೧. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯಂ

೨೧೯. ಬಾವೀಸತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ – ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಘಾನಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಜಿವ್ಹಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ [ವಿರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ (ಸೀ. ಸ್ಯಾ.)], ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ.

೨೨೦. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ? ಯಂ ಚಕ್ಖು ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಸಾದೋ…ಪೇ… ಸುಞ್ಞೋ ಗಾಮೋಪೇಸೋ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಂ…ಪೇ… ಘಾನಿನ್ದ್ರಿಯಂ…ಪೇ… ಜಿವ್ಹಿನ್ದ್ರಿಯಂ…ಪೇ… ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ? ಯೋ ಕಾಯೋ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಸಾದೋ…ಪೇ… ಸುಞ್ಞೋ ಗಾಮೋಪೇಸೋ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ? ಏಕವಿಧೇನ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ – ಫಸ್ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ. ದುವಿಧೇನ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ – ಅತ್ಥಿ ಸಹೇತುಕಂ, ಅತ್ಥಿ ಅಹೇತುಕಂ. ತಿವಿಧೇನ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ – ಅತ್ಥಿ ಕುಸಲಂ, ಅತ್ಥಿ ಅಕುಸಲಂ, ಅತ್ಥಿ ಅಬ್ಯಾಕತಂ. ಚತುಬ್ಬಿಧೇನ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ – ಅತ್ಥಿ ಕಾಮಾವಚರಂ, ಅತ್ಥಿ ರೂಪಾವಚರಂ, ಅತ್ಥಿ ಅರೂಪಾವಚರಂ, ಅತ್ಥಿ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಂ. ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ – ಅತ್ಥಿ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ಅತ್ಥಿ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ಅತ್ಥಿ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ಅತ್ಥಿ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ಅತ್ಥಿ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ. ಛಬ್ಬಿಧೇನ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ – ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಏವಂ ಛಬ್ಬಿಧೇನ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ.

ಸತ್ತವಿಧೇನ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ – ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ… ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಮನೋಧಾತು, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು. ಏವಂ ಸತ್ತವಿಧೇನ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ.

ಅಟ್ಠವಿಧೇನ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ – ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ… ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಿ ಸುಖಸಹಗತಂ, ಅತ್ಥಿ ದುಕ್ಖಸಹಗತಂ, ಮನೋಧಾತು, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು. ಏವಂ ಅಟ್ಠವಿಧೇನ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ.

ನವವಿಧೇನ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ – ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ… ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಮನೋಧಾತು, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಅತ್ಥಿ ಕುಸಲಾ, ಅತ್ಥಿ ಅಕುಸಲಾ, ಅತ್ಥಿ ಅಬ್ಯಾಕತಾ. ಏವಂ ನವವಿಧೇನ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ.

ದಸವಿಧೇನ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ – ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ… ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಿ ಸುಖಸಹಗತಂ, ಅತ್ಥಿ ದುಕ್ಖಸಹಗತಂ, ಮನೋಧಾತು, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಅತ್ಥಿ ಕುಸಲಾ, ಅತ್ಥಿ ಅಕುಸಲಾ, ಅತ್ಥಿ ಅಬ್ಯಾಕತಾ. ಏವಂ ದಸವಿಧೇನ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ…ಪೇ… ಏವಂ ಬಹುವಿಧೇನ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ? ಯಂ ಇತ್ಥಿಯಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತಂ ಇತ್ಥಿಕುತ್ತಂ ಇತ್ಥಾಕಪ್ಪೋ ಇತ್ಥತ್ತಂ ಇತ್ಥಿಭಾವೋ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ? ಯಂ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಂ ಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತಂ ಪುರಿಸಕುತ್ತಂ ಪುರಿಸಾಕಪ್ಪೋ ಪುರಿಸತ್ತಂ ಪುರಿಸಭಾವೋ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ? ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದುವಿಧೇನ – ಅತ್ಥಿ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಅತ್ಥಿ ಅರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ? ಯೋ ತೇಸಂ ರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆಯು ಠಿತಿ ಯಪನಾ ಯಾಪನಾ ಇರಿಯನಾ ವತ್ತನಾ ಪಾಲನಾ ಜೀವಿತಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಅರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ? ಯೋ ತೇಸಂ ಅರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆಯು ಠಿತಿ ಯಪನಾ ಯಾಪನಾ ಇರಿಯನಾ ವತ್ತನಾ ಪಾಲನಾ ಜೀವಿತಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಅರೂಪಜೀವತಿನ್ದ್ರಿಯಂ’’. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ? ಯಂ ಕಾಯಿಕಂ ಸಾತಂ ಕಾಯಿಕಂ ಸುಖಂ ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಸಾತಂ ಸುಖಂ ವೇದಯಿತಂ ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಸಾತಾ ಸುಖಾ ವೇದನಾ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ? ಯಂ ಕಾಯಿಕಂ ಅಸಾತಂ ಕಾಯಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಅಸಾತಂ ದುಕ್ಖಂ ವೇದಯಿತಂ ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಅಸಾತಾ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ? ಯಂ ಚೇತಸಿಕಂ ಸಾತಂ ಚೇತಸಿಕಂ ಸುಖಂ ಚೇತೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಸಾತಂ ಸುಖಂ ವೇದಯಿತಂ ಚೇತೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಸಾತಾ ಸುಖಾ ವೇದನಾ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ? ಯಂ ಚೇತಸಿಕಂ ಅಸಾತಂ ಚೇತಸಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಚೇತೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಅಸಾತಂ ದುಕ್ಖಂ ವೇದಯಿತಂ ಚೇತೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಅಸಾತಾ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ? ಯಂ ಚೇತಸಿಕಂ ನೇವ ಸಾತಂ ನಾಸಾತಂ ಚೇತೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವೇದಯಿತಂ ಚೇತೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ? ಯಾ ಸದ್ಧಾ ಸದ್ದಹನಾ ಓಕಪ್ಪನಾ ಅಭಿಪ್ಪಸಾದೋ ಸದ್ಧಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸದ್ಧಾಬಲಂ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ? ಯೋ ಚೇತಸಿಕೋ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋ ನಿಕ್ಕಮೋ ಪರಕ್ಕಮೋ ಉಯ್ಯಾಮೋ ವಾಯಾಮೋ ಉಸ್ಸಾಹೋ ಉಸ್ಸೋಳ್ಹೀ ಥಾಮೋ ಠಿತಿ ಅಸಿಥಿಲಪರಕ್ಕಮತಾ ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಛನ್ದತಾ ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರತಾ ಧುರಸಮ್ಪಗ್ಗಾಹೋ ವೀರಿಯಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವೀರಿಯಬಲಂ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ? ಯಾ ಸತಿ ಅನುಸ್ಸತಿ ಪಟಿಸ್ಸತಿ ಸತಿ ಸರಣತಾ ಧಾರಣತಾ ಅಪಿಲಾಪನತಾ ಅಸಮ್ಮುಸ್ಸನತಾ ಸತಿ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸತಿಬಲಂ ಸಮ್ಮಾಸತಿ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ? ಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿ ಸಣ್ಠಿತಿ ಅವಟ್ಠಿತಿ ಅವಿಸಾಹಾರೋ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಅವಿಸಾಹಟಮಾನಸತಾ ಸಮಥೋ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮಾಧಿಬಲಂ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ? ಯಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ…ಪೇ… ಅಮೋಹೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ? ಯಾ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಞ್ಞಾತಾನಂ ಅದಿಟ್ಠಾನಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಅವಿದಿತಾನಂ ಅಸಚ್ಛಿಕತಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ…ಪೇ… ಅಮೋಹೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನಂ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ? ಯಾ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಞಾತಾನಂ ದಿಟ್ಠಾನಂ ಪತ್ತಾನಂ ವಿದಿತಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕತಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ…ಪೇ… ಅಮೋಹೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನಂ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ? ಯಾ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞಾತಾವೀನಂ ದಿಟ್ಠಾನಂ ಪತ್ತಾನಂ ವಿದಿತಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕತಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ…ಪೇ… ಅಮೋಹೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನಂ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ’’.

ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯಂ.