೧೪. ಅಕುಸಲಮೂಲಕವಿಪಾಕನಿದ್ದೇಸೋ

೩೫೦. ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ ವಿಪಾಕಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಕುಸಲಮೂಲಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮಂ, ನಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಛಟ್ಠಾಯತನಂ, ಛಟ್ಠಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ, ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ, ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ, ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತಿ, ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣಂ. ಏವಮೇತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಹೋತಿ.

೩೫೧. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋ? ಯಾ ಚೇತನಾ ಸಞ್ಚೇತನಾ ಸಞ್ಚೇತಯಿತತ್ತಂ – ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಅಕುಸಲಮೂಲಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋ’’…ಪೇ… ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಏವಮೇತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ.

೩೫೨. ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ ವಿಪಾಕಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಂ…ಪೇ… ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಗನ್ಧಾರಮ್ಮಣಂ…ಪೇ… ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ರಸಾರಮ್ಮಣಂ…ಪೇ… ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ ದುಕ್ಖಸಹಗತಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಂ…ಪೇ… ಮನೋಧಾತು ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಹೋತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾ ವಾ…ಪೇ… ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾ ವಾ ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನಾರಬ್ಭ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಕುಸಲಮೂಲಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮಂ, ನಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಛಟ್ಠಾಯತನಂ, ಛಟ್ಠಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ, ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ, ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ, ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತಿ, ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣಂ. ಏವಮೇತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಹೋತಿ.

೩೫೩. ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ ವಿಪಾಕಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಹೋತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾ ವಾ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾ ವಾ ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನಾರಬ್ಭ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಕುಸಲಮೂಲಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮಂ, ನಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಛಟ್ಠಾಯತನಂ, ಛಟ್ಠಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ, ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ, ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ, ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತಿ, ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣಂ. ಏವಮೇತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಹೋತಿ.

೩೫೪. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋ? ಯಾ ಚೇತನಾ ಸಞ್ಚೇತನಾ ಸಞ್ಚೇತಯಿತತ್ತಂ – ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಅಕುಸಲಮೂಲಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ? ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಮನೋ ಮಾನಸಂ…ಪೇ… ತಜ್ಜಾಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮಂ? ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮಂ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಛಟ್ಠಾಯತನಂ? ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಮನೋ ಮಾನಸಂ…ಪೇ… ತಜ್ಜಾಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ನಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಛಟ್ಠಾಯತನಂ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಛಟ್ಠಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ? ಯೋ ಫಸ್ಸೋ ಫುಸನಾ ಸಮ್ಫುಸನಾ ಸಮ್ಫುಸಿತತ್ತಂ – ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಛಟ್ಠಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ? ಯಂ ಚೇತಸಿಕಂ ನೇವ ಸಾತಂ ನಾಸಾತಂ ಚೇತೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವೇದಯಿತಂ ಚೇತೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ – ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ? ಯೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಾ ತದಧಿಮುತ್ತತಾ – ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ? ಠಪೇತ್ವಾ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಂ, ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ – ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಅಧಿಮೋಕ್ಖಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತಿ? ಯಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಜಾತಿ ಸಞ್ಜಾತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಪಾತುಭಾವೋ – ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತಿ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣಂ? ಅತ್ಥಿ ಜರಾ, ಅತ್ಥಿ ಮರಣಂ. ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಜರಾ? ಯಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಜರಾ ಜೀರಣತಾ ಆಯುನೋ ಸಂಹಾನಿ – ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಜರಾ. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಮರಣಂ? ಯೋ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಖಯೋ ವಯೋ ಭೇದೋ ಪರಿಭೇದೋ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಅನ್ತರಧಾನಂ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಮರಣಂ’’. ಇತಿ ಅಯಞ್ಚ ಜರಾ, ಇದಞ್ಚ ಮರಣಂ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣಂ’’.

ಏವಮೇತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀತಿ. ಏವಮೇತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಙ್ಗತಿ ಹೋತಿ, ಸಮಾಗಮೋ ಹೋತಿ, ಸಮೋಧಾನಂ ಹೋತಿ, ಪಾತುಭಾವೋ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಏವಮೇತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ.

ಅಕುಸಲಮೂಲಕವಿಪಾಕನಿದ್ದೇಸೋ.

ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯಂ.

ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗೋ [ಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಿಭಙ್ಗೋ (ಸೀ. ಸ್ಯಾ.)] ನಿಟ್ಠಿತೋ.