾ ಪೋಸೋತಿ ವಾ ದೇವೋತಿ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ವಾ ಕಥೇತಿ. ಯೋ ಪರಮತ್ಥದೇಸನಾಯ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಾ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವಾತಿಆದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಸುತ್ವಾವ ಜಾನಿತುಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ನಿಯ್ಯಾತುಂ ಅರಹತ್ತಜಯಗ್ಗಾಹಂ ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ತಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಕಥೇತಿ. ತಥಾ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾಯ ಬುಜ್ಝನಕಸತ್ತಸ್ಸ ನ ಪಠಮಂ ಪರಮತ್ಥಕಥಂ ಕಥೇತಿ. ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾಯ ಪನ ಬೋಧೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಪರಮತ್ಥಕಥಂ ಕಥೇತಿ. ಪರಮತ್ಥಕಥಾಯ ಬುಜ್ಝನಕಸತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ನ ಪಠಮಂ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಂ ಕಥೇತಿ. ಪರಮತ್ಥಕಥಾಯ ಪನ ಬೋಧೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಂ ಕಥೇತಿ. ಪಕತಿಯಾ ಪನ ಪಠಮಮೇವ ಪರಮತ್ಥಕಥಂ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ದೇಸನಾ ಲೂಖಾಕಾರಾ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧಾ ಪಠಮಂ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಪರಮತ್ಥಕಥಂ ಕಥೇನ್ತಿ. ತೇ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಂ ಕಥೇನ್ತಾಪಿ ಸಚ್ಚಮೇವ ಸಭಾವಮೇವ ಅಮುಸಾವ ಕಥೇನ್ತಿ. ಪರಮತ್ಥಕಥಂ ಕಥೇನ್ತಾಪಿ ಸಚ್ಚಮೇವ ಸಭಾವಮೇವ ಅಮುಸಾವ ಕಥೇನ್ತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ –

‘‘ದುವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಕ್ಖಾಸಿ, ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವದತಂ ವರೋ;

ಸಮ್ಮುತಿಂ ಪರಮತ್ಥಞ್ಚ, ತತಿಯಂ ನುಪಲಬ್ಭತಿ’’.

ತತ್ಥ –

‘‘ಸಙ್ಕೇತವಚನಂ ಸಚ್ಚಂ, ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಕಾರಣಂ;

ಪರಮತ್ಥವಚನಂ ಸಚ್ಚಂ, ಧಮ್ಮಾನಂ ತಥಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ದ್ವೇ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾ ಪರಮತ್ಥದೇಸನಾ ಚ ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ, ಸಮ್ಮುತಿದೇಸನಾ ಚ ಸಪ್ಪಿಕುಮ್ಭಾದಿವಸೇನ. ನ ಹಿ ಭಗವಾ ಸಮಞ್ಞಂ ಅತಿಧಾವತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ವಚನಮತ್ತತೋ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ನ ಕಾತಬ್ಬೋ. ಸತ್ಥಾರಾ ಹಿ –

‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಅನತಿಕ್ಕಮ್ಮ, ಪರಮತ್ಥೋ ಪಕಾಸಿತೋ;

ಸಮಞ್ಞಂ ನಾತಿಧಾವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಪಣ್ಡಿತೋ;

ಪರಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ, ಸಮಞ್ಞಂ ನಾತಿಧಾವಯೇ’’.

ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ.

ಪುಗ್ಗಲಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.