೫. ಪಞ್ಚಮವಗ್ಗೋ

೧. ವಿಮುತ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೪೧೮. ಇದಾನಿ ವಿಮುತ್ತಿಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ಮಗ್ಗೋ, ಫಲಂ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣನ್ತಿ ಚತುನ್ನಂ ಞಾಣಾನಂ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣನ್ತಿ ನಾಮಂ. ತೇಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಾದೀಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ, ತದಙ್ಗವಿಮುತ್ತಿಭಾವೇನ ವಾ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣಂ. ಮಗ್ಗೋ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮುತ್ತಿ, ಫಲಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿಮುತ್ತಿ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ಪನ ವಿಮುತ್ತಿಂ ಜಾನಾತೀತಿ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣಂ. ಏವಂ ಚತುಬ್ಬಿಧೇ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣೇ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಫಲಞಾಣಮೇವ ವಿಮುತ್ತಿ. ಸೇಸಾನಿ ‘‘ವಿಮುತ್ತಾನೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಅವಿಮುತ್ತಾನೀ’’ತಿ ವಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣಂ ವಿಮುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ಅವಿಸೇಸೇನೇವ ‘‘ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣಂ ವಿಮುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಯೇಸಂ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಅನ್ಧಕಾನಂ; ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ. ಪುನ ಯಂಕಿಞ್ಚೀತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದೀನಿ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಅನಾಸವತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಂ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಫಲೇ ಠಿತಸ್ಸ ಞಾಣಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಮುತ್ತಂ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ಚೋದನತ್ಥಂ ಪುನ ಸಕವಾದೀ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸಾತಿಆದಿಮಾಹ. ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ವಿಮುತ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೨. ಅಸೇಖಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೪೨೧. ಇದಾನಿ ಅಸೇಖಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಾದಯೋ ಸೇಖಾ ‘‘ಉಳಾರೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅಸೇಖೇ ಜಾನನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸೇಖಸ್ಸ ಅಸೇಖಞಾಣಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಯೇಸಂ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಉತ್ತರಾಪಥಕಾನಂ; ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ. ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಇದಂ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಗತಸ್ಸ ಜಾನನವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಗೋತ್ರಭುನೋತಿಆದಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಾಯ ಭೂಮಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ಉಪರೂಪರಿಞಾಣಸ್ಸ ಅಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ನನು ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಸೇಖೋ ‘‘ಉಳಾರೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಪರವಾದೀ ಅಸೇಖೇ ಭಗವತಿ ಪವತ್ತತ್ತಾ ತಂ ಅಸೇಖಞಾಣನ್ತಿ ಇಚ್ಛತಿ, ನ ಪನೇತಂ ಅಸೇಖಂ. ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತಾಪಿ ಲದ್ಧಿ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತಾವ ಹೋತೀತಿ.

ಅಸೇಖಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೩. ವಿಪರೀತಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೪೨೪. ಇದಾನಿ ವಿಪರೀತಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಯ್ವಾಯಂ ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಪಥವೀಸಞ್ಞೀ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ತಂ ಞಾಣಂ ವಿಪರೀತಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಯೇಸಂ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಅನ್ಧಕಾನಂ, ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ. ಪಥವಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನನಿಮಿತ್ತಞ್ಹಿ ನ ಪಥವೀಯೇವ, ತತ್ರ ಚಾಯಂ ಪಥವೀಸಞ್ಞೀ. ತಸ್ಮಾ ವಿಪರೀತಞಾಣನ್ತಿ ಅಯಮೇತಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತತೋ ಸಕವಾದೀ ‘‘ಲಕ್ಖಣಪಥವೀಪಿ ಸಸಮ್ಭಾರಪಥವೀಪಿ ನಿಮಿತ್ತಪಥವೀಪಿ ಪಥವೀದೇವತಾಪಿ ಸಬ್ಬಾ ಪಥವೀಯೇವ, ತಾಸು ಪಥವೀತಿ ಞಾಣಂ ವಿಪರೀತಂ ನ ಹೋತಿ. ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿವಿಪರಿಯೇಸೋ ಪನ ವಿಪರೀತಞಾಣಂ ನಾಮ. ಕಿಂ ತೇ ಇದಂ ಏತೇಸು ಅಞ್ಞತರ’’ನ್ತಿ ಚೋದೇತುಂ ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಇತರೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಲಕ್ಖಣಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಪಥವೀನಿಮಿತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ.

ಕುಸಲನ್ತಿ ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಞಾಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ಥಿ ಅರಹತೋತಿ ಪಞ್ಹೇಸುಪಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಲಕ್ಖಣಾಭಾವೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಪಥವೀನಿಮಿತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಸಬ್ಬೇವ ಪಥವೀತಿ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ ಲಕ್ಖಣಪಥವೀಯೇವ ಹೋತೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಸಕವಾದೀ ತಥಾ ಅಭಾವತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ನನು ಪಥವೀ ಅತ್ಥಿ, ಅತ್ಥಿ ಚ ಕೋಚಿ ಪಥವಿಂ ಪಥವಿತೋ ಸಮಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ನನು ನಿಮಿತ್ತಪಥವೀ ಅತ್ಥಿ, ಅತ್ಥಿ ಚ ಕೋಚಿ ತಂ ಪಥವಿಂ ಪಥವಿತೋಯೇವ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ನ ಆಪತೋ ವಾ ತೇಜತೋ ವಾತಿ. ಪಥವೀ ಅತ್ಥೀತಿಆದಿ ‘‘ಯದಿ ಯಂ ಯಥಾ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ತಥಾ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಞಾಣಂ ವಿಪರೀತಂ ಹೋತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥಿ, ತಮ್ಪಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬವಿಪರಿಯೇಸಸಮುಗ್ಘಾತನಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಮ್ಪಿ ತೇ ವಿಪರೀತಂ ಹೋತೂ’’ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ.

ವಿಪರೀತಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೪. ನಿಯಾಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೪೨೮-೪೩೧. ಇದಾನಿ ನಿಯಾಮಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮಿಸ್ಸತಿ, ತಂ ‘‘ಭಬ್ಬೋ ಏಸ ಧಮ್ಮಂ ಅಭಿಸಮೇತು’’ನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅನಿಯತಸ್ಸ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸೇವ ಸತೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನಿಯಾಮಗಮನಾಯ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಯೇಸಂ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಏತರಹಿ ಉತ್ತರಾಪಥಕಾನಂ; ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಅನಿಯತಸ್ಸಾತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ. ತತ್ಥ ನಿಯಾಮಗಮನಾಯಾತಿ ನಿಯಾಮೋ ವುಚ್ಚತಿ ಮಗ್ಗೋ, ಮಗ್ಗಗಮನಾಯ ಮಗ್ಗೋಕ್ಕಮನಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಂ ಪನಸ್ಸ ಞಾಣಂ ದಿಸ್ವಾ ಭಗವಾ ‘‘ಭಬ್ಬೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಜಾನಾತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ.

ಅಥಸ್ಸ ಸಕವಾದೀ ಅಯುತ್ತವಾದಿತಂ ದೀಪೇತುಂ ನಿಯತಸ್ಸಾತಿ ವಿಪರೀತಾನುಯೋಗಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪಠಮಪಞ್ಹೇ ಮಗ್ಗೇನ ನಿಯತಸ್ಸ ಅನಿಯಾಮಗಮನಾಯ ಞಾಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ದುತಿಯೇ ನತ್ಥಿಭಾವೇನ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ತತಿಯೇ ಅನಿಯತಸ್ಸ ನತ್ಥೀತಿ ಪುಟ್ಠತ್ತಾ ಲದ್ಧಿವಿರೋಧೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಪುನ ಪಠಮಪಞ್ಹಮೇವ ಚತುತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ ನಿಯತಸ್ಸ ನಿಯಾಮಗಮನಾದಿವಸೇನ ತಯೋ ಪಞ್ಹಾ ಕತಾ. ತೇಸು ಪಠಮೇ ಯಸ್ಮಾ ಆದಿಮಗ್ಗೇನ ನಿಯತಸ್ಸ ಪುನ ತದತ್ಥಾಯ ಞಾಣಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ದುತಿಯೇ ನತ್ಥಿಭಾವೇನೇವ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ತತಿಯೇ ಲದ್ಧಿವಿರೋಧೇನೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಪುನ ಪಠಮಪಞ್ಹಂ ಅಟ್ಠಮಂ ಕತ್ವಾ ಅನಿಯತಸ್ಸ ಅನಿಯಾಮಗಮನಾದಿವಸೇನ ತಯೋ ಪಞ್ಹಾ ಕತಾ. ತೇಸಂ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪುನ ಪಠಮಪಞ್ಹಮೇವ ದ್ವಾದಸಮಂ ಕತ್ವಾ ತಂಮೂಲಕಾ ಅತ್ಥಿ ನಿಯಾಮೋತಿಆದಯೋ ಪಞ್ಹಾ ಕತಾ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ನಿಯಾಮಗಮನಾಯ ಞಾಣಂ ನಾಮ ಮಗ್ಗಞಾಣಮೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅತ್ಥಿ ನಿಯಾಮೋತಿ ವುತ್ತಂ. ಇತರೋ ಪನ ನಿಯಾಮೋತಿ ವುತ್ತೇ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಞಾಣನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಪಚ್ಚನೀಕಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ. ಗೋತ್ರಭುನೋತಿಆದಿ ಯೇನ ಯಂ ಅಪ್ಪತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ತಂ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಭಗವಾ ಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಬಲೇನ ಜಾನಾತಿ, ನ ತಸ್ಸ ನಿಯಾಮಗಮನಞಾಣಸಬ್ಭಾವತೋ. ತಸ್ಮಾ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತಾಪಿಸ್ಸ ಲದ್ಧಿ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಾಯೇವಾತಿ.

ನಿಯಾಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೫. ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೪೩೨-೪೩೩. ಇದಾನಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ‘‘ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಅರಿಯಾನಂ ಞಾಣಂ, ಸಬ್ಬಂ ಲೋಕುತ್ತರಮೇವಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಞಾಣಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಅನ್ಧಕಾನಂ; ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ. ಸಮ್ಮುತಿಞಾಣಪಞ್ಹೇಸು ಪಥವೀಕಸಿಣಸಮ್ಮುತಿಯಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಞಾಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ನಿರುತ್ತಿಞಾಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಯೇ ಕೇಚಿ ಸಮ್ಮುತಿನ್ತಿ ಪಞ್ಹೇ ಪುಥುಜ್ಜನೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಚೇತೋಪರಿಯಾಯಪಞ್ಹೇಸು ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಞಾಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಅರಿಯಸ್ಸ ಞಾಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಸಬ್ಬಾ ಪಞ್ಞಾತಿಪಞ್ಹೇಸು ಕಸಿಣಸಮಾಪತ್ತಿಪಞ್ಹಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಲೋಕುತ್ತರಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಪಥವೀಕಸಿಣಸಮಾಪತ್ತಿನ್ತಿಆದಿ ‘‘ಯಾ ಏತೇಸು ಏತ್ತಕೇಸು ಠಾನೇಸು ಪಞ್ಞಾ, ಕಿಂ ಸಬ್ಬಾ ಸಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಹಿ ಸಬ್ಬಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾ ಲೋಕುತ್ತರಪಞ್ಞಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ವಚನಂ ಸಾಮಞ್ಞಫಲೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ.

ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೬. ಸಮ್ಮುತಿಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೪೩೪-೪೩೫. ಇದಾನಿ ಸಮ್ಮುತಿಞಾಣಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಂ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚನ್ತಿ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ. ಯೇ ಪನ ಏವಂ ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ವಚನಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಮ್ಮುತಿಞಾಣಮ್ಪಿ ‘‘ಸಚ್ಚಾರಮ್ಮಣಮೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಅನ್ಧಕಾ; ತೇ ಅಯುತ್ತವಾದಿನೋತಿ ತೇಸಂ ವಾದವಿಸೋಧನತ್ಥಂ ಅಯಂ ಕಥಾ ಆರದ್ಧಾ. ತತ್ಥ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ, ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ. ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಮ್ಹೀತಿ ಸಮ್ಮುತಿಂ ಅನುಪವಿಟ್ಠೇ ಸಚ್ಚಮ್ಹಿ. ಪಚ್ಚತ್ತೇ ವಾ ಭುಮ್ಮವಚನಂ, ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಮುತಿಞಾಣಂ ಸಚ್ಚಾರಮ್ಮಣಞ್ಞೇವಾತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ. ತತೋ ನಂ ‘‘ಯದಿ ತಂ ಅವಿಸೇಸೇನ ಸಚ್ಚಾರಮ್ಮಣಞ್ಞೇವ, ತೇನ ಞಾಣೇನ ದುಕ್ಖಪರಿಞ್ಞಾದೀನಿ ಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚೋದೇತುಂ ತೇನ ಞಾಣೇನಾತಿಆದಿಮಾಹ.

ಸಮ್ಮುತಿಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೭. ಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೪೩೬-೪೩೮. ಇದಾನಿ ಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಚೇತೋಪರಿಯಾಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ವಚನಮತ್ತಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ತಂ ಞಾಣಂ ಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಮೇವಾ’’ತಿ ಯೇಸಂ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಏತರಹಿ ಅನ್ಧಕಾನಂ; ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ. ಅಥಸ್ಸ ‘‘ಯೋ ಸರಾಗಾದಿವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಸ ರಾಗಾದಯೋಪಿ ಆರಮ್ಮಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ತಂ ಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಞ್ಞೇವಾ’’ತಿ ಚೋದನತ್ಥಂ ನನು ಅತ್ಥಿ ಕೋಚೀತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಫಸ್ಸಾರಮ್ಮಣೇತಿ ಫಸ್ಸಸಙ್ಖಾತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ. ವೇದನಾರಮ್ಮಣೇತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಪುನ ಫಸ್ಸಾರಮ್ಮಣೇ ಞಾಣಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಫುಸನಲಕ್ಖಣಂ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಫಸ್ಸೋವಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತೀತಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಕಿಂ ಪನೇತಂ ಫಸ್ಸಪರಿಯಾಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಪನ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಸುತ್ತಪದಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ವೇದನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇದಾನಿ ಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಲದ್ಧಿ, ತದೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಲದ್ಧಿಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುಂ ನನು ಚೇತೋಪರಿಯಾಯೇ ಞಾಣನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಾ ಪನೇಸಾ ವಚನಮತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತಾಪಿ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತಾವ ಹೋತೀತಿ.

ಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೮. ಅನಾಗತಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೪೩೯-೪೪೦. ಇದಾನಿ ಅನಾಗತಞಾಣಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಅನಾಗತಂ ನಾಮ ಅನ್ತರಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಅನನ್ತರಮ್ಪಿ. ತೇಸು ಅನನ್ತರೇ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಞಾಣಂ ನತ್ಥಿ. ಯಥಾ ಚ ಅನನ್ತರೇ, ತಥಾ ಏಕವೀಥಿಏಕಜವನಪರಿಯಾಪನ್ನೇಪಿ. ತತ್ಥ ಯೇ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಅನಾಗತೇ ಞಾಣಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಅನ್ಧಕಾ; ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ. ಅಥ ನಂ ‘‘ಯಂ ತೇ ಅನಾಗತೇ ಞಾಣಂ, ಕಿಂ ತೇನ ಅನನ್ತರಂ ಅನಾಗತಂ ಮೂಲಾದಿವಸೇನ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಚೋದೇತುಂ ಅನಾಗತಂ ಮೂಲತೋತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಮೂಲತೋತಿಆದೀನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಕಾರಣವೇವಚನಾನೇವ. ಕಾರಣಞ್ಹಿ ಯಂ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಕರೋತಿ, ತಂ ತತ್ಥ ಮೂಲಯತಿ ಪತಿಟ್ಠಾತೀತಿ ಮೂಲಂ. ತತೋ ಚ ತಂ ಹಿನೋತಿ ಪವತ್ತಯತೀತಿ ಹೇತು. ತದೇವ ತಂ ನಿದೇತಿ ‘‘ಹನ್ದ ನಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ. ನಿಯ್ಯಾತೇತಿ ವಿಯಾತಿ ನಿದಾನಂ. ತತೋ ತಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಭವೋ. ಪಭವತೀತಿ ಪಭವೋ. ತತ್ಥ ಚ ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ತಂ ವಾ ನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ. ತದೇವ ನಂ ಆಹರತೀತಿ ಆಹಾರೋ. ತಞ್ಚಸ್ಸ ಅಪರಿಚ್ಚಜಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಆರಮ್ಮಣಂ. ತದೇವ ಚೇತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಏತೀತಿ ಪಚ್ಚಯೋ. ತತೋ ನಂ ಸಮುದೇತೀತಿ ಸಮುದಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅನನ್ತರಂ ಚಿತ್ತಂ ಏತೇಹಾಕಾರೇಹಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಜಾನಿತುಂ, ತಸ್ಮಾ ನ ಹೇವನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಅನಾಗತಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತನ್ತಿ ಯಾ ಅನನ್ತರಾನಾಗತೇ ಚಿತ್ತೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತಾ, ತಂ ಜಾನಾತಿ. ಯೇ ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಗೋತ್ರಭುನೋತಿಆದಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಅನಾಗತೇ ಞಾಣಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸುತ್ತಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಅನಾಗತೇ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆಹಟಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತಂ ನ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಅನಾಗತೇ ಞಾಣಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ; ತಸ್ಮಾ ಅನಾಹಟಮೇವಾತಿ.

ಅನಾಗತಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೯. ಪಟುಪ್ಪನ್ನಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೪೪೧-೪೪೨. ಇದಾನಿ ಪಟುಪ್ಪನ್ನಞಾಣಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅನಿಚ್ಚತೋ ದಿಟ್ಠೇಸು ತಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದಿಟ್ಠಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ಅವಿಸೇಸೇನ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಅನ್ಧಕಾನಂ; ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟುಪ್ಪನ್ನೇತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ. ಅಥ ನಂ ‘‘ಯದಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ಪಟುಪ್ಪನ್ನೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಿ, ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ತೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಞಾಣಾನಂ ಏಕತೋ ಅಭಾವಾ ತೇನೇವ ಞಾಣೇನ ತಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚೋದನತ್ಥಂ ತೇನಾತಿ ಅನುಯೋಗೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ. ತತ್ಥ ಪಠಮಪಞ್ಹೇ ತೇನೇವ ತಂ ಜಾನಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಇತರಸ್ಸ. ದುತಿಯಪಞ್ಹೇ ಸನ್ತತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾ ತಸ್ಸೇವ. ಪಟಿಪಾಟಿತೋ ಭಙ್ಗಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನೇನೇವ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನ ಞಾಣೇನ ತಂ ಞಾಣಂ ಜಾನಾತೀತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತೇನ ಫಸ್ಸೇನ ತಂ ಫಸ್ಸನ್ತಿಆದೀನಿಸ್ಸ ಲೇಸೋಕಾಸನಿವಾರಣತ್ಥಂ ವುತ್ತಾನಿ. ಯಂ ಪನೇತೇನ ಲದ್ಧಿಪತಿಟ್ಠಾಪನತ್ಥಂ ನನು ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ನಯತೋ ತಂ ಞಾಣಂ ದಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ನ ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ. ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಪತಿಟ್ಠಿತಾಪಿಸ್ಸ ಲದ್ಧಿ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಾವ ಹೋತಿ.

ಪಟುಪ್ಪನ್ನಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೧೦. ಫಲಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೪೪೩-೪೪೪. ಇದಾನಿ ಫಲೇ ಞಾಣಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಬುದ್ಧಾಪಿ ಸತ್ತಾನಂ ಅರಿಯಫಲಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಿ ಸಾವಕಾಪಿ, ಇತಿ ಇಮಿನಾ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಬುದ್ಧಾನಂ ವಿಯ ಸಾವಕಾನಮ್ಪಿ ತೇನ ತೇನ ಸತ್ತೇನ ಪತ್ತಬ್ಬೇ ಫಲೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಯೇಸಂ ಲದ್ಧಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಅನ್ಧಕಾನಂ; ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಸಾವಕಸ್ಸಾತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಇತರಸ್ಸ. ಅಥ ನಂ ‘‘ಯದಿ ಸಾವಕಸ್ಸ ಫಲೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಿ, ಯಥಾ ಬುದ್ಧಾ ಸಮಾನೇಪಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಬಲೇನ ‘ಅಯಂ ಏಕಬೀಜೀ, ಅಯಂ ಕೋಲಂಕೋಲೋ, ಅಯಂ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ’ತಿ ಫಲಸ್ಸಕತಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ, ಕಿಂ ತೇ ಏವಂ ಸಾವಕೋಪೀ’’ತಿ ಚೋದೇತುಂ ಸಾವಕೋ ಫಲಸ್ಸ ಕತಂ ಪಞ್ಞಪೇತೀತಿ ಆಹ. ಇತರೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ.

ಅತ್ಥಿ ಸಾವಕಸ್ಸ ಫಲಪರೋಪರಿಯತ್ತೀತಿಆದಿ ಫಲೇ ಞಾಣಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಪಚ್ಚಯಪುಚ್ಛನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಬುದ್ಧಾನಂ ‘‘ಇದಂ ಫಲಂ ಪರಂ, ಇದಂ ಓಪರ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಫಲಾನಂ ಉಚ್ಚಾವಚಭಾವಜಾನನಸಙ್ಖಾತಾ ಫಲೇ ಪರೋಪರಿಯತ್ತಿ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ. ತಥಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಪುಗ್ಗಲಪರೋಪರಿಯತ್ತಿಯೋ, ತಾಸಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ತಂ ತಂ ಫಲಂ ಜಾನನ್ತಿ, ಕಿಂ ತೇ ಸಾವಕಸ್ಸಾಪಿ ಏತಾ ಪರೋಪರಿಯತ್ತಿಯೋ ಅತ್ಥೀತಿ.

ಅತ್ಥಿ ಸಾವಕಸ್ಸ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತೀತಿಆದೀನಿಪಿ ‘‘ಯದಿ ತೇ ಸಾವಕಸ್ಸ ಬುದ್ಧಾನಂ ವಿಯ ಫಲೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಿ, ಇಮಾ ಹಿ ಪಿಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಕಿಮಸ್ಸ ತಾ ಅತ್ಥಿ, ಸಕ್ಕೋತಿ ಸೋ ಏತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಅತ್ತನೋ ಬಲೇನ ಜಾನಿತುಂ ವಾ ಪಞ್ಞಪೇತುಂ ವಾ’’ತಿ ಚೋದನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾನಿ. ಸಾವಕೋ ಜಿನೋತಿಆದಿ ‘‘ಯದಿ ಸಾವಕಸ್ಸ ಬುದ್ಧಾನಂ ವಿಯ ಫಲೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಸ್ವೇವ ಜಿನೋ’’ತಿ ಚೋದನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಸಾವಕೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಹೇಪಿ ಅಯಮೇವ ನಯೋ. ಅಞ್ಞಾಣೀತಿ ಪಞ್ಹೇ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಹತತ್ತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ, ನ ಪನಸ್ಸ ಬುದ್ಧಾನಂ ವಿಯ ಫಲೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೋವ ಪರವಾದೀವಾದೋತಿ.

ಫಲಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

ಪಞ್ಚಮೋ ವಗ್ಗೋ.

ಮಹಾಪಣ್ಣಾಸಕೋ ಸಮತ್ತೋ.