೧೨. ದ್ವಾದಸಮವಗ್ಗೋ

೧. ಸಂವರೋ ಕಮ್ಮನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೬೩೦-೬೩೨. ಇದಾನಿ ಸಂವರೋ ಕಮ್ಮನ್ತಿಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೀ ಹೋತಿ, ನ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೀ ಹೋತೀ’’ತಿ ಸುತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ಸಂವರೋಪಿ ಅಸಂವರೋಪಿ ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಯೇಸಂ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಮಹಾಸಂಘಿಕಾನಂ; ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ.

ಅಥ ನಂ ಯಾ ಸಕಸಮಯೇ ಚೇತನಾ ‘‘ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಯಥಾ ಸಾ ಕಾಯವಚೀಮನೋದ್ವಾರೇಸು ಪವತ್ತಮಾನಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿನಾಮಂ ಲಭತಿ, ತಥಾ ‘‘ಯದಿ ತೇ ಸಂವರೋ ಕಮ್ಮಂ, ಸೋಪಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀಸು ಪವತ್ತಮಾನೋ ಚಕ್ಖುಕಮ್ಮಾದಿನಾಮಂ ಲಭೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚೋದೇತುಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ಚಕ್ಖುಕಮ್ಮನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಇತರೋ ತಾದಿಸಂ ಸುತ್ತಪದಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ಚತೂಸು ದ್ವಾರೇಸು ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚಮೇ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪಸಾದಕಾಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ವಿಞ್ಞತ್ತಿಕಾಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಸೋ ಹಿ ಪಸಾದಕಾಯಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಕಾಯಮ್ಪಿ ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತ್ವೇವ ಇಚ್ಛತಿ. ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ ವಿಪಾಕದ್ವಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಕಮ್ಮದ್ವಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಅಸಂವರೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ ಸುತ್ತಂ ತೇಸು ದ್ವಾರೇಸು ಸಂವರಾಸಂವರಮೇವ ದೀಪೇತಿ, ನ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಭಾವಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಸಾಧಕನ್ತಿ.

ಸಂವರೋ ಕಮ್ಮನ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೨. ಕಮ್ಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೬೩೩-೬೩೫. ಇದಾನಿ ಕಮ್ಮಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಞ್ಚೇತನಿಕಾನಂ ಕಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೨೧೭) ಸುತ್ತಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮಂ ಸವಿಪಾಕ’’ನ್ತಿ ಯೇಸಂ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಮಹಾಸಂಘಿಕಾನಂ; ತೇಸಂ ‘‘ಚೇತನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಮ್ಮಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೬.೬೩) ಸತ್ಥಾರಾ ಅವಿಸೇಸೇನ ಚೇತನಾ ‘‘ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ; ಸಾ ಚ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾವ ಸವಿಪಾಕಾ, ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಅವಿಪಾಕಾತಿ ಇಮಂ ವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ. ಪುನ ಸಬ್ಬಾ ಚೇತನಾತಿ ಪಞ್ಹೇಸು ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ, ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾತಿಆದಿ ಸವಿಪಾಕಾವಿಪಾಕಚೇತನಂ ಸರೂಪೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ. ‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ಸುತ್ತಂ ಸತಿ ಪಚ್ಚಯೇ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾದೀಸು ವಿಪಾಕಪಟಿಸಂವೇದನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಸಾಧಕನ್ತಿ.

ಕಮ್ಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೩. ಸದ್ದೋ ವಿಪಾಕೋತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೬೩೬-೬೩೭. ಇದಾನಿ ಸದ್ದೋ ವಿಪಾಕೋತಿಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಸೋ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾ ವಿಪುಲತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದೀನಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೨೩೬) ಅಯೋನಿಸೋ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸದ್ದೋ ವಿಪಾಕೋ’’ತಿ ಯೇಸಂ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಮಹಾಸಂಘಿಕಾನಂ; ತೇಸಂ ‘‘ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾವ ವಿಪಾಕಾತಿ ನಾಮಂ ಲಭನ್ತಿ. ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಪನಾಯಂ ವೋಹಾರೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ. ಸುಖವೇದನೀಯೋತಿಆದಿ ‘‘ವಿಪಾಕೋ ನಾಮ ಏವರೂಪೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸೋ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸುತ್ತಂ ಲಕ್ಖಣಪಟಿಲಾಭದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಹಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಸುಚಿಪರಿವಾರೋಪಿ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಪರಿವಾರೋ ವಿಪಾಕೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಸಾಧಕಮೇತನ್ತಿ.

ಸದ್ದೋ ವಿಪಾಕೋತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೪. ಸಳಾಯತನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೬೩೮-೬೪೦. ಇದಾನಿ ಸಳಾಯತನಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಸಳಾಯತನಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿಪಾಕೋ’’ತಿ ಯೇಸಂ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಮಹಾಸಂಘಿಕಾನಂ; ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ವಿಪಾಕೋತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ. ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಸಳಾಯತನಂ ವಿಪಾಕೋತಿ ಏತ್ಥ ಮನಾಯತನಂ ಸಿಯಾ ವಿಪಾಕೋ. ಸೇಸಾನಿ ಕೇವಲಂ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ, ನ ವಿಪಾಕೋ. ತಸ್ಮಾ ಅಸಾಧಕಮೇತನ್ತಿ.

ಸಳಾಯತನಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೫. ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೫೪೧-೫೪೫. ಇದಾನಿ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮತಾಯ ನಿಯತೋ’’ತಿ ಯೇಸಂ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಉತ್ತರಾಪಥಕಾನಂ; ತೇಸಂ ಠಪೇತ್ವಾ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಅಞ್ಞೋ ತಸ್ಸ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ, ಯೇನ ಸೋ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮತಾಯ ನಿಯತೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇಮಂ ವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ.

ಮಾತಾ ಜೀವಿತಾತಿಆದೀಸು ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ದ್ವೇ ನಿಯಾಮಾ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮೋ ಚ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯಾಮೋ ಚ. ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ. ಸೋ ಅವಿನಿಪಾತಧಮ್ಮತಞ್ಚೇವ ಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ನಿಯಮೇತಿ. ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯಾಮೋ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಂ. ತಂ ಅನನ್ತರಾ ನಿರಯೂಪಪತ್ತಿಂ ನಿಯಮೇತಿ. ತತ್ಥ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಅವಿನಿಪಾತಧಮ್ಮತಾಯ ಚ ಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ನಿಯಮಿತೋ. ಸೇಸಮಗ್ಗನಿಯಾಮೋ ಪನಸ್ಸ ನತ್ಥಿ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ, ಆನನ್ತರಿಯಮ್ಪಿ ಕಾತುಂ ಸೋ ಅಭಬ್ಬೋ. ತ್ವಂ ಪನಸ್ಸ ನಿಯಾಮಂ ಇಚ್ಛಸಿ, ತೇನ ತಂ ವದಾಮ – ‘‘ಕಿಂ ತೇ ಸೋ ಇಮಿನಾ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯಾಮೇನ ನಿಯಮಿತೋ’’ತಿ.

ಅಭಬ್ಬೋ ಅನ್ತರಾತಿ ಪಞ್ಹೇಸು ಆನನ್ತರಿಯಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಅತ್ಥಿ ಸೋ ನಿಯಾಮೋತಿ ಪಞ್ಹೇ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮತಾಯ ನಿಯಾಮಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಅತ್ಥಿ ತೇ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿಆದಿ ನಿಯಾಮಸಙ್ಖಾತೇ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸ ಪನ ಪುನ ಪಠಮಮಗ್ಗಾನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ತೇಪಿ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ. ನನು ಸೋ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋತಿ ಏತ್ಥ ಭಗವಾ ‘‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಏತ್ತಕೇ ಭವೇ ಸನ್ಧಾವಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸತಿ, ಅಯಂ ಏತ್ತಕೇ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಬಲೇನ ಬ್ಯಾಕರೋತಿ, ನ ಭವನಿಯಾಮಂ ನಾಮ ಕಿಞ್ಚಿ ತೇನ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ, ಕೋಲಂಕೋಲೋ, ಏಕಬೀಜೀ ವಾತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಸಾಧಕಮೇತನ್ತಿ.

ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೬೪೬-೬೪೭. ಕೋಲಂಕೋಲಏಕಬೀಜಿಕಥಾಯೋಪಿ ಇಮಿನಾವುಪಾಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಕೋಲಂಕೋಲಏಕಬೀಜಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೮. ಜೀವಿತಾವೋರೋಪನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೬೪೮-೬೪೯. ಇದಾನಿ ಜೀವಿತಾವೋರೋಪನಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ದೋಸಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಹೋತಿ, ದೋಸೋ ಚ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಪಾಣಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಯೇಸಂ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಪುಬ್ಬಸೇಲಿಯಾಪರಸೇಲಿಯಾನಂ; ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ. ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಮಾತರನ್ತಿಆದಿಪಞ್ಹೇಸು ಪನ ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ ಅನವಕಾಸೋ’’ತಿ ಸುತ್ತಭಯೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಸತ್ಥರಿ ಅಗಾರವೋತಿಆದಿ ಸತ್ಥಾರಾದೀಸು ಸಗಾರವಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕಮಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಇತರೋ ಪನ ಅಕುಸಲವಸೇನ ತಸ್ಸ ಅಗಾರವೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸಗಾರವಭಾವಞ್ಚ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪುನ ಅಗಾರವೋತಿ ಪುಟ್ಠೋ ತೇಸು ತೇಸು ಕಿಚ್ಚೇಸು ಪಸುತತಾಯ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಂ ಅಸತಿಯಾ ಅಮನಸಿಕಾರೇನ ಚೇತಿಯೇ ಅಭಿವಾದನಪದಕ್ಖಿಣಕರಣಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಪುನ ಓಹದೇಯ್ಯಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪುಟ್ಠೋ ತಾದಿಸಾಯ ಕಿರಿಯಾಯ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಅಕರಣತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ.

ಜೀವಿತಾವೋರೋಪನಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೯. ದುಗ್ಗತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೬೫೦-೬೫೨. ಇದಾನಿ ದುಗ್ಗತಿಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯೇ ದುಗ್ಗತಿಞ್ಚ ದುಗ್ಗತಿಸತ್ತಾನಂ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ತಣ್ಹಞ್ಚಾತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ದುಗ್ಗತೀತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುನ ತಥಾ ಅವಿಭಜಿತ್ವಾ ಅವಿಸೇಸೇನೇವ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪಹೀನಾ ದುಗ್ಗತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಉತ್ತರಾಪಥಕಾ; ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ. ಆಪಾಯಿಕೇ ರೂಪೇ ರಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿಆದಿ ಪರವಾದಿನೋ ಲದ್ಧಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ದುಗ್ಗತಿ ಅಪ್ಪಹೀನಾ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಚೋದೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ. ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿಆದಿ ದುಗ್ಗತಿಪಹಾನಮೇವ ದುಗ್ಗತಿಗಾಮಿನಿತಣ್ಹಾಪಹಾನಂ ವಾ ದೀಪೇತಿ, ನ ದುಗ್ಗತಿಸತ್ತಾನಂ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಪಹಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಸಾಧಕನ್ತಿ.

ದುಗ್ಗತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೬೫೩. ಸತ್ತಮಭವಿಕಕಥಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ.

ದ್ವಾದಸಮೋ ವಗ್ಗೋ.