೧. ಆನಿಸಂಸವಗ್ಗೋ
೧. ಕಿಮತ್ಥಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧. ದಸಕನಿಪಾತಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಕುಸಲಾನಿ ಸೀಲಾನೀತಿ ಅನವಜ್ಜಸೀಲಾನಿ. ಅಮಙ್ಕುಭಾವಸ್ಸ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರತ್ಥಾನಿ. ಸೋ ನೇಸಂ ಆನಿಸಂಸೋತಿ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾನಿಸಂಸಾನಿ. ಯಥಾಭೂತಞಾಣದಸ್ಸನತ್ಥೋತಿಆದೀಸು ಯಥಾಭೂತಞಾಣದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ತರುಣವಿಪಸ್ಸನಾ, ನಿಬ್ಬಿದಾ ನಾಮ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾ, ವಿರಾಗೋ ನಾಮ ಮಗ್ಗೋ, ವಿಮುತ್ತಿ ನಾಮ ಅರಹತ್ತಫಲಂ, ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ. ಅಗ್ಗಾಯ ಪರೇನ್ತೀತಿ ಅರಹತ್ತತ್ಥಾಯ ಗಚ್ಛನ್ತಿ.
೨. ಚೇತನಾಕರಣೀಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨. ದುತಿಯೇ ನ ಚೇತನಾಯ ಕರಣೀಯನ್ತಿ ನ ಚೇತೇತ್ವಾ ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಪಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಧಮ್ಮತಾ ಏಸಾತಿ ಧಮ್ಮಸಭಾವೋ ಏಸೋ ಕಾರಣನಿಯಮೋ ಅಯಂ. ಅಭಿಸನ್ದೇನ್ತೀತಿ ಪವತ್ತೇನ್ತಿ. ಪರಿಪೂರೇನ್ತೀತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಅಪಾರಾ ಪಾರಂ ಗಮನಾಯಾತಿ ಓರಿಮತೀರಭೂತಾ ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟಾ ನಿಬ್ಬಾನಪಾರಂ ಗಮನತ್ಥಾಯ.
೩-೫. ಉಪನಿಸಸುತ್ತತ್ತಯವಣ್ಣನಾ
೩-೫. ತತಿಯೇ ಹತೂಪನಿಸೋತಿ ಹತಕಾರಣೋ. ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮೇಸು ದ್ವೀಹಿ ಥೇರೇಹಿ ಕಥಿತಭಾವೋವ ವಿಸೇಸೋ.
೬. ಸಮಾಧಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೬. ಛಟ್ಠೇ ನೇವ ಪಥವಿಯಂ ಪಥವೀಸಞ್ಞೀ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪಥವಿಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಥವೀತಿ ಏವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಸಞ್ಞೀ ನ ಭವೇಯ್ಯ. ಆಪಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ನ ಇಧಲೋಕೇತಿ ಇಧಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನಸಞ್ಞಾಯ ನ ಸಞ್ಞೀ ಭವೇಯ್ಯ. ನ ಪರಲೋಕೇತಿ ಪರಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನಸಞ್ಞಾಯ ನ ಸಞ್ಞೀ ಭವೇಯ್ಯ. ಸಞ್ಞೀ ಚ ಪನ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಥ ಚ ಪನಸ್ಸ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಸವಿತಕ್ಕಸಮಾಪತ್ತಿಯೇವ ಅಸ್ಸಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏತಂ ಸನ್ತಂ ಏತಂ ಪಣೀತನ್ತಿ ಸನ್ತಂ ಸನ್ತನ್ತಿ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ‘‘ಸನ್ತಂ ಸನ್ತ’’ನ್ತೇವ ಪವತ್ತತಿ, ಪಣೀತಂ ಪಣೀತನ್ತಿ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ‘‘ಪಣೀತಂ ಪಣೀತ’’ನ್ತೇವ ಪವತ್ತತಿ. ಯದಿದಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಸಮಥೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಧಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ.
೭. ಸಾರಿಪುತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೭. ಸತ್ತಮೇ ಸಞ್ಞೀ ಚ ಪನಾಹಂ, ಆವುಸೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಹೋಸಿನ್ತಿ, ಆವುಸೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಹಂ ‘‘ಭವನಿರೋಧೋ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಾಯ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಞ್ಞಾಯ ಸಞ್ಞೀ ಅಹೋಸಿಂ. ಸಚಿತ್ತಕಾ ಮೇ ಸಾ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಅಹೋಸೀತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಕಥಿತಾ.
೮. ಝಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕೋತಿ ಪಸಾದಾವಹಾನಂಯೇವ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಸಬ್ಭಾವತೋ ಸಮನ್ತೋ ಪಾಸಾದಿಕೋ. ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪೂರೋತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ.
೯. ಸನ್ತವಿಮೋಕ್ಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೯. ನವಮೇ ಸನ್ತಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಸನ್ತತಾಯಪಿ ಅಙ್ಗಸನ್ತತಾಯಪಿ ಸನ್ತಾ. ವಿಮೋಕ್ಖಾತಿ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚ ನಿರಾಸಙ್ಕಭಾವೇನ ಸುಟ್ಠು ಮುತ್ತತ್ತಾ ಏವಂಲದ್ಧನಾಮಾ. ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ರೂಪೇತಿ ರೂಪಜ್ಝಾನಾನಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ.
ಆನಿಸಂಸವಗ್ಗೋ ಪಠಮೋ.
೨. ನಾಥವಗ್ಗೋ
೧. ಸೇನಾಸನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೧. ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಪಞ್ಚಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಗುಣಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ನಾತಿದೂರಂ ಹೋತಿ ನಾಚ್ಚಾಸನ್ನನ್ತಿ ಯಞ್ಹಿ ಅತಿದೂರೇ ಹೋತಿ, ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯಚಿತ್ತದರಥಾ ಹೋತಿ, ತತೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ ವಾ ಸಮಾಧಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ವಾ ಥಿರಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಅಚ್ಚಾಸನ್ನಂ ಬಹುಜನಾಕಿಣ್ಣಂ ಹೋತಿ. ಚತ್ತಾಲೀಸಉಸಭಮತ್ತೇ ಪನ ಪದೇಸೇ ವಸತಂ ದೂರಾಸನ್ನದೋಸವಿಮುತ್ತಞ್ಚ ಗಮನಾಗಮನಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ದಿವಾಅಪ್ಪಾಕಿಣ್ಣನ್ತಿ ದಿವಸಭಾಗೇ ಮಹಾಜನೇನ ಅನಾಕಿಣ್ಣಂ.
೨. ಪಞ್ಚಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೨. ದುತಿಯೇ ಕೇವಲೀತಿ ಕೇವಲೇಹಿ ಸಕಲೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ವುಸಿತವಾತಿ ವುತ್ಥಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ. ಅಸೇಖೇನಾತಿ ಅಸೇಖಧಮ್ಮಪರಿಯಾಪನ್ನೇನ ಲೋಕುತ್ತರೇನ. ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇನಾತಿ ಸೀಲರಾಸಿನಾ. ವಿಮುತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೀಲಾದಯೋ ತಯೋ ಸೇಸಾ ಫಲಧಮ್ಮಾ ವಿಮುತ್ತಿ ನಾಮ, ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ, ತಂ ಲೋಕಿಯಮೇವ.
೩-೪. ಸಂಯೋಜನಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೩-೧೪. ತತಿಯೇ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನೀತಿ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗಿಯಾನಿ. ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಾನೀತಿ ಉಪರಿಭಾಗಿಯಾನಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ವಟ್ಟಮೇವ ಕಥಿತಂ. ಚತುತ್ಥೇ ಖಿಲವಿನಿಬನ್ಧಾ ಪಞ್ಚಕನಿಪಾತೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾಯೇವ. ಆರೋಹಪರಿಣಾಹೇನಾತಿ ದೀಘಪುಥುಲನ್ತೇನ.
೫. ಅಪ್ಪಮಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಏವಮೇವ ಖೋತಿ ಯಥಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಅಗ್ಗೋ, ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಕಾರಾಪಕಅಪ್ಪಮಾದೋ ಅಗ್ಗೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ನನು ಚೇಸ ಲೋಕಿಯೋವ, ಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಾಪಿ. ಅಯಞ್ಚ ಕಾಮಾವಚರೋವ, ಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಪನ ಚತುಭೂಮಕಾ. ಕಥಮೇಸ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗೋತಿ? ಪಟಿಲಾಭಕತ್ತೇನ. ಅಪ್ಪಮಾದೇನ ಹಿ ತೇ ಪಟಿಲಭನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗೋ. ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ – ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಅಪ್ಪಮಾದಮೂಲಕಾತಿ.
ಜಙ್ಗಲಾನನ್ತಿ ಪಥವಿತಲಚಾರೀನಂ. ಪಾಣಾನನ್ತಿ ಸಪಾದಕಪಾಣಾನಂ. ಪದಜಾತಾನೀತಿ ಪದಾನಿ. ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಓಧಾನಂ ಪಕ್ಖೇಪಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀತಿ ಸೇಟ್ಠಮಕ್ಖಾಯತಿ. ಯದಿದಂ ಮಹನ್ತತ್ತೇನಾತಿ ಮಹನ್ತಭಾವೇನ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತಿ, ನ ಗುಣಗ್ಗೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಸ್ಸಿಕನ್ತಿ ಸುಮನಪುಪ್ಫಂ. ಇದಂ ಕಿರ ಸುತ್ತಂ ಸುತ್ವಾ ಭಾತಿಯಮಹಾರಾಜಾ ವೀಮಂಸಿತುಕಾಮತಾಯ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಗಬ್ಭೇ ಚತುಜಾತಿಗನ್ಧೇಹಿ ಪರಿಭಣ್ಡಂ ಕತ್ವಾ ಸುಗನ್ಧಪುಪ್ಫಾನಿ ಆಹರಾಪೇತ್ವಾ ಏಕಸ್ಸ ಸಮುಗ್ಗಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಸುಮನಪುಪ್ಫಮುಟ್ಠಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾನಿ ತಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ ಮುಟ್ಠಿಂ ಕತ್ವಾ ಠಪೇತ್ವಾ ದ್ವಾರಂ ಪಿಧಾಯ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ. ಅಥಸ್ಸ ಮುಹುತ್ತಂ ಬಹಿ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ದ್ವಾರಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ಪವಿಸನ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಸುಮನಪುಪ್ಫಗನ್ಧೋ ಘಾನಂ ಪಹರಿ. ಸೋ ಮಹಾತಲಸ್ಮಿಂಯೇವ ಮಹಾಚೇತಿಯಾಭಿಮುಖೋ ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ‘‘ವಸ್ಸಿಕಂ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗನ್ತಿ ಕಥೇನ್ತೇನ ಸುಕಥಿತಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನಾ’’ತಿ ಚೇತಿಯಂ ವನ್ದಿ. ಖುದ್ದರಾಜಾನೋತಿ ಖುದ್ದಕರಾಜಾನೋ. ಕೂಟರಾಜಾನೋತಿಪಿ ಪಾಠೋ.
೬. ಆಹುನೇಯ್ಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೬. ಛಟ್ಠೇ ಗೋತ್ರಭೂತಿ ಸಿಖಾಪತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾಭೂತೇನ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೇನ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ.
೭. ಪಠಮನಾಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೭. ಸತ್ತಮೇ ಸನಾಥಾತಿ ಸಞಾತಕಾ ಬಹುಞಾತಿವಗ್ಗಾ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರಥ. ನಾಥಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ನಾಥಕರಣಾ, ಅತ್ತನೋ ಸನಾಥಭಾವಕರಾ ಪತಿಟ್ಠಾಕರಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋತಿಆದೀಸು ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನಾ ಕಲ್ಯಾಣಾ ಮಿತ್ತಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ. ತೇವಸ್ಸ ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ಸಹ ಅಯನತೋ ಸಹಾಯಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣಸಹಾಯೋ. ಚಿತ್ತೇನ ಚೇವ ಕಾಯೇನ ಚ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೇಸುಯೇವ ಸಮ್ಪವಙ್ಕೋ ಓಣತೋತಿ ಕಲ್ಯಾಣಸಮ್ಪವಙ್ಕೋ. ಸುವಚೋ ಹೋತೀತಿ ಸುಖೇನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ, ಸುಖೇನ ಅನುಸಾಸಿತಬ್ಬೋ. ಖಮೋತಿ ಗಾಳ್ಹೇನ ಫರುಸೇನ ಕಕ್ಖಳೇನ ವುತ್ತೋ ಖಮತಿ ನ ಕುಪ್ಪತಿ. ಪದಕ್ಖಿಣಗ್ಗಾಹೀ ಅನುಸಾಸನಿನ್ತಿ ಯಥಾ ಏಕಚ್ಚೋ ಓವದಿಯಮಾನೋ ವಾಮತೋ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಪಟಿಪ್ಫರತಿ ವಾ, ಅಸ್ಸುಣನ್ತೋ ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಓವದಥ, ಭನ್ತೇ, ಅನುಸಾಸಥ, ತುಮ್ಹೇಸು ಅನೋವದನ್ತೇಸು ಕೋ ಅಞ್ಞೋ ಓವದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಗಣ್ಹಾತಿ.
ಉಚ್ಚಾವಚಾನೀತಿ ಉಚ್ಚನೀಚಾನಿ. ಕಿಂಕರಣೀಯಾನೀತಿ ‘‘ಕಿಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ವತ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಕಮ್ಮಾನಿ. ತತ್ಥ ಉಚ್ಚಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಚೀವರಸ್ಸ ಕರಣಂ ರಜನಂ, ಚೇತಿಯೇ ಸುಧಾಕಮ್ಮಂ, ಉಪೋಸಥಾಗಾರಚೇತಿಯಘರಬೋಧಿಘರೇಸು ಕತ್ತಬ್ಬಕಮ್ಮನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ. ಅವಚಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಪಾದಧೋವನಮಕ್ಖನಾದಿಖುದ್ದಕಕಮ್ಮಂ. ತತ್ರೂಪಾಯಾಯಾತಿ ತತ್ರುಪಗಮನಿಯಾಯ. ಅಲಂ ಕಾತುನ್ತಿ ಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಹೋತಿ. ಅಲಂ ಸಂವಿಧಾತುನ್ತಿ ವಿಚಾರೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಹೋತಿ.
ಧಮ್ಮೇ ಅಸ್ಸ ಕಾಮೋ ಸಿನೇಹೋತಿ ಧಮ್ಮಕಾಮೋ, ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಪಿಯಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಿಯಸಮುದಾಹಾರೋತಿ ಪರಸ್ಮಿಂ ಕಥೇನ್ತೇ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸುಣಾತಿ, ಸಯಞ್ಚ ಪರೇಸಂ ದೇಸೇತುಕಾಮೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಅಭಿವಿನಯೇತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ, ವಿನಯೋ ಅಭಿವಿನಯೋತಿ ಚತುಕ್ಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಧಮ್ಮೋತಿ ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕಂ. ಅಭಿಧಮ್ಮೋತಿ ಸತ್ತ ಪಕರಣಾನಿ. ವಿನಯೋತಿ ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗೋ. ಅಭಿವಿನಯೋತಿ ಖನ್ಧಕಪರಿವಾರಾ. ಅಥ ವಾ ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕಮ್ಪಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮೋ ಏವ, ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ. ಸಕಲವಿನಯಪಿಟಕಂ ವಿನಯೋ, ಕಿಲೇಸವೂಪಸಮಕರಣಂ ಅಭಿವಿನಯೋ. ಇತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಚ ವಿನಯೇ ಚ ಅಭಿವಿನಯೇ ಚ ಉಳಾರಪಾಮೋಜ್ಜೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಕಾರಣತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮಂ, ಚಾತುಭೂಮಕಕುಸಲಧಮ್ಮಕಾರಣಾ ತೇಸಂ ಅಧಿಗಮತ್ಥಾಯ ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.
೮. ದುತಿಯನಾಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಥೇರಾನುಕಮ್ಪಿತಸ್ಸಾತಿ ಥೇರೇಹಿ ಓವಾದಾನುಸಾಸನಿದಾನಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಾಯ ಹಿತಫರಣಾಯ ಅನುಕಮ್ಪಿತಸ್ಸ.
೯. ಪಠಮಅರಿಯಾವಾಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೯. ನವಮೇ ಅರಿಯವಾಸಾತಿ ಅರಿಯಾನಂ ಆವಾಸೋ, ತೇ ಆವಸಿಂಸು ಆವಸನ್ತಿ ಆವಸಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅರಿಯಾವಾಸಾ. ಯದರಿಯಾತಿ ಯೇ ವಾಸೇ ಅರಿಯಾ.
೧೦. ದುತಿಯಅರಿಯಾವಾಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೦. ದಸಮಂ ಯಸ್ಮಾ ಕುರುರಟ್ಠವಾಸಿನೋ ಭಿಕ್ಖೂ ಗಮ್ಭೀರಪಞ್ಞಾಕಾರಕಾ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ತೇಸಂ ದೀಘನಿಕಾಯಾದೀಸು ಮಹಾನಿದಾನಾದೀನಿ ಕಥಿತಾನಿ, ಏವಮಿದಮ್ಪಿ ಗಮ್ಭೀರಂ ಸುಖುಮಂ ತಿಲಕ್ಖಣಾಹತಂ ಸುತ್ತಂ ತತ್ಥೇವ ಅವೋಚ. ತತ್ಥ ಪಞ್ಚಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನೋತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಖೀಣಾಸವೋ ಅವಸಿ ವಸತಿ ವಸಿಸ್ಸತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನತಾ ಅರಿಯಾವಾಸೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಏವಂ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಛಳಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತೀತಿ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ. ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಕೇತಿ? ಞಾಣಾದಯೋ. ‘‘ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಕಿರಿಯತೋ ಚತ್ತಾರಿ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ‘‘ಸತತವಿಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅಟ್ಠ ಮಹಾಚಿತ್ತಾನಿ, ‘‘ರಜ್ಜನದುಸ್ಸನಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ದಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಆಸೇವನವಸೇನ ಲಬ್ಭತಿ. ಸತಾರಕ್ಖೇನ ಚೇತಸಾತಿ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಹಿ ತೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ಸಬ್ಬಕಾಲೇ ಸತಿ ಆರಕ್ಖಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ. ತೇನೇವಸ್ಸ ಚರತೋ ಚ ತಿಟ್ಠತೋ ಚ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಚ ಜಾಗರಸ್ಸ ಚ ಸತತಂ ಸಮಿತಂ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ಹೋತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ.
ಪುಥುಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನನ್ತಿ ಬಹೂನಂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ. ಏತ್ಥ ಸಮಣಾತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಗತಾ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿ ಭೋವಾದಿನೋ. ಪುಥುಪಚ್ಚೇಕಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಬಹೂನಿ ಪಾಟೇಕ್ಕಸಚ್ಚಾನಿ. ‘‘ಇದಮೇವ ದಸ್ಸನಂ ಸಚ್ಚಂ, ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಗಹಿತಾನಿ ಬಹೂನಿ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನುಣ್ಣಾನೀತಿ ನೀಹಟಾನಿ. ಪನುಣ್ಣಾನೀತಿ ಸುಟ್ಠು ನೀಹಟಾನಿ. ಚತ್ತಾನೀತಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾನಿ. ವನ್ತಾನೀತಿ ವಮಿತಾನಿ. ಮುತ್ತಾನೀತಿ ಛಿನ್ನಬನ್ಧನಾನಿ ಕತಾನಿ. ಪಹೀನಾನೀತಿ ಪಜಹಿತಾನಿ. ಪಟಿನಿಸ್ಸಟ್ಠಾನೀತಿ ಯಥಾ ನ ಪುನ ಚಿತ್ತಂ ಆರೋಹನ್ತಿ, ಏವಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾನಿ. ಸಬ್ಬಾನೇವ ತಾನಿ ಗಹಿತಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಭಾವವೇವಚನಾನಿ.
ಸಮವಯಸಟ್ಠೇಸನೋತಿ ಏತ್ಥ ಅವಯಾತಿ ಅನೂನಾ, ಸಟ್ಠಾತಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾ. ಸಮ್ಮಾ ಅವಯಾ ಸಟ್ಠಾ ಏಸನಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಮವಯಸಟ್ಠೇಸನೋ, ಸುಟ್ಠುವಿಸ್ಸಟ್ಠಸಬ್ಬಏಸನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ರಾಗಾ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುತ್ತನ್ತಿಆದೀಹಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಕಥಿತಾ. ರಾಗೋ ಮೇ ಪಹೀನೋತಿಆದೀಹಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಫಲಂ ಕಥಿತಂ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ.
ನಾಥವಗ್ಗೋ ದುತಿಯೋ.
೩. ಮಹಾವಗ್ಗೋ
೧. ಸೀಹನಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೧. ತತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ವಿಸಮಗತೇತಿ ವಿಸಮಟ್ಠಾನೇಸು ಗೋಚರೇಸು ಗತೇ. ಸಙ್ಘಾತಂ ಆಪಾದೇಸಿನ್ತಿ ಘಾತಂ ವಧಂ ಪಾಪೇಸಿಂ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಉಸ್ಸನ್ನತೇಜತಾಯ ಖುದ್ದಕೇಸು ಪಾಣೇಸು ಅನುಕಮ್ಪಾ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯೇ ಪಟಿಸತ್ತುಭಾವೇನ ಸಣ್ಠಾತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಯೇ ದುಬ್ಬಲಾ ಪಲಾಯಿತುಕಾಮಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ಪಲಾಯಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಸೀಹನಾದಂ ನದಿತ್ವಾವ ಗೋಚರಾಯ ಪಕ್ಕಮತಿ. ತಥಾಗತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ಯದಿ ಹಿ ಸಹನತಾಯ ಹನನತಾಯ ಚ ಸೀಹೋ, ತಥಾಗತೋ ಹಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಚ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾನಿ ಸಹತಿ, ಸಬ್ಬಪರಪ್ಪವಾದಿನೋ ಚ ವಾದಾನಂ ನಿಮ್ಮಥನೇನ ಹನತಿ. ಇದಮಸ್ಸ ಹೋತಿ ಸೀಹನಾದಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅಯಮಸ್ಸ ಸೀಹನಾದೋ.
ತಥಾಗತಬಲಾನೀತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾನಿ ತಥಾಗತಸ್ಸೇವ ಬಲಾನಿ. ಯಥಾ ವಾ ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಬಲಾನಿ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆಗತಾನಿ, ತಥಾ ಆಗತಬಲಾನೀತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ದುವಿಧಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಬಲಂ ಕಾಯಬಲಂ ಞಾಣಬಲಂ. ತೇಸು ಕಾಯಬಲಂ ಹತ್ಥಿಕುಲಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪೋರಾಣೇಹಿ –
‘‘ಕಾಲಾವಕಞ್ಚ ಗಙ್ಗೇಯ್ಯಂ, ಪಣ್ಡರಂ ತಮ್ಬಪಿಙ್ಗಲಂ;
ಗನ್ಧಮಙ್ಗಲಹೇಮಞ್ಚ, ಉಪೋಸಥಛದ್ದನ್ತಿಮೇ ದಸಾ’’ತಿ.
ಇಮಾನಿ ದಸ ಹತ್ಥಿಕುಲಾನಿ. ತತ್ಥ ಕಾಲಾವಕನ್ತಿ ಪಕತಿಹತ್ಥಿಕುಲಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಪುರಿಸಾನಂ ಕಾಯಬಲಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಕಾಲಾವಕಸ್ಸ ಹತ್ಥಿನೋ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಕಾಲಾವಕಾನಂ ಬಲಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಗಙ್ಗೇಯ್ಯಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಗಙ್ಗೇಯ್ಯಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಪಣ್ಡರಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಪಣ್ಡರಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ತಮ್ಬಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ತಮ್ಬಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಪಿಙ್ಗಲಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಪಿಙ್ಗಲಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಗನ್ಧಹತ್ಥಿನೋ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಗನ್ಧಹತ್ಥೀನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಮಙ್ಗಲಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಮಙ್ಗಲಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಹೇಮಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಹೇಮಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಉಪೋಸಥಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಉಪೋಸಥಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಛದ್ದನ್ತಸ್ಸ. ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಛದ್ದನ್ತಾನಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ತಥಾಗತಸ್ಸ. ನಾರಾಯನಸಙ್ಘಾತಬಲನ್ತಿಪಿ ಇದಮೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ತದೇತಂ ಪಕತಿಹತ್ಥಿಗಣನಾಯ ಹತ್ಥೀನಂ ಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾನಂ, ಪುರಿಸಗಣನಾಯ ದಸನ್ನಂ ಪುರಿಸಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾನಂ ಬಲಂ ಹೋತಿ. ಇದಂ ತಾವ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಾಯಬಲಂ.
ಞಾಣಬಲಂ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ತಾವ ಆಗತಮೇವ. ದಸಬಲಞಾಣಂ, ಮಜ್ಝಿಮೇ ಆಗತಂ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಂ, ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು ಅಕಮ್ಪನಞಾಣಂ, ಚತುಯೋನಿಪರಿಚ್ಛೇದಞಾಣಂ, ಪಞ್ಚಗತಿಪರಿಚ್ಛೇದಞಾಣಂ, ಸಂಯುತ್ತಕೇ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೩೩) ಆಗತಾನಿ ತೇಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನಿ ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನೀತಿ, ಏವಂ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಅನೇಕಾನಿ ಞಾಣಬಲಂ ನಾಮ. ಇಧಾಪಿ ಞಾಣಬಲಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಞಾಣಞ್ಹಿ ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಟ್ಠೇನ ಚ ಬಲನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.
ಆಸಭಂ ಠಾನನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಟ್ಠಾನಂ ಉತ್ತಮಟ್ಠಾನಂ. ಆಸಭಾ ವಾ ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾ, ತೇಸಂ ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪಿಚ ಗವಸತಜೇಟ್ಠಕೋ ಉಸಭೋ, ಗವಸಹಸ್ಸಜೇಟ್ಠಕೋ ವಸಭೋ. ವಜಸತಜೇಟ್ಠಕೋ ವಾ ಉಸಭೋ, ವಜಸಹಸ್ಸಜೇಟ್ಠಕೋ ವಸಭೋ. ಸಬ್ಬಗವಸೇಟ್ಠೋ ಸಬ್ಬಪರಿಸ್ಸಯಸಹೋ ಸೇತೋ ಪಾಸಾದಿಕೋ ಮಹಾಭಾರವಹೋ ಅಸನಿಸತಸದ್ದೇಹಿಪಿ ಅಸಮ್ಪಕಮ್ಪಿಯೋ ನಿಸಭೋ, ಸೋ ಇಧ ಉಸಭೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಇದಮ್ಪಿ ಹಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ. ಉಸಭಸ್ಸ ಇದನ್ತಿ ಆಸಭಂ. ಠಾನನ್ತಿ ಚತೂಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಪಥವಿಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಅಚಲಟ್ಠಾನಂ. ಇದಂ ಪನ ಆಸಭಂ ವಿಯಾತಿ ಆಸಭಂ. ಯಥೇವ ಹಿ ನಿಸಭಸಙ್ಖಾತೋ ಉಸಭೋ ಉಸಭಬಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಚತೂಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಪಥವಿಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಅಚಲಟ್ಠಾನೇನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಂ ತಥಾಗತೋಪಿ ದಸಹಿ ತಥಾಗತಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಚತೂಹಿ ವೇಸಾರಜ್ಜಪಾದೇಹಿ ಅಟ್ಠಪರಿಸಪಥವಿಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇನ ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತೇನ ಅಕಮ್ಪಿಯೋ ಅಚಲಟ್ಠಾನೇನ ತಿಟ್ಠತಿ. ಏವಂ ತಿಟ್ಠಮಾನೋ ಚ ತಂ ಆಸಭಂ ಠಾನಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ಉಪಗಚ್ಛತಿ ನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಿ ಅತ್ತನಿ ಆರೋಪೇತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಆಸಭಂ ಠಾನಂ ಪಟಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ.
ಪರಿಸಾಸೂತಿ ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು. ಸೀಹನಾದಂ ನದತೀತಿ ಸೇಟ್ಠನಾದಂ ನದತಿ, ಅಭೀತನಾದಂ ನದತಿ, ಸೀಹನಾದಸದಿಸಂ ವಾ ನಾದಂ ನದತಿ. ತತ್ರಾಯಂ ಉಪಮಾ – ಯಥಾ ಸೀಹೋ ಸೀಹಬಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿಸಾರದೋ ವಿಗತಲೋಮಹಂಸೋ ಸೀಹನಾದಂ ನದತಿ, ಏವಂ ತಥಾಗತಸೀಹೋಪಿ ತಥಾಗತಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು ವಿಸಾರದೋ ವಿಗತಲೋಮಹಂಸೋ ‘‘ಇತಿ ಸಕ್ಕಾಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ನಾನಾವಿಧದೇಸನಾವಿಲಾಸಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸೀಹನಾದಂ ನದತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪರಿಸಾಸು ಸೀಹನಾದಂ ನದತೀ’’ತಿ.
ಬ್ರಹ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಂ ಉತ್ತಮಂ ವಿಸಿಟ್ಠಂ. ಚಕ್ಕನ್ತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ. ತಂ ಪನೇತಂ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಞ್ಚೇವ ದೇಸನಾಞಾಣಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಪಭಾವಿತಂ ಅತ್ತನೋ ಅರಿಯಫಲಾವಹಂ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ, ಕರುಣಾಪಭಾವಿತಂ ಸಾವಕಾನಂ ಅರಿಯಫಲಾವಹಂ ದೇಸನಾಞಾಣಂ. ತತ್ಥ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ದುವಿಧಂ. ತಞ್ಹಿ ಅಭಿನಿಕ್ಖಮನತೋ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ತುಸಿತಭವನತೋ ವಾ ಯಾವ ಮಹಾಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ದೀಪಙ್ಕರತೋ ವಾ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ದೇಸನಾಞಾಣಮ್ಪಿ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಪವತ್ತನ್ತಿ ದುವಿಧಂ. ತಞ್ಹಿ ಯಾವ ಅಞ್ಞಾಸಿಕೋಣ್ಡಞ್ಞಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಾ ಪವತ್ತಮಾನಂ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಂ ನಾಮ. ತೇಸು ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ, ದೇಸನಾಞಾಣಂ ಲೋಕಿಯಂ. ಉಭಯಮ್ಪಿ ಪನೇತಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ, ಬುದ್ಧಾನಂಯೇವ ಓರಸಞಾಣಂ.
ಇದಾನಿ ಯೇಹಿ ದಸಹಿ ಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ತಥಾಗತೋ ಆಸಭಂ ಠಾನಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ತಾನಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕತಮಾನಿ ದಸ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋತಿ ಕಾರಣಞ್ಚ ಕಾರಣತೋ. ಕಾರಣಞ್ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಫಲಂ ತಿಟ್ಠತಿ, ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ಪವತ್ತತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಠಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂ ಭಗವಾ ‘‘ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತೂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ತಂ ತಂ ಠಾನಂ. ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ನ ಹೇತೂ ನ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ತಂ ತಂ ಅಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಪಜಾನನ್ತೋ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋ ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಾನತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪನೇತಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋ ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಾನತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೮೦೯) ನಯೇನ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ. ಯಮ್ಪೀತಿ ಯೇನ ಞಾಣೇನ. ಇದಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತಸ್ಸಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಬಲಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.
ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾನನ್ತಿ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಕತಾನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಾನಂ, ಕಮ್ಮಮೇವ ವಾ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ. ಠಾನಸೋ ಹೇತುಸೋತಿ ಪಚ್ಚಯತೋ ಚೇವ ಹೇತುತೋ ಚ. ತತ್ಥ ಗತಿಉಪಧಿಕಾಲಪಯೋಗಾ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಠಾನಂ, ಕಮ್ಮಂ ಹೇತು. ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ‘‘ಅತ್ಥೇಕಚ್ಚಾನಿ ಪಾಪಕಾನಿ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾನಿ ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಪಟಿಬಾಳ್ಹಾನಿ ನ ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೮೧೦) ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾಯೇವ.
ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನಿನ್ತಿ ಸಬ್ಬಗತಿಗಾಮಿನಿಞ್ಚ ಅಗತಿಗಾಮಿನಿಞ್ಚ. ಪಟಿಪದನ್ತಿ ಮಗ್ಗಂ. ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಬಹೂಸುಪಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಏಕಮೇವ ಪಾಣಂ ಘಾತೇನ್ತೇಸು ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಚೇತನಾ ನಿರಯಗಾಮಿನೀ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಇಮಸ್ಸ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಗಾಮಿನೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಏಕವತ್ಥುಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಪಟಿಪತ್ತೀನಂ ಅವಿಪರೀತತೋ ಸಭಾವಂ ಜಾನಾತಿ. ಇಮಸ್ಸಪಿ ಚ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನಿಂ ಪಟಿಪದಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣಂ? ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಅಯಂ ಮಗ್ಗೋ ಅಯಂ ಪಟಿಪದಾ ನಿರಯಗಾಮಿನೀತಿ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೮೧೧) ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾಯೇವ.
ಅನೇಕಧಾತುನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಧಾತುಆದೀಹಿ ಕಾಮಧಾತುಆದೀಹಿ ವಾ ಧಾತೂಹಿ ಬಹುಧಾತುಂ. ನಾನಾಧಾತುನ್ತಿ ತಾಸಂಯೇವ ಧಾತೂನಂ ವಿಲಕ್ಖಣತಾಯ ನಾನಪ್ಪಕಾರಧಾತುಂ. ಲೋಕನ್ತಿ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಲೋಕಂ. ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ತಾಸಂ ಧಾತೂನಂ ಅವಿಪರೀತತೋ ಸಭಾವಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ. ಇದಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತುಲೋಕಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣಂ? ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಖನ್ಧನಾನತ್ತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ.
ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತನ್ತಿ ಹೀನಾದೀಹಿ ಅಧಿಮುತ್ತೀಹಿ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಭಾವಂ. ಇದಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸತ್ತಾನಂ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣಂ? ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಪಜಾನಾತಿ ಸನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ.
ಪರಸತ್ತಾನನ್ತಿ ಪಧಾನಸತ್ತಾನಂ. ಪರಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ತತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಹೀನಸತ್ತಾನಂ. ಏಕತ್ಥಮೇವ ವಾ ಏತಂ ಪದದ್ವಯಂ, ವೇನೇಯ್ಯವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಂ. ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತನ್ತಿ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪರಭಾವಞ್ಚ ಅಪರಭಾವಞ್ಚ, ವುದ್ಧಿಞ್ಚ ಹಾನಿಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪರಸತ್ತಾನಂ ಪರಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣಂ? ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೮೧೪) ಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾಯೇವ.
ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಸಮಾಧಿಸಮಾಪತ್ತೀನನ್ತಿ ಪಠಮಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ, ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಿಮೋಕ್ಖಾನಂ, ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸಮಾಧೀನಂ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಆದೀನಞ್ಚ ನವನ್ನಂ ಅನುಪುಬ್ಬಸಮಾಪತ್ತೀನಂ. ಸಂಕಿಲೇಸನ್ತಿ ಹಾನಭಾಗಿಯಧಮ್ಮಂ. ವೋದಾನನ್ತಿ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಧಮ್ಮಂ. ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ‘‘ವೋದಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನಂ, ತಮ್ಹಾ ತಮ್ಹಾ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಾ ವುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೮೨೮) ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಪಗುಣಜ್ಝಾನಞ್ಚೇವ ಭವಙ್ಗಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಚ. ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಞ್ಹಿ ಪಗುಣಜ್ಝಾನಂ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವೋದಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಭವಙ್ಗೇನ ಪನ ಸಬ್ಬಜ್ಝಾನೇಹಿ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಚ ‘‘ತಮ್ಹಾ ತಮ್ಹಾ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಾ ವುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇದಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಸಮಾಧಿಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಸಂಕಿಲೇಸಂ ವೋದಾನಂ ವುಟ್ಠಾನಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣಂ? ಝಾಯೀತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಝಾಯೀ, ಅತ್ಥೇಕಚ್ಚೋ ಝಾಯೀ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂಯೇವ ಸಮಾನಂ ವಿಪತ್ತೀತಿ ಪಚ್ಚೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೮೨೮) ನಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ. ಸಬ್ಬಞಾಣಾನಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಯ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಾ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯ ವುತ್ತೋ, ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಕಥಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ, ಆಸವಕ್ಖಯಕಥಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾಯೇವಾತಿ.
ತತ್ಥ ಪರವಾದೀಕಥಾ ಹೋತಿ ‘‘ದಸಬಲಞಾಣಂ ನಾಮ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಞಾಣಂ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸೇವಾಯಂ ಪಭೇದೋ’’ತಿ. ತಂ ನ ತಥಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಞ್ಞಮೇವ ಹಿ ದಸಬಲಞಾಣಂ, ಅಞ್ಞಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ. ದಸಬಲಞಾಣಞ್ಹಿ ಸಕಸಕಕಿಚ್ಚಮೇವ ಜಾನಾತಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ತಮ್ಪಿ ತತೋ ಅವಸೇಸಮ್ಪಿ ಜಾನಾತಿ. ದಸಬಲಞಾಣೇಸು ಹಿ ಪಠಮಂ ಕಾರಣಾಕಾರಣಮೇವ ಜಾನಾತಿ, ದುತಿಯಂ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕನ್ತರಮೇವ, ತತಿಯಂ ಕಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವ, ಚತುತ್ಥಂ ಧಾತುನಾನತ್ತಕಾರಣಮೇವ, ಪಞ್ಚಮಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಾಧಿಮುತ್ತಿಮೇವ, ಛಟ್ಠಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ತಿಕ್ಖಮುದುಭಾವಮೇವ, ಸತ್ತಮಂ ಝಾನಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತೇಸಂ ಸಂಕಿಲೇಸಾದಿಮೇವ, ಅಟ್ಠಮಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವುತ್ಥಕ್ಖನ್ಧಸನ್ತತಿಮೇವ, ನವಮಂ ಸತ್ತಾನಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಮೇವ, ದಸಮಂ ಸಚ್ಚಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಪನ ಏತೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಞ್ಚ ತತೋ ಉತ್ತರಿಞ್ಚ ಪಜಾನಾತಿ, ಏತೇಸಂ ಪನ ಕಿಚ್ಚಂ ನ ಸಬ್ಬಂ ಕರೋತಿ. ತಞ್ಹಿ ಝಾನಂ ಹುತ್ವಾ ಅಪ್ಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಇದ್ಧಿ ಹುತ್ವಾ ವಿಕುಬ್ಬಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಮಗ್ಗೋ ಹುತ್ವಾ ಕಿಲೇಸೇ ಖೇಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ.
ಅಪಿಚ ಪರವಾದೀ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ‘‘ದಸಬಲಞಾಣಂ ನಾಮೇತಂ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಂ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಂ, ಕಾಮಾವಚರಂ ರೂಪಾವಚರಂ ಅರೂಪಾವಚರಂ, ಲೋಕಿಯಂ ಲೋಕುತ್ತರ’’ನ್ತಿ. ಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಞಾಣಾನಿ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾನೀ’’ತಿ ವಕ್ಖತಿ, ‘‘ತತೋ ಪರಾನಿ ದ್ವೇ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಾನೀ’’ತಿ ವಕ್ಖತಿ. ‘‘ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ ಸಿಯಾ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಂ ಸಿಯಾ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ, ಸಿಯಾ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರ’’ನ್ತಿ ವಕ್ಖತಿ. ತಥಾ ‘‘ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಕಾಮಾವಚರಾನಿ, ತತೋ ದ್ವೇ ರೂಪಾವಚರಾನಿ, ಅವಸಾನೇ ಏಕಂ ಲೋಕುತ್ತರ’’ನ್ತಿ ವಕ್ಖತಿ. ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಪನ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಮೇವ ಲೋಕಿಯಮೇವಾ’’ತಿ ವಕ್ಖತಿ.
ಏವಮೇತ್ಥ ಅನುಪದವಣ್ಣನಂ ಞತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋ ಪಠಮಂಯೇವ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಞಾಣೇನ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಾನಂ ಆಸವಕ್ಖಯಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಚೇವ ಅನಧಿಗಮಸ್ಸ ಚ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಕಿಲೇಸಾವರಣಾಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ ಲೋಕಿಯಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾದಿದಸ್ಸನತೋ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾಭಾವದಸ್ಸನತೋ ಚ. ಅಥ ನೇಸಂ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಞಾಣೇನ ವಿಪಾಕಾವರಣಾಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ ತಿಹೇತುಕಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿದಸ್ಸನತೋ, ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾಞಾಣೇನ ಕಮ್ಮಾವರಣಾಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಾಭಾವದಸ್ಸನತೋ. ಏವಮನಾವರಣಾನಂ ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತುಞಾಣೇನ ಅನುಕೂಲಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ ಚರಿಯಾವಿಸೇಸಂ ಪಸ್ಸತಿ ಧಾತುವೇಮತ್ತದಸ್ಸನತೋ. ಅಥ ನೇಸಂ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಞಾಣೇನ ಅಧಿಮುತ್ತಿಂ ಪಸ್ಸತಿ ಪಯೋಗಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾಪಿ ಅಧಿಮುತ್ತಿವಸೇನ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ. ಅಥೇವಂ ದಿಟ್ಠಾಧಿಮುತ್ತೀನಂ ಯಥಾಸತ್ತಿ ಯಥಾಬಲಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತುಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಿಞಾಣೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಂ ಪಸ್ಸತಿ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ತಿಕ್ಖಮುದುಭಾವದಸ್ಸನತೋ. ಏವಂ ಪರಿಞ್ಞಾತಿನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಾ ಪನ ತೇ ಸಚೇ ದೂರೇ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥ ಝಾನಾದಿಞಾಣೇನ ಝಾನಾದೀಸು ವಸೀಭೂತತ್ತಾ ಇದ್ಧಿವಿಸೇಸೇನ ತೇ ಖಿಪ್ಪಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ. ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಚ ನೇಸಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣೇನ ಪುಬ್ಬಜಾತಿಭವಂ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖಾನುಭಾವತೋ ಪತ್ತಬ್ಬೇನ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪತಿ ಚಿತ್ತವಿಸೇಸಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಾನುಭಾವೇನ ಆಸವಕ್ಖಯಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ವಿಗತಸಮ್ಮೋಹತ್ತಾ ಆಸವಕ್ಖಯಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ಇಮಿನಾನುಕ್ಕಮೇನ ಇಮಾನಿ ಬಲಾನಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.
೨. ಅಧಿವುತ್ತಿಪದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೨. ದುತಿಯೇ ಯೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಯೇ ತೇ ದಸಬಲಞಾಣಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಧಮ್ಮಾ. ಅಧಿವುತ್ತಿಪದಾನನ್ತಿ ಅಧಿವಚನಪದಾನಂ, ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಧಿವುತ್ತಿಯೋತಿ ಹಿ ಅಧಿವಚನಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಯೇ ಪದಭೂತಾ ದೇಸನಾಯ ಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾ. ಅತೀತಾ ಬುದ್ಧಾಪಿ ಹಿ ಏತೇ ಧಮ್ಮೇ ಕಥಯಿಂಸು, ಅನಾಗತಾಪಿ ಏತೇವ ಕಥಯಿಸ್ಸನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಖನ್ಧಾದಯೋ ಅಧಿವುತ್ತಿಪದಾನಿ ನಾಮ. ತೇಸಂ ಅಧಿವುತ್ತಿಪದಾನಂ. ಅಥ ವಾ ಭೂತಮತ್ಥಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವತ್ತನತೋ ಅಧಿವುತ್ತಿಯೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಅಧಿವುತ್ತೀನಂ ಪದಾನಿ ಅಧಿವುತ್ತಿಪದಾನಿ, ದಿಟ್ಠಿದೀಪಕಾನಿ ವಚನಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇಸಂ ಅಧಿವುತ್ತಿಪದಾನಂ ದಿಟ್ಠಿವೋಹಾರಾನಂ. ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಜಾನಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣತ್ಥಾಯ. ವಿಸಾರದೋತಿ ಞಾಣಸೋಮನಸ್ಸಪ್ಪತ್ತೋ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ತೇಸಂ ತೇಸಂ ತಥಾ ತಥಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತುನ್ತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ ವಾ ಇತರೇಸಂ ವಾ ಆಸಯಂ ಞತ್ವಾ ತಥಾ ತಥಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತುಂ. ಹೀನಂ ವಾ ಹೀನನ್ತಿ ಞಸ್ಸತೀತಿ ಹೀನಂ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ‘‘ಹೀನೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಜಾನಿಸ್ಸತಿ. ಞಾತೇಯ್ಯನ್ತಿ ಞಾತಬ್ಬಂ. ದಟ್ಠೇಯ್ಯನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸಚ್ಛಿಕರೇಯ್ಯನ್ತಿ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯಥಾಭೂತಞಾಣನ್ತಿ ತೇಸು ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಯಥಾಸಭಾವಞಾಣಂ. ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ದಸಬಲಞಾಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ದಸಯಿಮಾನೀತಿಆದಿಮಾಹ. ದಸಬಲಞಾಣಮ್ಪಿ ಹಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಮೇವಾತಿ.
೩. ಕಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೩. ತತಿಯೇ ಆಪನ್ನೋ ಹೋತಿ ಕಞ್ಚಿದೇವ ದೇಸನ್ತಿ ಕಞ್ಚಿ ಆಪತ್ತಿಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಆಪನ್ನೋ ಹೋತಿ. ಅನುವಿಚ್ಚಾತಿ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪರಿಯೋಗಾಹೇತ್ವಾ. ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತನ್ತಿ ತಿವಿಧಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ. ವಚೀದುಚ್ಚರಿತನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ. ಪಾಪಿಕಾ ಇಸ್ಸಾತಿ ಲಾಮಿಕಾ ಉಸೂಯಾ. ಪಞ್ಞಾಯ ದಿಸ್ವಾತಿ ಸಹವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ. ಇಜ್ಝತೀತಿ ಸಮಿಜ್ಝತಿ. ಉಪವಾಸಸ್ಸಾತಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ವಸನ್ತಸ್ಸ. ಅಭಿಭುಯ್ಯಾತಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಮದ್ದಿತ್ವಾ. ಇರೀಯತೀತಿ ವತ್ತತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಸಹವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗೋ ಕಥಿತೋ.
೪. ಮಹಾಚುನ್ದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೪. ಚತುತ್ಥೇ ಜಾನಾಮಿಮಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಞಾಣವಾದಸ್ಸ ವದನಾಕಾರೋ ವುತ್ತೋ. ಭಾವಿತಕಾಯೋಮ್ಹೀತಿಆದೀಹಿ ಭಾವನಾವಾದಸ್ಸ. ತತಿಯವಾರೇ ದ್ವೇಪಿ ವಾದಾ ಏಕತೋ ವುತ್ತಾ, ತಯೋಪಿ ಚೇತೇ ಅರಹತ್ತಮೇವ ಪಟಿಜಾನನ್ತಿ. ಅಡ್ಢವಾದಂ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಅಡ್ಢೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ವಾದಂ ವದೇಯ್ಯ. ಉಪನೀಹಾತುನ್ತಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಾತುಂ.
೫. ಕಸಿಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಸಕಲಟ್ಠೇನ ಕಸಿಣಾನಿ, ತದಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಖೇತ್ತಟ್ಠೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ವಾ ಆಯತನಾನೀತಿ ಕಸಿಣಾಯತನಾನಿ. ಉದ್ಧನ್ತಿ ಉಪರಿ ಗಗಣತಲಾಭಿಮುಖಂ. ಅಧೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಭೂಮಿತಲಾಭಿಮುಖಂ. ತಿರಿಯನ್ತಿ ಖೇತ್ತಮಣ್ಡಲಂ ವಿಯ ಸಮನ್ತಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ. ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಉದ್ಧಮೇವ ಕಸಿಣಂ ವಡ್ಢೇತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ಅಧೋ, ಏಕಚ್ಚೋ ಸಮನ್ತತೋ. ತೇನ ತೇನ ವಾ ಕಾರಣೇನ ಏವಂ ಪಸಾರೇತಿ ಆಲೋಕಮಿವ ರೂಪದಸ್ಸನಕಾಮೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪಥವೀಕಸಿಣಮೇಕೋ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ ತಿರಿಯ’’ನ್ತಿ. ಅದ್ವಯನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ಏಕಸ್ಸ ಅಞ್ಞಭಾವಾನುಪಗಮನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಉದಕಂ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ಉದಕಮೇವ ಹೋತಿ ನ ಅಞ್ಞಂ, ಏವಮೇವ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ ಪಥವೀಕಸಿಣಮೇವ ಹೋತಿ. ನತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಕಸಿಣಸಮ್ಭೇದೋತಿ. ಏಸೇವ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಅಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಫರಣಅಪ್ಪಮಾಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ತಞ್ಹಿ ಚೇತಸಾ ಫರನ್ತೋ ಸಕಲಮೇವ ಫರತಿ, ‘‘ಅಯಮಸ್ಸ ಆದಿ, ಇದಂ ಮಜ್ಝ’’ನ್ತಿ ಪಮಾಣಂ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ. ವಿಞ್ಞಾಣಕಸಿಣನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೇ ಪವತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಂ. ತತ್ಥ ಕಸಿಣವಸೇನ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೇ, ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸವಸೇನ ತತ್ಥ ಪವತ್ತವಿಞ್ಞಾಣೇ ಉದ್ಧಂಅಧೋತಿರಿಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾನಯೇನ ಪನೇತಾನಿ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀನಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೫೧ ಆದಯೋ) ವುತ್ತಾನೇವ.
೬. ಕಾಳೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೬. ಛಟ್ಠೇ ಕುಮಾರಿಪಞ್ಹೇಸೂತಿ ಕುಮಾರೀನಂ ಮಾರಧೀತಾನಂ ಪುಚ್ಛಾಸು. ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪತ್ತಿಂ ಹದಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿನ್ತಿ ದ್ವೀಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ಅರಹತ್ತಮೇವ ಕಥಿತಂ. ಸೇನನ್ತಿ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಸೇನಂ. ಪಿಯಸಾತರೂಪನ್ತಿ ಪಿಯಜಾತಿಕೇಸು ಚ ಸಾತಜಾತಿಕೇಸು ಚ ವತ್ಥೂಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಏವಂಲದ್ಧನಾಮಂ. ಏಕೋಹಂ ಝಾಯಂ ಸುಖಮನುಬೋಧಿನ್ತಿ ಏವಂ ಕಿಲೇಸಸೇನಂ ಜಿನಿತ್ವಾ ಅಹಂ ಏಕಕೋವ ಝಾಯನ್ತೋ ಸುಖಂ ಅನುಬುಜ್ಝಿಂ ಸಚ್ಛಿಅಕಾಸಿಂ. ಸಕ್ಖಿನ್ತಿ ಸಕ್ಖಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಂ ಧಮ್ಮಸಕ್ಖಿಂ. ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ ಕೇನಚಿ ಮೇತಿ ಮಯ್ಹಂ ಕೇನಚಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮಿತ್ತಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಪಥವೀಕಸಿಣಸಮಾಪತ್ತಿಪರಮಾ ಖೋ, ಭಗಿನಿ, ಏಕೇ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಅತ್ಥೋತಿ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೇಸುನ್ತಿ ಪಥವೀಕಸಿಣಸಮಾಪತ್ತಿಪರಮೋ ಉತ್ತಮೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೇಸುಂ. ಯಾವತಾ ಖೋ, ಭಗಿನಿ, ಪಥವೀಕಸಿಣಸಮಾಪತ್ತಿಪರಮತಾತಿ ಯತ್ತಕಾ ಪಥವೀಕಸಿಣಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಉತ್ತಮಕೋಟಿ. ತದಭಿಞ್ಞಾಸಿ ಭಗವಾತಿ ತಂ ಭಗವಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಿ. ಅಸ್ಸಾದಮದ್ದಸಾತಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಅದ್ದಸ. ಆದೀನವಮದ್ದಸಾತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಅದ್ದಸ. ನಿಸ್ಸರಣಮದ್ದಸಾತಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ಅದ್ದಸ. ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನಮದ್ದಸಾತಿ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಅದ್ದಸ. ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪತ್ತೀತಿ ಏತೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಅರಹತ್ತಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪತ್ತಿ, ಸಬ್ಬದರಥಪರಿಳಾಹವೂಪಸನ್ತತಾಯ ಹದಯಸ್ಸ ಸನ್ತೀತಿ.
೭. ಪಠಮಮಹಾಪಞ್ಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೭. ಸತ್ತಮೇ ಅಭಿಜಾನಾಥಾತಿ ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ವಿಹರಥ. ಅಭಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾ. ಇಧಾತಿ ಇಮಾಯ. ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ವಾ ಧಮ್ಮದೇಸನನ್ತಿ ಯದಿದಂ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ವಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಆರಬ್ಭ ನಾನಾಕರಣಂ ವುಚ್ಚೇಥ, ತಂ ಕಿಂ ನಾಮಾತಿ ವದನ್ತಿ. ದುತಿಯಪದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇತಿ ತೇ ಮಜ್ಝೇ ಭಿನ್ನಸುವಣ್ಣಂ ವಿಯ ಸಾಸನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿಂ ವಚನಮತ್ತೇನ ಸಮಧುರಂ ಠಪಯಿಂಸು. ನೇವ ಅಭಿನನ್ದಿಂಸೂತಿ ‘‘ಏವಮೇತ’’ನ್ತಿ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿಂಸು. ನಪ್ಪಟಿಕ್ಕೋಸಿಂಸೂತಿ ‘‘ನ ಇದಂ ಏವ’’ನ್ತಿ ನಪ್ಪಟಿಸೇಧೇಸುಂ. ಕಸ್ಮಾ? ತೇ ಕಿರ ‘‘ತಿತ್ಥಿಯಾ ನಾಮ ಅನ್ಧಸದಿಸಾ ಜಾನಿತ್ವಾ ವಾ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ವಾ ಕಥೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ನಾಭಿನನ್ದಿಂಸು.
ನ ಸಮ್ಪಾಯಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಥೇತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಉತ್ತರಿ ಚ ವಿಘಾತನ್ತಿ ಅಸಮ್ಪಾದನತೋ ಉತ್ತರಿಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಂ ಆಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಥೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾನಞ್ಹಿ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯಥಾ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅವಿಸಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ತನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಯಥಾತಿ ಕಾರಣವಚನಂ, ಯಸ್ಮಾ ಅವಿಸಯೇ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತೋ ವಾ ಪನ ಸುತ್ವಾತಿ ಇತೋ ವಾ ಪನ ಮಮ ಸಾಸನತೋ ಸುತ್ವಾ. ಇತೋತಿ ತಥಾಗತತೋಪಿ ತಥಾಗತಸಾವಕತೋಪಿ. ಆರಾಧೇಯ್ಯಾತಿ ಪರಿತೋಸೇಯ್ಯ, ಅಞ್ಞಥಾ ಆರಾಧನಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.
ಏಕಧಮ್ಮೇತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ. ಇಮಿನಾ ಉದ್ದೇಸೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಪರತೋ ಕತಮಸ್ಮಿಂ ಏಕಧಮ್ಮೇತಿ ಇಮಿನಾ ಪಞ್ಹೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸಮ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಿನ್ದಮಾನೋತಿಆದೀಸು ಪನ ಸಮ್ಮಾ ಹೇತುನಾ ನಯೇನ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋ ಉಕ್ಕಣ್ಠನ್ತೋ, ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಿರಜ್ಜನ್ತೋ, ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಮುಚ್ಚನಸ್ಸ ಉಪಾಯಂ ಕತ್ವಾ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನೋ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖವಸೇನ ವಾ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನೋ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕುರುಮಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉದಯಬ್ಬಯೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತದಸ್ಸನೇನ ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಯನ್ತದಸ್ಸಾವೀ. ಸಮ್ಮದತ್ಥಂ ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚಾತಿ ಸಮ್ಮಾ ಸಭಾಗತ್ಥಂ ಞಾಣೇನ ಅಭಿಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ. ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಕರೋ ಹೋತೀತಿ ಸಕಲವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಯನ್ತಂ ಪರಿವಟುಮಂ ಕರೋ ಹೋತಿ.
ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾತಿ ಕಾಮಭವಾದೀಸು ಏಕವೋಕಾರಭವಾದೀಸು ಚ ಸಬ್ಬಭವೇಸು ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ. ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ ಆಹಾರತೋ ಠಿತಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ. ಇತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಠಿತಿಹೇತು ಆಹಾರೋ ನಾಮ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಏಕಧಮ್ಮೇ. ನನು ಚ ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಯಂ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾ ದೇವಾ ಅಹೇತುಕಾ ಅನಾಹಾರಾ ಅಫಸ್ಸಕಾ’’ತಿಆದಿ (ವಿಭ. ೧೦೧೭), ತಂ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ. ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಝಾನಂ ಆಹಾರೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೧) ಇದಂ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ. ಇದಮ್ಪಿ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ಏತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸುತ್ತೇ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಆಹಾರಲಕ್ಖಣಾ ಧಮ್ಮಾ ಆಹಾರಾತಿ ವುತ್ತಾ, ಇಧ ಪನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಆಹಾರೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಸೋ ಚ ಯಂ ಯಂ ಫಲಂ ಜನೇತಿ, ತಂ ತಂ ಆಹರತಿ ನಾಮ. ತಸ್ಮಾ ಆಹಾರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಅವಿಜ್ಜಮ್ಪಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಾಹಾರಂ ವದಾಮಿ, ನೋ ಅನಾಹಾರಂ. ಕೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಆಹಾರೋ? ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾತಿಸ್ಸ ವಚನೀಯ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೬೧). ಅಯಂ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಏತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯಾಹಾರೇ ಗಹಿತೇ ಪರಿಯಾಯಾಹಾರೋಪಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾಹಾರೋಪಿ ಸಬ್ಬೋ ಗಹಿತೋವ ಹೋತಿ.
ತತ್ಥ ಅಸಞ್ಞೀಭವೇ ಪಚ್ಚಯಾಹಾರೋ ಲಬ್ಭತಿ. ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಹಿ ಬುದ್ಧೇ ತಿತ್ಥಾಯತನೇ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ವಾಯೋಕಸಿಣೇ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ‘‘ಧಿ ಚಿತ್ತಂ, ಧಿ ವತೇತಂ ಚಿತ್ತಂ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಾಮ ಅಭಾವೋಯೇವ ಸಾಧು. ಚಿತ್ತಞ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಧಬನ್ಧಾದಿಪಚ್ಚಯಂ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಚಿತ್ತೇ ಅಸತಿ ನತ್ಥೇತ’’ನ್ತಿ ಖನ್ತಿಂ ರುಚಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಅಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನಾ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ಅಸಞ್ಞೀಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ. ಯೋ ಯಸ್ಸ ಇರಿಯಾಪಥೋ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಪಣಿಹಿತೋ ಅಹೋಸಿ, ಸೋ ತೇನ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಚಿತ್ತರೂಪಸದಿಸೋ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ಕಪ್ಪಸತಾನಿ ತಿಟ್ಠತಿ. ಏತ್ತಕಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಸಯಿತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ. ಏವರೂಪಾನಮ್ಪಿ ಸತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾಹಾರೋ ಲಬ್ಭತಿ. ತೇ ಹಿ ಯಂ ಝಾನಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ, ತದೇವ ನೇಸಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಜಿಯಾವೇಗೇನ ಖಿತ್ತಸರೋ ಯಾವ ಜಿಯಾವೇಗೋ ಅತ್ಥಿ, ತಾವ ಗಚ್ಛತಿ. ಏವಂ ಯಾವ ಝಾನಪಚ್ಚಯೋ ಅತ್ಥಿ, ತಾವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ನಿಟ್ಠಿತೇ ಖೀಣವೇಗೋ ವಿಯ ಸರೋ ಪತನ್ತಿ. ಚವನಕಾಲೇ ಚ ತೇಸಂ ಸೋ ರೂಪಕಾಯೋ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ಕಾಮಾವಚರಸಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇನ ಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದೇನ ತೇ ದೇವಾ ತಮ್ಹಾ ಕಾಯಾ ಚುತಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ.
ಯೇ ಪನ ತೇ ನೇರಯಿಕಾ ನೇವ ವುಟ್ಠಾನಫಲೂಪಜೀವೀ, ನ ಪುಞ್ಞಫಲೂಪಜೀವೀತಿ ವುತ್ತಾ, ತೇಸಂ ಕೋ ಆಹಾರೋತಿ? ತೇಸಂ ಕಮ್ಮಮೇವ ಆಹಾರೋ. ಕಿಂ ಪಞ್ಚ ಆಹಾರಾ ಅತ್ಥೀತಿ? ಪಞ್ಚ, ನ ಪಞ್ಚಾತಿ ಇದಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ನನು ‘‘ಪಚ್ಚಯೋ ಆಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಮೇತಂ. ತಸ್ಮಾ ಯೇನ ಕಮ್ಮೇನ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ತದೇವ ತೇಸಂ ಠಿತಿಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಆಹಾರೋ ಹೋತಿ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಇದಂ ವುತ್ತಂ – ‘‘ನ ಚ ತಾವ ಕಾಲಂ ಕರೋತಿ, ಯಾವ ನ ತಂ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಬ್ಯನ್ತೀ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೫೦, ೨೬೮; ಅ. ನಿ. ೩.೩೬).
ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಂ ಆರಬ್ಭಾಪಿ ಚೇತ್ಥ ವಿವಾದೋ ನ ಕಾತಬ್ಬೋ. ಮುಖೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಖೇಳೋಪಿ ಹಿ ತೇಸಂ ಆಹಾರಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ. ಖೇಳೋ ಹಿ ನಿರಯೇ ದುಕ್ಖವೇದನೀಯೋ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಸಗ್ಗೇ ಸುಖವೇದನಿಯೋ. ಇತಿ ಕಾಮಭವೇ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ, ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಠಪೇತ್ವಾ ಅಸಞ್ಞೇ ಸೇಸಾನಂ ತಯೋ, ಅಸಞ್ಞಾನಞ್ಚೇವ ಅವಸೇಸಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಾಹಾರೋತಿ ಇಮಿನಾ ಆಕಾರೇನ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರೋ ಯೋ ವಾ ಪನ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚಯಾಹಾರೋ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಪುರಿಮತಣ್ಹಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ಉಭಿನ್ನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ನಿರೋಧಪ್ಪಜಾನನಾ ಪಞ್ಞಾ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಂ ಚತುಸಚ್ಚವಸೇನ ಸಬ್ಬವಾರೇಸು ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ.
೮. ದುತಿಯಮಹಾಪಞ್ಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಕಜಙ್ಗಲಾಯನ್ತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ನಗರೇ. ಕಜಙ್ಗಲಾತಿ ಕಜಙ್ಗಲಾವಾಸಿನೋ. ಮಹಾಪಞ್ಹೇಸೂತಿ ಮಹನ್ತಅತ್ಥಪರಿಗ್ಗಾಹಕೇಸು ಪಞ್ಹೇಸು. ಯಥಾ ಮೇತ್ಥ ಖಾಯತೀತಿ ಯಥಾ ಮೇ ಏತ್ಥ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ಸಮ್ಮಾ ಸುಭಾವಿತಚಿತ್ತೋತಿ ಹೇತುನಾ ನಯೇನ ಸುಟ್ಠು ಭಾವಿತಚಿತ್ತೋ. ಏಸೋ ಚೇವ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಭಗವತಾ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಯೋ ಪಞ್ಹಾ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ, ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಚತೂಸು ಆಹಾರೇಸು ಪರಿಞ್ಞಾತೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸು ಚ ಭಾವಿತೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ ಪರಿಞ್ಞಾತಾವ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವೇತ್ಥ ನಾನಂ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ಏಕೋಯೇವ. ಇನ್ದ್ರಿಯಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಏಸೋ ಚೇವ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಅತ್ಥತೋ ಹಿ ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಮಜ್ಝೇ ಭಿನ್ನಸುವಣ್ಣಮಿವ ಹೋತಿ.
೯. ಪಠಮಕೋಸಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೨೯. ನವಮೇ ಯಾವತಾತಿ ಯತ್ತಕಾ. ಕಾಸಿಕೋಸಲಾತಿ ಕಾಸಿಕೋಸಲಜನಪದಾ. ಅತ್ಥೇವ ಅಞ್ಞಥತ್ತನ್ತಿ ಠಿತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಅತ್ಥಿಯೇವ. ಅತ್ಥಿ ವಿಪರಿಣಾಮೋತಿ ಮರಣಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿಯೇವ. ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತೀತಿ ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಜಾತೇ ಉಕ್ಕಣ್ಠತಿ. ಅಗ್ಗೇ ವಿರಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಗ್ಗೇ ಕೋಸಲರಾಜಭಾವೇ ವಿರಜ್ಜತಿ. ಪಗೇವ ಹೀನಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪಠಮತರಂಯೇವ ಹೀನೇ ಇತ್ತರಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಜಾತೇ.
ಮನೋಮಯಾತಿ ಝಾನಮನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ. ಬಾರಾಣಸೇಯ್ಯಕನ್ತಿ ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ. ತತ್ಥ ಕಿರ ಕಪ್ಪಾಸೋಪಿ ಮುದು, ಸುತ್ತಕನ್ತಿಕಾಯೋಪಿ ತನ್ತವಾಯಾಪಿ ಛೇಕಾ, ಉದಕಮ್ಪಿ ಸುಚಿ ಸಿನಿದ್ಧಂ. ಉಭತೋಭಾಗವಿಮಟ್ಠನ್ತಿ ದ್ವೀಸುಪಿ ಪಸ್ಸೇಸು ಮಟ್ಠಂ ಮುದು ಸಿನಿದ್ಧಂ ಖಾಯತಿ. ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಿಕಾ ಕಥಿತಾ. ಸಞ್ಞಾಸು ಪಠಮಾ ಕಾಮಾವಚರಸಞ್ಞಾ, ದುತಿಯಾ ರೂಪಾವಚರಸಞ್ಞಾ, ತತಿಯಾ ಲೋಕುತ್ತರಸಞ್ಞಾ, ಚತುತ್ಥಾ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಞ್ಞಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಾ ಸಞ್ಞಾ ಅಗ್ಗಾತಿ ಆಗತಾ, ತತೋ ಪರಂ ಸಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಗ್ಗನ್ತಿ ವುತ್ತಾ.
ಬಾಹಿರಕಾನನ್ತಿ ಸಾಸನತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪವತ್ತಾನಂ. ನೋ ಚಸ್ಸಂ ನೋ ಚ ಮೇ ಸಿಯಾತಿ ಸಚೇ ಅಹಂ ಅತೀತೇ ನ ಭವಿಸ್ಸಂ, ಏತರಹಿಪಿ ಮೇ ಅಯಂ ಅತ್ತಭಾವೋ ನ ಸಿಯಾ. ನ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ನ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಚೇಪಿ ಅನಾಗತೇ ನ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ, ನ ಚ ಮೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಲಿಬೋಧಜಾತಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಅಗ್ಗೇ ವಿರಜ್ಜತೀತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಂ ವಿರಜ್ಜತಿ. ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಹಿ ಇಧ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸನ್ತತಾಯ ಅಗ್ಗನ್ತಿ ಜಾತಾ.
ಪರಮತ್ಥವಿಸುದ್ಧಿನ್ತಿ ಉತ್ತಮತ್ಥವಿಸುದ್ಧಿಂ. ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಞ್ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಅಗ್ಗಂ ನಾಮ ಜಾತಂ, ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ದೀಘಾಯುಕತ್ತಾ. ಪರಮದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಪರಮನಿಬ್ಬಾನಂ. ಅನುಪಾದಾ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಚತೂಹಿ ಉಪಾದಾನೇಹಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಮೋಕ್ಖೋ. ಅರಹತ್ತಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಪರಿಞ್ಞನ್ತಿ ಸಮತಿಕ್ಕಮಂ. ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇನ ಕಾಮಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ, ಅರೂಪಾವಚರೇಹಿ ರೂಪಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ, ಅನುಪಾದಾನಿಬ್ಬಾನೇನ ವೇದನಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ. ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬವೇದಯಿತಪ್ಪಹಾನತ್ತಾ ವೇದನಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಾ ನಾಮ. ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಅಪಚ್ಚಯಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ. ಇದಂ ಪನ ಸುತ್ತಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ಅನಭಿರತಿಪೀಳಿತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖುಸತಾನಿ ದಿಸ್ವಾ ತೇಸಂ ಅನಭಿರತಿವಿನೋದನತ್ಥಂ ಕಥೇಸಿ. ತೇಪಿ ಅನಭಿರತಿಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ದೇಸನಾನುಸಾರೇನ ಞಾಣಂ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಸೋತಾಪನ್ನಾ ಹುತ್ವಾ ಅಪರಭಾಗೇ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಂಸೂತಿ.
೧೦. ದುತಿಯಕೋಸಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩೦. ದಸಮೇ ಉಯ್ಯೋಧಿಕಾ ನಿವತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಯುದ್ಧತೋ ನಿವತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಲದ್ಧಾಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಮಹಾಕೋಸಲರಞ್ಞಾ ಕಿರ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಸ್ಸ ಧೀತರಂ ದೇನ್ತೇನ ದ್ವಿನ್ನಂ ರಜ್ಜಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಸತಸಹಸ್ಸುಟ್ಠಾನೋ ಕಾಸಿಗಾಮೋ ನಾಮ ಧೀತು ದಿನ್ನೋ. ಅಜಾತಸತ್ತುನಾ ಪಿತರಿ ಮಾರಿತೇ ಮಾತಾಪಿಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ವಿಯೋಗಸೋಕೇನ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಮತಾ. ತತೋ ರಾಜಾ ಪಸೇನದಿಕೋಸಲೋ ‘‘ಅಜಾತಸತ್ತುನಾ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಮಾರಿತಾ, ಮಮ ಪಿತು ಸನ್ತಕೋ ಗಾಮೋ’’ತಿ ತಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಅಟ್ಟಂ ಕರೋತಿ, ಅಜಾತಸತ್ತುಪಿ ‘‘ಮಮ ಮಾತು ಸನ್ತಕೋ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸತ್ಥಾಯ. ದ್ವೇಪಿ ಮಾತುಲಭಾಗಿನೇಯ್ಯಾ ಚತುರಙ್ಗಿನಿಂ ಸೇನಂ ಸನ್ನಯ್ಹಿತ್ವಾ ಯುಜ್ಝಿಂಸು. ತತ್ಥ ಪಸೇನದಿಕೋಸಲೋ ದ್ವೇ ವಾರೇ ಅಜಾತಸತ್ತುನಾ ಪರಾಜಿತೋ ನಗರಮೇವ ಪಾವಿಸಿ. ತತಿಯವಾರೇ ‘‘ಕಥಂ ನು ಖೋ ಮೇ ಜಯೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಉಪಸ್ಸುತಿವಸೇನ ಯುಜ್ಝಿತಬ್ಬಾಕಾರಂ ಞತ್ವಾ ಬ್ಯೂಹಂ ರಚಯಿತ್ವಾ ಉಭೋಹಿ ಪಸ್ಸೇಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅಜಾತಸತ್ತುಂ ಗಣ್ಹಿ. ತಾವದೇವ ಜಯಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಲದ್ಧತ್ತಾ ಲದ್ಧಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ನಾಮ ಅಹೋಸಿ.
ಯೇನ ಆರಾಮೋ ತೇನ ಪಾಯಾಸೀತಿ ಬಹಿನಗರೇ ಜಯಖನ್ಧಾವಾರಂ ನಿವೇಸೇತ್ವಾ ‘‘ಯಾವ ನಗರಂ ಅಲಙ್ಕರೋನ್ತಿ, ತಾವ ದಸಬಲಂ ವನ್ದಿಸ್ಸಾಮಿ. ನಗರಂ ಪವಿಟ್ಠಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ಪಪಞ್ಚೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅಮಚ್ಚಗಣಪರಿವುತೋ ಯೇನಾರಾಮೋ ತೇನ ಪಾಯಾಸಿ, ಆರಾಮಂ ಪಾವಿಸಿ. ಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಪಾವಿಸೀತಿ? ಪಿಣ್ಡಪಾತಪ್ಪಟಿಕ್ಕನ್ತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಓವಾದಂ ದತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇ ಗನ್ಧಕುಟಿಂ ಪವಿಟ್ಠೇ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ಚ ಓವಾದಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನದಿವಾಟ್ಠಾನಾನಿ ಗತೇ. ಚಙ್ಕಮನ್ತೀತಿ ಕಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಙ್ಕಮನ್ತಿ? ಪಣೀತಭೋಜನಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ವಿನೋದನತ್ಥಂ, ದಿವಾ ಪಧಾನಿಕಾ ವಾ ತೇ. ತಾದಿಸಾನಞ್ಹಿ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ಚಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ನ್ಹತ್ವಾ ಸರೀರಂ ಉತುಂ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ನಿಸಜ್ಜ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಏಕಗ್ಗಂ ಹೋತಿ. ಯೇ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಸೋ ಕಿರ ‘‘ಕಹಂ ಸತ್ಥಾ ಕಹಂ ಸುಗತೋತಿ ಪರಿವೇಣೇನ ಪರಿವೇಣಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾವ ಪವಿಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಿಲೋಕೇನ್ತೋ ಅರಞ್ಞಹತ್ಥೀ ವಿಯ ಮಹಾಚಙ್ಕಮೇ ಚಙ್ಕಮಮಾನೇ ಪಂಸುಕೂಲಿಕೇ ಭಿಕ್ಖೂ ದಿಸ್ವಾ ತೇಸಂ ಸನ್ತಿಕಂ ಅಗಮಾಸಿ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ. ದಸ್ಸನಕಾಮಾತಿ ಪಸ್ಸಿತುಕಾಮಾ. ವಿಹಾರೋತಿ ಗನ್ಧಕುಟಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಆಹಂಸು. ಅತರಮಾನೋತಿ ಅತುರಿತೋ, ಸಣಿಕಂ ಪದಪಮಾಣಟ್ಠಾನೇ ಪದಂ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ವತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಸುಸಮ್ಮಟ್ಠಂ ಮುತ್ತಜಾಲಸಿನ್ದುವಾರಸದಿಸಂ ವಾಲುಕಂ ಅವಿನಾಸೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆಲಿನ್ದನ್ತಿ ಪಮುಖಂ. ಅಗ್ಗಳನ್ತಿ ಕವಾಟಂ. ಉಕ್ಕಾಸಿತ್ವಾತಿ ಉಕ್ಕಾಸಿತಸದ್ದಂ ಕತ್ವಾ. ಆಕೋಟೇಹೀತಿ ಅಗ್ಗನಖೇನ ಈಸಕಂ ಕುಞ್ಚಿಕಾಛಿದ್ದಸಮೀಪೇ ಕೋಟೇಹೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ದ್ವಾರಂ ಕಿರ ಅತಿಉಪರಿ ಅಮನುಸ್ಸಾ, ಅತಿಹೇಟ್ಠಾ ದೀಘಜಾತಿಕಾ ಕೋಟೇನ್ತಿ. ತಥಾ ಅಕೋಟೇತ್ವಾ ಮಜ್ಝೇ ಛಿದ್ದಸಮೀಪೇ ಕೋಟೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಂ ದ್ವಾರಕೋಟನವತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ವಿವರಿ ಭಗವಾ ದ್ವಾರನ್ತಿ ನ ಭಗವಾ ಉಟ್ಠಾಯ ದ್ವಾರಂ ವಿವರತಿ, ವಿವರತೂತಿ ಪನ ಹತ್ಥಂ ಪಸಾರೇತಿ. ತತೋ ‘‘ಭಗವಾ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಅನೇಕಕಪ್ಪಕೋಟೀಸು ದಾನಂ ದದಮಾನೇಹಿ ನ ಸಹತ್ಥಾ ದ್ವಾರವಿವರಣಕಮ್ಮಂ ಕತ’’ನ್ತಿ ಸಯಮೇವ ದ್ವಾರಂ ವಿವಟಂ. ತಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಭಗವತೋ ಮನೇನ ವಿವಟಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿವರಿ ಭಗವಾ ದ್ವಾರ’’ನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ.
ಮೇತ್ತೂಪಹಾರನ್ತಿ ಮೇತ್ತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕಉಪಹಾರಂ. ಕತಞ್ಞುತನ್ತಿ ಅಯಞ್ಹಿ ರಾಜಾ ಪುಬ್ಬೇ ಥೂಲಸರೀರೋ ಅಹೋಸಿ, ದೋಣಪಾಕಂ ಭುಞ್ಜತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಥೋಕಂ ಥೋಕಂ ಹಾಪನತ್ಥಾಯ –
‘‘ಮನುಜಸ್ಸ ಸದಾ ಸತೀಮತೋ,
ಮತ್ತಂ ಜಾನತೋ ಲದ್ಧಭೋಜನೇ;
ತನುಕಸ್ಸ ಭವನ್ತಿ ವೇದನಾ,
ಸಣಿಕಂ ಜೀರತಿ ಆಯುಪಾಲಯ’’ನ್ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೨೪) –
ಇಮಂ ಓವಾದಂ ಅದಾಸಿ. ಸೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಓವಾದೇ ಠತ್ವಾ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಥೋಕಂ ಥೋಕಂ ಹಾಪೇತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ನಾಳಿಕೋದನಪರಮತಾಯ ಸಣ್ಠಾಸಿ, ಗತ್ತಾನಿಪಿಸ್ಸ ತನೂನಿ ಥಿರಾನಿ ಜಾತಾನಿ. ತಂ ಭಗವತಾ ಕತಂ ಉಪಕಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕತಞ್ಞುತಂ ಖೋ ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಕತವೇದಿತಂ ಸಮ್ಪಸ್ಸಮಾನೋ’’ತಿ ಆಹ. ಅರಿಯೇ ಞಾಯೇತಿ ಸಹವಿಪಸ್ಸನಕೇ ಮಗ್ಗೇ. ವುದ್ಧಸೀಲೋತಿ ವಡ್ಢಿತಸೀಲೋ. ಅರಿಯಸೀಲೋತಿ ಅಪೋಥುಜ್ಜನಿಕೇಹಿ ಸೀಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಕುಸಲಸೀಲೋತಿ ಅನವಜ್ಜೇಹಿ ಸೀಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಆರಞ್ಞಕೋತಿ ಜಾಯಮಾನೋಪಿ ಅರಞ್ಞೇ ಜಾತೋ, ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಮಾನೋಪಿ ಅರಞ್ಞೇ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ದೇವವಿಮಾನಕಪ್ಪಾಯ ಗನ್ಧಕುಟಿಯಾ ವಸನ್ತೋಪಿ ಅರಞ್ಞೇಯೇವ ವಸೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಏವಮಾಹ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ.
ಮಹಾವಗ್ಗೋ ತತಿಯೋ.
೪. ಉಪಾಲಿವಗ್ಗೋ
೧. ಉಪಾಲಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩೧. ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಸಙ್ಘಸುಟ್ಠುತಾಯಾತಿಆದೀಸು ಸಙ್ಘಸುಟ್ಠುತಾ ನಾಮ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಸುಟ್ಠುಭಾವೋ, ‘‘ಸುಟ್ಠು ದೇವಾ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ವಿಯ ‘‘ಸುಟ್ಠು, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ವಚನಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಭಾವೋ. ಯೋ ಚ ತಥಾಗತಸ್ಸ ವಚನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಸ ತಂ ದೀಘರತ್ತಂ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ‘‘ಸುಟ್ಠು, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ವಚನಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನತ್ಥಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ಅಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇ ಆದೀನವಂ, ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇ ಆನಿಸಂಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ನ ಬಲಕ್ಕಾರೇನ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ಆವಿಕರೋನ್ತೋ ಆಹ – ಸಙ್ಘಸುಟ್ಠುತಾಯಾತಿ. ಸಙ್ಘಫಾಸುತಾಯಾತಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಫಾಸುಭಾವಾಯ, ಸಹಜೀವಿತಾಯ ಸುಖವಿಹಾರತ್ಥಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.
ದುಮ್ಮಙ್ಕೂನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ನಿಗ್ಗಹಾಯಾತಿ ದುಮ್ಮಙ್ಕೂನಾಮ ದುಸ್ಸೀಲಪುಗ್ಗಲಾ, ಯೇ ಮಙ್ಕುತಂ ಆಪಾದಿಯಮಾನಾಪಿ ದುಕ್ಖೇನ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ, ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಕರೋನ್ತಾ ವಾ ಕತ್ವಾ ವಾ ನ ಲಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇಸಂ ನಿಗ್ಗಹತ್ಥಾಯ. ತೇ ಹಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಅಸತಿ ‘‘ಕಿಂ ತುಮ್ಹೇಹಿ ದಿಟ್ಠಂ, ಕಿಂ ಸುತಂ, ಕಿಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಕತಂ, ಕತಮಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಕತಮಂ ಆಪತ್ತಿಂ ರೋಪೇತ್ವಾ ಅಮ್ಹೇ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಸಙ್ಘಂ ವಿಹೇಠೇಯ್ಯುಂ. ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಪನ ಸತಿ ತೇ ಸಙ್ಘೋ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಹ ಧಮ್ಮೇನ ನಿಗ್ಗಹೇಸ್ಸತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ದುಮ್ಮಙ್ಕೂನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ನಿಗ್ಗಹಾಯಾ’’ತಿ.
ಪೇಸಲಾನನ್ತಿ ಪಿಯಸೀಲಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಫಾಸುವಿಹಾರತ್ಥಾಯ. ಪಿಯಸೀಲಾ ಹಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಕತ್ತಬ್ಬಾಕತ್ತಬ್ಬಂ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಂ ವೇಲಂ ಮರಿಯಾದಞ್ಚ ಅಜಾನನ್ತಾ ಸಿಕ್ಖಾತ್ತಯಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಘಟಮಾನಾ ಕಿಲಮನ್ತಿ, ತೇ ಪನ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಂ ವೇಲಂ ಮರಿಯಾದಞ್ಚ ಞತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಘಟಮಾನಾ ನ ಕಿಲಮನ್ತಿ. ತೇನ ತೇಸಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಾಪನಂ ಫಾಸುವಿಹಾರಾಯ ಸಂವತ್ತತಿಯೇವ. ಯೋ ವಾ ದುಮ್ಮಙ್ಕೂನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ನಿಗ್ಗಹೋ, ಸ್ವೇವ ತೇಸಂ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ. ದುಸ್ಸೀಲಪುಗ್ಗಲೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಹಿ ಉಪೋಸಥಪ್ಪವಾರಣಾ ನ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಾನಿ ನಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಸಾಮಗ್ಗೀ ನ ಹೋತಿ, ಭಿಕ್ಖೂ ಅನೇಕಗ್ಗಾ ಉದ್ದೇಸಾದೀಸು ಅನುಯುಞ್ಜಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ದುಸ್ಸೀಲೇಸು ಪನ ನಿಗ್ಗಹಿತೇಸು ಸಬ್ಬೋಪಿ ಅಯಂ ಉಪದ್ದವೋ ನ ಹೋತಿ, ತತೋ ಪೇಸಲಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಫಾಸು ವಿಹರನ್ತಿ. ಏವಂ ‘‘ಪೇಸಲಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಫಾಸುವಿಹಾರಾಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವಿಧಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.
ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಸಂವರಾಯಾತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾ ಆಸವಾ ನಾಮ ಅಸಂವರೇ ಠಿತೇನ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಪತ್ತಬ್ಬಾ ಪಾಣಿಪ್ಪಹಾರದಣ್ಡಪ್ಪಹಾರಸತ್ಥಪ್ಪಹಾರಹತ್ಥಚ್ಛೇದಪಾದಚ್ಛೇದಅಕಿತ್ತಿಅಯಸವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದಯೋ ದುಕ್ಖವಿಸೇಸೋ, ತೇಸಂ ಸಂವರಾಯ ಪಿದಹನಾಯ ಆಗಮನಮಗ್ಗಥಕನಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾ ಆಸವಾ ನಾಮ ಅಸಂವರೇ ಠಿತೇನ ಕತಪಾಪಕಮ್ಮಮೂಲಕಾ ಸಮ್ಪರಾಯೇ ನರಕಾದೀಸು ಪತ್ತಬ್ಬಾ ದುಕ್ಖವಿಸೇಸಾ, ತೇಸಂ ಪಟಿಘಾತತ್ಥಾಯ ವೂಪಸಮತ್ಥಾಯ.
ಅಪ್ಪಸನ್ನಾನನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಹಿ ಸತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಞತ್ವಾ ವಾ, ಯಥಾಪಞ್ಞತ್ತಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೇ ಭಿಕ್ಖೂ ದಿಸ್ವಾ ವಾ, ಯೇಪಿ ಅಪ್ಪಸನ್ನಾ ಪಣ್ಡಿತಮನುಸ್ಸಾ, ತೇ ‘‘ಯಾನಿ ವತ ಲೋಕೇ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ರಜ್ಜನದುಸ್ಸನಮುಯ್ಹನಟ್ಠಾನಾನಿ, ತೇಹಿ ಇಮೇ ಸಮಣಾ ಆರಕಾ ವಿರತಾ ವಿಹರನ್ತಿ, ದುಕ್ಕರಂ ವತ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ ಪಸಾದಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ ವಿನಯಪಿಟಕಪೋತ್ಥಕಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕತವೇದಿಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಿಯ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಪ್ಪಸನ್ನಾನಂ ಪಸಾದಾಯಾ’’ತಿ.
ಪಸನ್ನಾನನ್ತಿ ಯೇಪಿ ಸಾಸನೇ ಪಸನ್ನಾ ಕುಲಪುತ್ತಾ, ತೇಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ವಾ ಞತ್ವಾ, ಯಥಾಪಞ್ಞತ್ತಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೇ ಭಿಕ್ಖೂ ವಾ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅಹೋ ಅಯ್ಯಾ ದುಕ್ಕರಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಯೇ ಯಾವಜೀವಂ ಏಕಭತ್ತಾ ವಿನಯಸಂವರಂ ಪಾಲೇನ್ತೀ’’ತಿ ಭಿಯ್ಯೋ ಭಿಯ್ಯೋ ಪಸೀದನ್ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪಸನ್ನಾನಂ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯಾ’’ತಿ.
ಸದ್ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಾತಿ ತಿವಿಧೋ ಸದ್ಧಮ್ಮೋ ಪರಿಯತ್ತಿಸದ್ಧಮ್ಮೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಸದ್ಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಗಮಸದ್ಧಮ್ಮೋತಿ. ತತ್ಥ ಸಕಲಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಪರಿಯತ್ತಿಸದ್ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ. ತೇರಸ ಧುತಗುಣಾ ಚಾರಿತ್ತವಾರಿತ್ತಸೀಲಸಮಾಧಿವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಅಯಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಸದ್ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ. ನವಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಗಮಸದ್ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ. ಸೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸತಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಞ್ಚ ತಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗಞ್ಚ ತದತ್ಥಜೋತನತ್ಥಂ ಅಞ್ಞಞ್ಚ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಪರಿಯಾಪುಣನ್ತಿ, ಯಥಾಪಞ್ಞತ್ತಞ್ಚ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಂ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ಅಧಿಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸದ್ಧಮ್ಮೋ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕೋ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸದ್ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಾ’’ತಿ.
ವಿನಯಾನುಗ್ಗಹಾಯಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸತಿ ಸಂವರವಿನಯೋ, ಪಹಾನವಿನಯೋ, ಸಮಥವಿನಯೋ, ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿನಯೋತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ವಿನಯೋ ಅನುಗ್ಗಹಿತೋ ಹೋತಿ ಸೂಪತ್ಥಮ್ಭಿತೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ವಿನಯಾನುಗ್ಗಹಾಯಾ’’ತಿ.
೨. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಟ್ಠಪನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩೨. ದುತಿಯೇ ಪಾರಾಜಿಕೋತಿ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋ. ಪಾರಾಜಿಕಕಥಾ ವಿಪ್ಪಕತಾ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಸುಕಪುಗ್ಗಲೋ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪನ್ನೋ ನು ಖೋ ನೋ’’ತಿ ಏವಂ ಕಥಾ ಆರಭಿತ್ವಾ ಅನಿಟ್ಠಾಪಿತಾ ಹೋತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ.
೩. ಉಬ್ಬಾಹಿಕಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩೩. ತತಿಯೇ ಉಬ್ಬಾಹಿಕಾಯಾತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಅಧಿಕರಣಂ ವೂಪಸಮೇತುಂ ಸಙ್ಘತೋ ಉಬ್ಬಾಹಿತ್ವಾ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಗಹಣತ್ಥಾಯ. ವಿನಯೇ ಖೋ ಪನ ಠಿತೋ ಹೋತೀತಿ ವಿನಯಲಕ್ಖಣೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಹೋತಿ. ಅಸಂಹೀರೋತಿ ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಚನಮತ್ತೇನೇವ ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ. ಪಟಿಬಲೋತಿ ಕಾಯಬಲೇನಪಿ ಞಾಣಬಲೇನಪಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಸಞ್ಞಾಪೇತುನ್ತಿ ಜಾನಾಪೇತುಂ. ಪಞ್ಞಾಪೇತುನ್ತಿ ಸಮ್ಪಜಾನಾಪೇತುಂ. ನಿಜ್ಝಾಪೇತುನ್ತಿ ಓಲೋಕಾಪೇತುಂ. ಪೇಕ್ಖತುನ್ತಿ ಪಸ್ಸಾಪೇತುಂ. ಪಸಾದೇತುನ್ತಿ ಸಞ್ಜಾತಪಸಾದಂ ಕಾತುಂ. ಅಧಿಕರಣನ್ತಿ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಾದಿಚತುಬ್ಬಿಧಂ. ಅಧಿಕರಣಸಮುದಯನ್ತಿ ವಿವಾದಮೂಲಾದಿಕಂ ಅಧಿಕರಣಕಾರಕಂ. ಅಧಿಕರಣನಿರೋಧನ್ತಿ ಅಧಿಕರಣಾನಂ ವೂಪಸಮಂ. ಅಧಿಕರಣನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಂ ಪಟಿಪದನ್ತಿ ಸತ್ತವಿಧಅಧಿಕರಣಸಮಥಂ.
೪. ಉಪಸಮ್ಪದಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩೪. ಚತುತ್ಥೇ ಅನಭಿರತಿನ್ತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಭಾವಂ. ವೂಪಕಾಸೇತುನ್ತಿ ವಿನೇತುಂ. ಅಧಿಸೀಲೇತಿ ಉತ್ತಮಸೀಲೇ. ಚಿತ್ತಪಞ್ಞಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.
೭. ಸಙ್ಘಭೇದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩೭. ಸತ್ತಮೇ ವತ್ಥೂಹೀತಿ ಕಾರಣೇಹಿ. ಅವಕಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಪರಿಸಂ ಆಕಡ್ಢನ್ತಿ ವಿಜಟೇನ್ತಿ ಏಕಮನ್ತಂ ಉಸ್ಸಾರೇನ್ತಿ. ಅಪಕಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತಿವಿಯ ಆಕಡ್ಢನ್ತಿ, ಯಥಾ ವಿಸಂಸಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಆವೇನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಕರೋನ್ತೀತಿ ವಿಸುಂ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಾನಿ ಕರೋನ್ತಿ.
೯-೧೦. ಆನನ್ದಸುತ್ತದ್ವಯವಣ್ಣನಾ
೩೯-೪೦. ನವಮೇ ಕಪ್ಪಟ್ಠಿಕನ್ತಿ ಆಯುಕಪ್ಪಂ ನಿರಯಮ್ಹಿ ಠಿತಿಕಾರಣಂ. ಕಿಬ್ಬಿಸಂ ಪಸವತೀತಿ ಪಾಪಂ ಪಟಿಲಭತಿ. ಆಪಾಯಿಕೋತಿ ಅಪಾಯಗಮನೀಯೋ. ನೇರಯಿಕೋತಿ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನಕೋ. ವಗ್ಗರತೋತಿ ಭೇದರತೋ. ಯೋಗಕ್ಖೇಮಾ ಪಧಂಸತೀತಿ ಯೋಗೇಹಿ ಖೇಮತೋ ಅರಹತ್ತತೋ ಧಂಸತಿ ವಿಗಚ್ಛತಿ. ದಸಮೇ ಅನುಗ್ಗಹೋತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಾನುಗ್ಗಹೋ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ.
ಉಪಾಲಿವಗ್ಗೋ ಚತುತ್ಥೋ.
೫. ಅಕ್ಕೋಸವಗ್ಗೋ
೪. ಕುಸಿನಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೪. ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ಚತುತ್ಥೇ ಕುಸಿನಾರಾಯನ್ತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ನಗರೇ. ದೇವತಾನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಬಲಿಂ ಹರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಬಲಿಹರಣೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಬಲಿಹರಣೇ. ಅಚ್ಛಿದ್ದೇನ ಅಪ್ಪಟಿಮಂಸೇನಾತಿಆದೀಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿದೇವ ಪಹಟೋ ವಾ ಹೋತಿ, ವೇಜ್ಜಕಮ್ಮಾದೀನಿ ವಾ ಕತಾನಿ, ತಸ್ಸ ಕಾಯಸಮಾಚಾರೋ ಉಪಚಿಕಾದೀಹಿ ಖಾಯಿತತಾಲಪಣ್ಣಂ ವಿಯ ಛಿದ್ದೋ ಚ, ಪಟಿಮಸಿತುಂ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಕಡ್ಢಿತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಪಟಿಮಂಸೋ ಚ ಹೋತಿ, ವಿಪರೀತೋ ಅಚ್ಛಿದ್ದೋ ಅಪ್ಪಟಿಮಂಸೋ ನಾಮ. ವಚೀಸಮಾಚಾರೋ ಪನ ಮುಸಾವಾದಓಮಸವಾದಪೇಸುಞ್ಞಅಮೂಲಕಾನುದ್ಧಂಸನಾದೀಹಿ ಛಿದ್ದೋ ಸಪ್ಪಟಿಮಂಸೋ ಚ ಹೋತಿ, ವಿಪರೀತೋ ಅಚ್ಛಿದ್ದೋ ಅಪ್ಪಟಿಮಂಸೋ. ಮೇತ್ತಂ ನು ಖೋ ಮೇ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಪಲಿಬೋಧಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾನುಯೋಗೇನ ಅಧಿಗತಂ ಮೇ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತಂ. ಅನಾಘಾತನ್ತಿ ಆಘಾತವಿರಹಿತಂ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ವಿಹತಾಘಾತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕತ್ಥ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಕಿಸ್ಮಿಂ ನಗರೇ ವುತ್ತಂ.
ಕಾಲೇನ ವಕ್ಖಾಮೀತಿಆದೀಸು ಏಕೋ ಏಕಂ ಓಕಾಸಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಚೋದೇನ್ತೋ ಕಾಲೇನ ವದತಿ ನಾಮ. ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ವಾ ಗಣಮಜ್ಝೇ ವಾ ಸಲಾಕಗ್ಗಯಾಗಗ್ಗವಿತಕ್ಕಮಾಳಕಭಿಕ್ಖಾಚಾರಮಗ್ಗಆಸನಸಾಲಾದೀಸು ವಾ ಉಪಟ್ಠಾಕೇಹಿ ಪರಿವಾರಿತಕ್ಖಣೇ ವಾ ಚೋದೇನ್ತೋ ಅಕಾಲೇನ ವದತಿ ನಾಮ. ತಚ್ಛೇನ ವದನ್ತೋ ಭೂತೇನ ವದತಿ ನಾಮ. ‘‘ದಹರಮಹಲ್ಲಕಪರಿಸಾವಚರಕಪಂಸುಕೂಲಿಕಧಮ್ಮಕಥಿಕಪತಿರೂಪಂ ತವ ಇದ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತೋ ಫರುಸೇನ ವದತಿ ನಾಮ. ಕಾರಣನಿಸ್ಸಿತಂ ಪನ ಕತ್ವಾ, ‘‘ಭನ್ತೇ ಮಹಲ್ಲಕತ್ಥ, ಪರಿಸಾವಚರಕತ್ಥ, ಪಂಸುಕೂಲಿಕತ್ಥ, ಧಮ್ಮಕಥಿಕತ್ಥಪತಿರೂಪಂ ತುಮ್ಹಾಕಮಿದ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತೋ ಸಣ್ಹೇನ ವದತಿ ನಾಮ. ಕಾರಣನಿಸ್ಸಿತಂ ಕತ್ವಾ ವದನ್ತೋ ಅತ್ಥಸಂಹಿತೇನ ವದತಿ ನಾಮ. ಮೇತ್ತಚಿತ್ತೋ ವಕ್ಖಾಮಿ ನೋ ದೋಸನ್ತರೋತಿ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ವಕ್ಖಾಮಿ, ನ ದುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ.
೫. ರಾಜನ್ತೇಪುರಪ್ಪವೇಸನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಕತಂ ವಾ ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಾತಿ ಮೇಥುನವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಕರಿಂಸು ವಾ ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಾ. ರತನನ್ತಿ ಮಣಿರತನಾದೀಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ. ಪತ್ಥೇತೀತಿ ಮಾರೇತುಂ ಇಚ್ಛತಿ. ಹತ್ಥಿಸಮ್ಬಾಧನ್ತಿ ಹತ್ಥೀಹಿ ಸಮ್ಬಾಧಂ. ಹತ್ಥಿಸಮ್ಮದ್ದನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಹತ್ಥೀಹಿ ಸಮ್ಮದ್ದೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಹತ್ಥಿಸಮ್ಮದ್ದಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ರಜನೀಯಾನಿ ರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾನೀತಿ ಏತಾನಿ ರಾಗಜನಕಾನಿ ರೂಪಾದೀನಿ ತತ್ಥ ಪರಿಪೂರಾನಿ ಹೋನ್ತಿ.
೬. ಸಕ್ಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೬. ಛಟ್ಠೇ ಸೋಕಸಭಯೇತಿ ಸೋಕೇನ ಸಭಯೇ. ಸೋಕಭಯೇತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಅಯಮೇವತ್ಥೋ. ದುತಿಯಪದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇನಾತಿ ಕಸಿವಣಿಜ್ಜಾದಿಕಮ್ಮೇಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಕಮ್ಮೇನ. ಅನಾಪಜ್ಜ ಅಕುಸಲನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಕುಸಲಂ ಅನಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ. ನಿಬ್ಬಿಸೇಯ್ಯಾತಿ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ ಆಚಿನೇಯ್ಯ. ದಕ್ಖೋತಿ ಛೇಕೋ. ಉಟ್ಠಾನಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಉಟ್ಠಾನವೀರಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಅಲಂ ವಚನಾಯಾತಿ ಯುತ್ತೋ ವಚನಾಯ. ಏಕನ್ತಸುಖಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀ ವಿಹರೇಯ್ಯಾತಿ ಏಕನ್ತಮೇವ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಸುಖಂ ಞಾಣೇನ ಪಟಿಸಂವೇದೇನ್ತೋ ವಿಹರೇಯ್ಯ. ಅನಿಚ್ಚಾತಿ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವತೋ. ತುಚ್ಛಾತಿ ಸಾರರಹಿತಾ. ಮುಸಾತಿ ನಿಚ್ಚಸುಭಸುಖಾ ವಿಯ ಖಾಯಮಾನಾಪಿ ತಥಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಮುಸಾ. ಮೋಸಧಮ್ಮಾತಿ ನಸ್ಸನಸಭಾವಾ. ತಸ್ಮಾ ತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸನ್ದಸ್ಸೇತಿ. ಇಧ ಪನ ವೋತಿ ಏತ್ಥ ವೋ ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಅಪಣ್ಣಕಂ ವಾ ಸೋತಾಪನ್ನೋತಿ ಅವಿರಾಧಿತಂ ಏಕಂಸೇನ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ವಾ ಹೋತಿ. ಸೋಪಿ ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಛಸು ವಾ ಕಾಮಸಗ್ಗೇಸು ಏಕನ್ತಸುಖಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರೇಯ್ಯ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಸತ್ಥಾ ಅಟ್ಠಙ್ಗುಪೋಸಥಸ್ಸ ಗುಣಂ ಕಥೇಸಿ.
೭. ಮಹಾಲಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೭. ಸತ್ತಮೇ ಮಿಚ್ಛಾಪಣಿಹಿತನ್ತಿ ಮಿಚ್ಛಾ ಠಪಿತಂ. ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾವಿಸಮಚರಿಯಾತಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಸಙ್ಖಾತಾ ವಿಸಮಚರಿಯಾ. ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ಇತರಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಮಿಧ ವಟ್ಟಮೇವ ಕಥಿತಂ.
೮. ಪಬ್ಬಜಿತಅಭಿಣ್ಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಪಬ್ಬಜಿತೇನಾತಿ ಘರಾವಾಸಂ ಪಹಾಯ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಉಪಗತೇನ. ಅಭಿಣ್ಹನ್ತಿ ಅಭಿಕ್ಖಣಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ ಓಲೋಕೇತಬ್ಬಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಾ. ವೇವಣ್ಣಿಯನ್ತಿ ವಿವಣ್ಣಭಾವಂ. ತಂ ಪನೇತಂ ವೇವಣ್ಣಿಯಂ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ ಸರೀರವೇವಣ್ಣಿಯಂ ಪರಿಕ್ಖಾರವೇವಣ್ಣಿಯಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಕೇಸಮಸ್ಸುಓರೋಪನೇನ ಸರೀರವೇವಣ್ಣಿಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪುಬ್ಬೇ ಪನ ನಾನಾವಿರಾಗಾನಿ ಸುಖುಮವತ್ಥಾನಿ ನಿವಾಸೇತ್ವಾಪಿ ನಾನಗ್ಗರಸಭೋಜನಂ ಸುವಣ್ಣರಜತಭಾಜನೇಸು ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾಪಿ ಸಿರಿಗಬ್ಭೇ ವರಸಯನಾಸನೇಸು ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾಪಿ ನಿಸೀದಿತ್ವಾಪಿ ಸಪ್ಪಿನವನೀತಾದೀಹಿ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಕತ್ವಾಪಿ ಪಬ್ಬಜಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಛಿನ್ನಸಙ್ಘಟಿತಕಸಾವರಸಪೀತಾನಿ ವತ್ಥಾನಿ ನಿವಾಸೇತಬ್ಬಾನಿ, ಅಯಪತ್ತೇ ವಾ ಮತ್ತಿಕಪತ್ತೇ ವಾ ಮಿಸ್ಸಕೋದನೋ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬೋ, ರುಕ್ಖಮೂಲಾದಿಸೇನಾಸನೇ ಮುಞ್ಜತಿಣಸನ್ಥರಣಾದೀಸು ನಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ಚಮ್ಮಖಣ್ಡತಟ್ಟಿಕಾದೀಸು ನಿಸೀದಿತಬ್ಬಂ, ಪೂತಿಮುತ್ತಾದೀಹಿ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಪರಿಕ್ಖಾರವೇವಣ್ಣಿಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ ಕೋಪೋ ಚ ಮಾನೋ ಚ ಪಹೀಯತಿ.
ಪರಪಟಿಬದ್ಧಾ ಮೇ ಜೀವಿಕಾತಿ ಮಯ್ಹಂ ಪರೇಸು ಪಟಿಬದ್ಧಾ ಪರಾಯತ್ತಾ ಚತುಪಚ್ಚಯಜೀವಿಕಾತಿ. ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ ಹಿ ಆಜೀವೋ ಪರಿಸುಜ್ಝತಿ, ಪಿಣ್ಡಪಾತೋ ಚ ಅಪಚಿತೋ ಹೋತಿ, ಚತೂಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಅಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಪರಿಭೋಗೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ. ಅಞ್ಞೋ ಮೇ ಆಕಪ್ಪೋ ಕರಣೀಯೋತಿ ಯೋ ಗಿಹೀನಂ ಉರಂ ಅಭಿನೀಹರಿತ್ವಾ ಗೀವಂ ಪಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಲಲಿತೇನಾಕಾರೇನ ಅನಿಯತಪದವೀತಿಹಾರೇನ ಗಮನಾಕಪ್ಪೋ ಹೋತಿ, ತತೋ ಅಞ್ಞೋವ ಆಕಪ್ಪೋ ಮಯಾ ಕರಣೀಯೋ, ಸನ್ತಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಸನ್ತಮಾನಸೇನ ಯುಗಮತ್ತದಸ್ಸಿನಾ ವಿಸಮಟ್ಠಾನೇ ಉದಕಸಕಟೇನೇವ ಮನ್ದಮಿತಪದವೀತಿಹಾರೇನ ಹುತ್ವಾ ಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ ಹಿ ಇರಿಯಾಪಥೋ ಸಾರುಪ್ಪೋ ಹೋತಿ, ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಿ. ಕಚ್ಚಿನುಖೋತಿ ಸಲಕ್ಖಣೇ ನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋ. ಅತ್ತಾತಿ ಚಿತ್ತಂ. ಸೀಲತೋ ನ ಉಪವದತೀತಿ ಅಪರಿಸುದ್ಧಂ ತೇ ಸೀಲನ್ತಿ ಸೀಲಪಚ್ಚಯೋ ನ ಉಪವದತಿ. ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ ಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಹಿರೀ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಸಾ ತೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ಸಂವರಂ ಸಾಧೇತಿ, ತೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ಸಂವರೋ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ಹೋತಿ, ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲೇ ಠಿತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅನುವಿಚ್ಚ ವಿಞ್ಞೂ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀತಿ ಪಣ್ಡಿತಾ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋ ಅನುವಿಚಾರೇತ್ವಾ. ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ ಹಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ಸಣ್ಠಾತಿ, ತಂ ತೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ಸಂವರಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ಅನನ್ತರನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.
ನಾನಾಭಾವೋ ವಿನಾಭಾವೋತಿ ಜಾತಿಯಾ ನಾನಾಭಾವೋ, ಮರಣೇನ ವಿನಾಭಾವೋ. ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ ಹಿ ತೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ಅಸಂವುತಾಕಾರೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಮರಣಸ್ಸತಿ ಸೂಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತಿ. ಕಮ್ಮಸ್ಸಕೋಮ್ಹೀತಿಆದೀಸು ಕಮ್ಮಂ ಮಯ್ಹಂ ಸಕಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕನ್ತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ. ಕಮ್ಮೇನ ದಾತಬ್ಬಂ ಫಲಂ ದಾಯಂ, ಕಮ್ಮಸ್ಸ ದಾಯಂ ಕಮ್ಮದಾಯಂ, ತಂ ಆದೀಯಾಮೀತಿ ಕಮ್ಮದಾಯಾದೋ. ಕಮ್ಮಂ ಮಯ್ಹಂ ಯೋನಿ ಕಾರಣನ್ತಿ ಕಮ್ಮಯೋನಿ. ಕಮ್ಮಂ ಮಯ್ಹಂ ಬನ್ಧು ಞಾತಕೋತಿ ಕಮ್ಮಬನ್ಧು. ಕಮ್ಮಂ ಮಯ್ಹಂ ಪಟಿಸರಣಂ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಕಮ್ಮಪಟಿಸರಣೋ. ತಸ್ಸ ದಾಯಾದೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ದಾಯಾದೋ ತೇನ ದಿನ್ನಫಲಂ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ. ಏವಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಂ ಪನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ ಪಾಪಕರಣಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ. ಕಥಂಭೂತಸ್ಸ ಮೇ ರತ್ತಿನ್ದಿವಾ ವೀತಿವತ್ತನ್ತೀತಿ ಕಿನ್ನು ಖೋ ಮೇ ವತ್ತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ, ಉದಾಹು ಅಕರೋನ್ತಸ್ಸ, ಬುದ್ಧವಚನಂ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತಸ್ಸ, ಉದಾಹು ಅಸಜ್ಝಾಯನ್ತಸ್ಸ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ, ಉದಾಹು ಅಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಕಥಂಭೂತಸ್ಸ ಮೇ ರತ್ತಿನ್ದಿವಾ ವೀತಿವತ್ತನ್ತಿ, ಪರಿವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ ಹಿ ಅಪ್ಪಮಾದೋ ಪರಿಪೂರತಿ.
ಸುಞ್ಞಾಗಾರೇ ಅಭಿರಮಾಮೀತಿ ವಿವಿತ್ತೋಕಾಸೇ ಸಬ್ಬಿರಿಯಾಪಥೇಸು ಏಕಕೋವ ಹುತ್ವಾ ಕಚ್ಚಿ ನು ಖೋ ಅಭಿರಮಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ ಕಾಯವಿವೇಕೋ ಪರಿಪೂರತಿ. ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೋತಿ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಾನಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಮನುಸ್ಸಭೂತಾನಂ ಝಾಯೀನಞ್ಚೇವ ಅರಿಯಾನಞ್ಚ ಝಾನಾದಿಧಮ್ಮೋ, ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಸಙ್ಖಾತಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮತೋ ವಾ ಉತ್ತರಿತರೋ ವಿಸಿಟ್ಠತರೋ ಧಮ್ಮೋ ಮೇ ಮಮ ಸನ್ತಾನೇ ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ, ಸನ್ತಿ ನು ಖೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋತಿ ಮಹಗ್ಗತಲೋಕುತ್ತರಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಟ್ಠೇನ ಞಾಣಂ, ಚಕ್ಖುನಾ ದಿಟ್ಠಮಿವ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣತೋ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ಅರಿಯಂ ವಿಸುದ್ಧಂ ಉತ್ತಮಂ ಞಾಣದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ಅಲಂ ಪರಿಯತ್ತಕಂ ಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಸಮತ್ಥಂ ಅರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನಮೇತ್ಥ, ಅಸ್ಸ ವಾತಿ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನೋ, ಝಾನಾದಿಭೇದೋ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೋ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನೋ ಚ ಸೋ ವಿಸೇಸೋ ಚಾತಿ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ. ಅಥ ವಾ ತಮೇವ ಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಸಮತ್ಥಂ ವಿಸುದ್ಧಂ ಞಾಣದಸ್ಸನಮೇವ ವಿಸೇಸೋತಿ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ ವಾ. ಅಧಿಗತೋತಿ ಪಟಿಲದ್ಧೋ ಮೇ ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ. ಸೋಹನ್ತಿ ಪಟಿಲದ್ಧವಿಸೇಸೋ ಸೋ ಅಹಂ. ಪಚ್ಛಿಮೇ ಕಾಲೇತಿ ಮರಣಮಞ್ಚೇ ನಿಪನ್ನಕಾಲೇ. ಪುಟ್ಠೋತಿ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಹಿ ಅಧಿಗತಗುಣವಿಸೇಸಂ ಪುಚ್ಛಿತೋ. ನ ಮಙ್ಕು ಭವಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪತಿತಕ್ಖನ್ಧೋ ನಿತ್ತೇಜೋ ನ ಹೇಸ್ಸಾಮೀತಿ. ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಮೋಘಕಾಲಕಿರಿಯಾ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ.
೯-೧೦. ಸರೀರಟ್ಠಧಮ್ಮಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೪೯-೫೦. ನವಮೇ ಪೋನೋಬ್ಭವಿಕೋತಿ ಪುನಬ್ಭವನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ. ಭವಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಭವಸಙ್ಖರಣಕಮ್ಮಂ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ವಟ್ಟಮೇವ ಕಥಿತಂ. ದಸಮೇ ಸೀಲಬಾಹುಸಚ್ಚವೀರಿಯಸತಿಪಞ್ಞಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾಮಿಸ್ಸಿಕಾ ಕಥಿತಾ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ.
ಅಕ್ಕೋಸವಗ್ಗೋ ಪಞ್ಚಮೋ.
ಪಠಮಪಣ್ಣಾಸಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ.
೨. ದುತಿಯಪಣ್ಣಾಸಕಂ
(೬) ೧. ಸಚಿತ್ತವಗ್ಗೋ
೧-೪. ಸಚಿತ್ತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ
೫೧-೫೪. ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಸಚಿತ್ತಪರಿಯಾಯಕುಸಲೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತವಾರಕುಸಲೋ. ರಜನ್ತಿ ಆಗನ್ತುಕಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ. ಅಙ್ಗಣನ್ತಿ ತತ್ಥಜಾತಕಅಙ್ಗಕಾಳತಿಲಕಾದಿಂ. ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯಾತಿ ಅರಹತ್ತತ್ಥಾಯ. ತತಿಯೇ ಪಟಿಭಾನೇನಾತಿ ವಚನಸಣ್ಠಾನೇನ. ಚತುತ್ಥೇ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾಯಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಗ್ಗಾಹಕವಿಪಸ್ಸನಾಯ.
೮. ಮೂಲಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೫೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಅಮತೋಗಧಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು ಕಥಿತಾ, ನಿಬ್ಬಾನಪರಿಯೋಸಾನಾತಿ ಏತ್ಥ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾ. ಅನುಪಾದಿಸೇಸಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಪರಿಯೋಸಾನಪ್ಪತ್ತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಸೇಸಪದಾನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವ.
೯. ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೫೯. ನವಮೇ ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಏವಂ ಅಪರಿಚಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞತ್ಥೋ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ. ಯಥಾಪಬ್ಬಜ್ಜಾಪರಿಚಿತಞ್ಚ ನೋ ಚಿತ್ತಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಯಥಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾನುರೂಪೇನ ಪರಿಚಿತಂ. ಯೇ ಹಿ ಕೇಚಿ ಪಬ್ಬಜನ್ತಿ ನಾಮ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ. ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಅರಹತ್ತಾಧಿಗಮತ್ಥಾಯ ಪರಿಚಿತಂ ವಡ್ಢಿತಂ, ತಂ ಯಥಾಪಬ್ಬಜ್ಜಾಪರಿಚಿತಂ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವರೂಪಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ. ಲೋಕಸ್ಸ ಸಮಞ್ಚ ವಿಸಮಞ್ಚಾತಿ ಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ಸುಚರಿತದುಚ್ಚರಿತಾನಿ. ಲೋಕಸ್ಸ ಭವಞ್ಚ ವಿಭವಞ್ಚಾತಿ ತಸ್ಸ ವಡ್ಢಿಞ್ಚ ವಿನಾಸಞ್ಚ, ತಥಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ವಿಪತ್ತಿಞ್ಚ. ಲೋಕಸ್ಸ ಸಮುದಯಞ್ಚ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಞ್ಚಾತಿ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಖನ್ಧಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಞ್ಚ ಭೇದಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ.
೧೦. ಗಿರಿಮಾನನ್ದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೬೦. ದಸಮೇ ಅನುಕಮ್ಪಂ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಗಿರಿಮಾನನ್ದತ್ಥೇರೇ ಅನುಕಮ್ಪಂ ಪಟಿಚ್ಚ. ಚಕ್ಖುರೋಗೋತಿಆದಯೋ ವತ್ಥುವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಪ್ಪಸಾದಾನಞ್ಹಿ ರೋಗೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಕಣ್ಣರೋಗೋತಿ ಬಹಿಕಣ್ಣೇ ರೋಗೋ. ಪಿನಾಸೋತಿ ಬಹಿನಾಸಿಕಾಯ ರೋಗೋ. ನಖಸಾತಿ ನಖೇಹಿ ವಿಲೇಖಿತಟ್ಠಾನೇ ರೋಗೋ. ಪಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾತಿ ಪಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತಾ. ತೇ ಕಿರ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಹೋನ್ತಿ. ಸೇಮ್ಹಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಉತುಪರಿಣಾಮಜಾತಿ ಉತುಪರಿಣಾಮೇನ ಅಚ್ಚುಣ್ಹಾತಿಸೀತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕರೋಗಾ. ವಿಸಮಪರಿಹಾರಜಾತಿ ಅತಿಚಿರಟ್ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದಿನಾ ವಿಸಮಪರಿಹಾರೇನ ಜಾತಾ. ಓಪಕ್ಕಮಿಕಾತಿ ವಧಬನ್ಧನಾದಿನಾ ಉಪಕ್ಕಮೇನ ಜಾತಾ. ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಾತಿ ಬಲವಕಮ್ಮವಿಪಾಕಸಮ್ಭೂತಾ. ಸನ್ತನ್ತಿ ರಾಗಾದಿಸನ್ತತಾಯ ಸನ್ತಂ. ಅತಪ್ಪಕಟ್ಠೇನ ಪಣೀತಂ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ.
ಸಚಿತ್ತವಗ್ಗೋ ಪಠಮೋ.