೨. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯಂ

೧೫೫. ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ – ಚಕ್ಖಾಯತನಂ, ಸೋತಾಯತನಂ, ಘಾನಾಯತನಂ, ಜಿವ್ಹಾಯತನಂ, ಕಾಯಾಯತನಂ, ಮನಾಯತನಂ, ರೂಪಾಯತನಂ, ಸದ್ದಾಯತನಂ, ಗನ್ಧಾಯತನಂ, ರಸಾಯತನಂ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ, ಧಮ್ಮಾಯತನಂ.

೧೫೬. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ? ಯಂ ಚಕ್ಖು [ಚಕ್ಖುಂ (ಸೀ. ಸ್ಯಾ. ಕ.) ಧ. ಸ. ೫೯೬-೫೯೯] ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಸಾದೋ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಅನಿದಸ್ಸನೋ ಸಪ್ಪಟಿಘೋ, ಯೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಅನಿದಸ್ಸನೇನ ಸಪ್ಪಟಿಘೇನ ರೂಪಂ ಸನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ಪಸ್ಸಿ ವಾ ಪಸ್ಸತಿ ವಾ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸತಿ ವಾ ಪಸ್ಸೇ ವಾ, ಚಕ್ಖುಮ್ಪೇತಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಮ್ಪೇತಂ ಚಕ್ಖುಧಾತುಪೇಸಾ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಮ್ಪೇತಂ ಲೋಕೋಪೇಸೋ ದ್ವಾರಾಪೇಸಾ ಸಮುದ್ದೋಪೇಸೋ ಪಣ್ಡರಮ್ಪೇತಂ ಖೇತ್ತಮ್ಪೇತಂ ವತ್ಥುಮ್ಪೇತಂ ನೇತ್ತಮ್ಪೇತಂ ನಯನಮ್ಪೇತಂ ಓರಿಮಂ ತೀರಮ್ಪೇತಂ ಸುಞ್ಞೋ ಗಾಮೋಪೇಸೋ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಂ’’.

೧೫೭. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸೋತಾಯತನಂ? ಯಂ ಸೋತಂ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಸಾದೋ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಅನಿದಸ್ಸನೋ ಸಪ್ಪಟಿಘೋ, ಯೇನ ಸೋತೇನ ಅನಿದಸ್ಸನೇನ ಸಪ್ಪಟಿಘೇನ ಸದ್ದಂ ಅನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ಸುಣಿ ವಾ ಸುಣಾತಿ ವಾ ಸುಣಿಸ್ಸತಿ ವಾ ಸುಣೇ ವಾ, ಸೋತಮ್ಪೇತಂ ಸೋತಾಯತನಮ್ಪೇತಂ ಸೋತಧಾತುಪೇಸಾ ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಮ್ಪೇತಂ ಲೋಕೋಪೇಸೋ ದ್ವಾರಾಪೇಸಾ ಸಮುದ್ದೋಪೇಸೋ ಪಣ್ಡರಮ್ಪೇತಂ ಖೇತ್ತಮ್ಪೇತಂ ವತ್ಥುಮ್ಪೇತಂ ಓರಿಮಂ ತೀರಮ್ಪೇತಂ ಸುಞ್ಞೋ ಗಾಮೋಪೇಸೋ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸೋತಾಯತನಂ’’.

೧೫೮. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಘಾನಾಯತನಂ? ಯಂ ಘಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಸಾದೋ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಅನಿದಸ್ಸನೋ ಸಪ್ಪಟಿಘೋ, ಯೇನ ಘಾನೇನ ಅನಿದಸ್ಸನೇನ ಸಪ್ಪಟಿಘೇನ ಗನ್ಧಂ ಅನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ಘಾಯಿ ವಾ ಘಾಯತಿ ವಾ ಘಾಯಿಸ್ಸತಿ ವಾ ಘಾಯೇ ವಾ, ಘಾನಮ್ಪೇತಂ ಘಾನಾಯತನಮ್ಪೇತಂ ಘಾನಧಾತುಪೇಸಾ ಘಾನಿನ್ದ್ರಿಯಮ್ಪೇತಂ ಲೋಕೋಪೇಸೋ ದ್ವಾರಾಪೇಸಾ ಸಮುದ್ದೋಪೇಸೋ ಪಣ್ಡರಮ್ಪೇತಂ ಖೇತ್ತಮ್ಪೇತಂ ವತ್ಥುಮ್ಪೇತಂ ಓರಿಮಂ ತೀರಮ್ಪೇತಂ ಸುಞ್ಞೋ ಗಾಮೋಪೇಸೋ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಘಾನಾಯತನಂ’’.

೧೫೯. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಜಿವ್ಹಾಯತನಂ? ಯಾ ಜಿವ್ಹಾ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಸಾದೋ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಅನಿದಸ್ಸನೋ ಸಪ್ಪಟಿಘೋ, ಯಾಯ ಜಿವ್ಹಾಯ ಅನಿದಸ್ಸನಾಯ ಸಪ್ಪಟಿಘಾಯ ರಸಂ ಅನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ಸಾಯಿ ವಾ ಸಾಯತಿ ವಾ ಸಾಯಿಸ್ಸತಿ ವಾ ಸಾಯೇ ವಾ, ಜಿವ್ಹಾಪೇಸಾ ಜಿವ್ಹಾಯತನಮ್ಪೇತಂ ಜಿವ್ಹಾಧಾತುಪೇಸಾ ಜೀವ್ಹಿನ್ದ್ರಿಯಮ್ಪೇತಂ ಲೋಕೋಪೇಸೋ ದ್ವಾರಾಪೇಸಾ ಸಮುದ್ದೋಪೇಸೋ ಪಣ್ಡರಮ್ಪೇತಂ ಖೇತ್ತಮ್ಪೇತಂ ವತ್ಥುಮ್ಪೇತಂ ಓರಿಮಂ ತೀರಮ್ಪೇತಂ ಸುಞ್ಞೋ ಗಾಮೋಪೇಸೋ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಜಿವ್ಹಾಯತನಂ’’.

೧೬೦. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಕಾಯಾಯತನಂ? ಯೋ ಕಾಯೋ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಸಾದೋ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಅನಿದಸ್ಸನೋ ಸಪ್ಪಟಿಘೋ, ಯೇನ ಕಾಯೇನ ಅನಿದಸ್ಸನೇನ ಸಪ್ಪಟಿಘೇನ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಅನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ಫುಸಿ ವಾ ಫುಸತಿ ವಾ ಫುಸಿಸ್ಸತಿ ವಾ ಫುಸೇ ವಾ, ಕಾಯೋಪೇಸೋ ಕಾಯಾಯತನಮ್ಪೇತಂ ಕಾಯಧಾತುಪೇಸಾ ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಮ್ಪೇತಂ ಲೋಕೋಪೇಸೋ ದ್ವಾರಾಪೇಸಾ ಸಮುದ್ದೋಪೇಸೋ ಪಣ್ಡರಮ್ಪೇತಂ ಖೇತ್ತಮ್ಪೇತಂ ವತ್ಥುಮ್ಪೇತಂ ಓರಿಮಂ ತೀರಮ್ಪೇತಂ ಸುಞ್ಞೋ ಗಾಮೋಪೇಸೋ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಕಾಯಾಯತನಂ’’.

೧೬೧. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಮನಾಯತನಂ? ಏಕವಿಧೇನ ಮನಾಯತನಂ – ಫಸ್ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ.

ದುವಿಧೇನ ಮನಾಯತನಂ – ಅತ್ಥಿ ಸಹೇತುಕಂ, ಅತ್ಥಿ ಅಹೇತುಕಂ.

ತಿವಿಧೇನ ಮನಾಯತನಂ – ಅತ್ಥಿ ಕುಸಲಂ, ಅತ್ಥಿ ಅಕುಸಲಂ, ಅತ್ಥಿ ಅಬ್ಯಾಕತಂ.

ಚತುಬ್ಬಿಧೇನ ಮನಾಯತನಂ – ಅತ್ಥಿ ಕಾಮಾವಚರಂ, ಅತ್ಥಿ ರೂಪಾವಚರಂ, ಅತ್ಥಿ ಅರೂಪಾವಚರಂ, ಅತ್ಥಿ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಂ.

ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಮನಾಯತನಂ – ಅತ್ಥಿ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ಅತ್ಥಿ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ಅತ್ಥಿ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ಅತ್ಥಿ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ಅತ್ಥಿ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ.

ಛಬ್ಬಿಧೇನ ಮನಾಯತನಂ – ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಏವಂ ಛಬ್ಬಿಧೇನ ಮನಾಯತನಂ.

ಸತ್ತವಿಧೇನ ಮನಾಯತನಂ – ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಮನೋಧಾತು, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು. ಏವಂ ಸತ್ತವಿಧೇನ ಮನಾಯತನಂ.

ಅಟ್ಠವಿಧೇನ ಮನಾಯತನಂ – ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಿ ಸುಖಸಹಗತಂ, ಅತ್ಥಿ ದುಕ್ಖಸಹಗತಂ, ಮನೋಧಾತು, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು. ಏವಂ ಅಟ್ಠವಿಧೇನ ಮನಾಯತನಂ.

ನವವಿಧೇನ ಮನಾಯತನಂ – ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಮನೋಧಾತು, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಅತ್ಥಿ ಕುಸಲಂ, ಅತ್ಥಿ ಅಕುಸಲಂ, ಅತ್ಥಿ ಅಬ್ಯಾಕತಂ. ಏವಂ ನವವಿಧೇನ ಮನಾಯತನಂ.

ದಸವಿಧೇನ ಮನಾಯತನಂ – ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಿ ಸುಖಸಹಗತಂ, ಅತ್ಥಿ ದುಕ್ಖಸಹಗತಂ, ಮನೋಧಾತು, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಅತ್ಥಿ ಕುಸಲಂ, ಅತ್ಥಿ ಅಕುಸಲಂ, ಅತ್ಥಿ ಅಬ್ಯಾಕತಂ. ಏವಂ ದಸವಿಧೇನ ಮನಾಯತನಂ.

ಏಕವಿಧೇನ ಮನಾಯತನಂ – ಫಸ್ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ.

ದುವಿಧೇನ ಮನಾಯತನಂ – ಅತ್ಥಿ ಸಹೇತುಕಂ, ಅತ್ಥಿ ಅಹೇತುಕಂ.

ತಿವಿಧೇನ ಮನಾಯತನಂ – ಅತ್ಥಿ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ಅತ್ಥಿ ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ಅತ್ಥಿ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ…ಪೇ…. ಏವಂ ಬಹುವಿಧೇನ ಮನಾಯತನಂ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಮನಾಯತನಂ’’.

೧೬೨. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ರೂಪಾಯತನಂ? ಯಂ ರೂಪಂ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ವಣ್ಣನಿಭಾ ಸನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ನೀಲಂ ಪೀತಕಂ ಲೋಹಿತಕಂ [ಪೀತಂ ಲೋಹಿತಂ (ಸೀ.)] ಓದಾತಂ ಕಾಳಕಂ ಮಞ್ಜಿಟ್ಠಕಂ [ಮಞ್ಜೇಟ್ಠಕಂ (ಸೀ. ಸ್ಯಾ.)] ಹರಿ ಹರಿವಣ್ಣಂ ಅಮ್ಬಙ್ಕುರವಣ್ಣಂ ದೀಘಂ ರಸ್ಸಂ ಅಣುಂ ಥೂಲಂ ವಟ್ಟಂ ಪರಿಮಣ್ಡಲಂ ಚತುರಸ್ಸಂ ಛಳಂಸಂ ಅಟ್ಠಂಸಂ ಸೋಳಸಂಸಂ ನಿನ್ನಂ ಥಲಂ ಛಾಯಾ ಆತಪೋ ಆಲೋಕೋ ಅನ್ಧಕಾರೋ ಅಬ್ಭಾ ಮಹಿಕಾ ಧೂಮೋ ರಜೋ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಸ್ಸ ವಣ್ಣನಿಭಾ ಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಸ್ಸ [ಸುರಿಯಮಣ್ಡಲಸ್ಸ (ಸೀ. ಸ್ಯಾ. ಕಂ.)] ವಣ್ಣನಿಭಾ ತಾರಕರೂಪಾನಂ ವಣ್ಣನಿಭಾ ಆದಾಸಮಣ್ಡಲಸ್ಸ ವಣ್ಣನಿಭಾ ಮಣಿಸಙ್ಖಮುತ್ತವೇಳುರಿಯಸ್ಸ ವಣ್ಣನಿಭಾ ಜಾತರೂಪರಜತಸ್ಸ ವಣ್ಣನಿಭಾ, ಯಂ ವಾ ಪನಞ್ಞಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ವಣ್ಣನಿಭಾ ಸನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ, ಯಂ ರೂಪಂ ಸನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ಚಕ್ಖುನಾ ಅನಿದಸ್ಸನೇನ ಸಪ್ಪಟಿಘೇನ ಪಸ್ಸಿ ವಾ ಪಸ್ಸತಿ ವಾ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸತಿ ವಾ ಪಸ್ಸೇ ವಾ, ರೂಪಮ್ಪೇತಂ ರೂಪಾಯತನಮ್ಪೇತಂ ರೂಪಧಾತುಪೇಸಾ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ರೂಪಾಯತನಂ’’.

೧೬೩. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸದ್ದಾಯತನಂ? ಯೋ ಸದ್ದೋ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಅನಿದಸ್ಸನೋ ಸಪ್ಪಟಿಘೋ ಭೇರಿಸದ್ದೋ ಮುದಿಙ್ಗಸದ್ದೋ [ಮುತಿಙ್ಗಸದ್ಧೋ (ಸೀ.)] ಸಙ್ಖಸದ್ದೋ ಪಣವಸದ್ದೋ ಗೀತಸದ್ದೋ ವಾದಿತಸದ್ದೋ ಸಮ್ಮಸದ್ದೋ ಪಾಣಿಸದ್ದೋ ಸತ್ತಾನಂ ನಿಗ್ಘೋಸಸದ್ದೋ ಧಾತೂನಂ ಸನ್ನಿಘಾತಸದ್ದೋ ವಾತಸದ್ದೋ ಉದಕಸದ್ದೋ ಮನುಸ್ಸಸದ್ದೋ ಅಮನುಸ್ಸಸದ್ದೋ, ಯೋ ವಾ ಪನಞ್ಞೋಪಿ ಅತ್ಥಿ ಸದ್ದೋ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಅನಿದಸ್ಸನೋ ಸಪ್ಪಟಿಘೋ, ಯಂ ಸದ್ದಂ ಅನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ಸೋತೇನ ಅನಿದಸ್ಸನೇನ ಸಪ್ಪಟಿಘೇನ ಸುಣಿ ವಾ ಸುಣಾತಿ ವಾ ಸುಣಿಸ್ಸತಿ ವಾ ಸುಣೇ ವಾ, ಸದ್ದೋಪೇಸೋ ಸದ್ದಾಯತನಮ್ಪೇತಂ ಸದ್ದಧಾತುಪೇಸಾ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸದ್ದಾಯತನಂ’’.

೧೬೪. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಗನ್ಧಾಯತನಂ? ಯೋ ಗನ್ಧೋ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಅನಿದಸ್ಸನೋ ಸಪ್ಪಟಿಘೋ ಮೂಲಗನ್ಧೋ ಸಾರಗನ್ಧೋ ತಚಗನ್ಧೋ ಪತ್ತಗನ್ಧೋ ಪುಪ್ಫಗನ್ಧೋ ಫಲಗನ್ಧೋ ಆಮಗನ್ಧೋ ವಿಸ್ಸಗನ್ಧೋ ಸುಗನ್ಧೋ ದುಗ್ಗನ್ಧೋ, ಯೋ ವಾ ಪನಞ್ಞೋಪಿ ಅತ್ಥಿ ಗನ್ಧೋ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಅನಿದಸ್ಸನೋ ಸಪ್ಪಟಿಘೋ, ಯಂ ಗನ್ಧಂ ಅನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ಘಾನೇನ ಅನಿದಸ್ಸನೇನ ಸಪ್ಪಟಿಘೇನ ಘಾಯಿ ವಾ ಘಾಯತಿ ವಾ ಘಾಯಿಸ್ಸತಿ ವಾ ಘಾಯೇ ವಾ, ಗನ್ಧೋಪೇಸೋ ಗನ್ಧಾಯತನಮ್ಪೇತಂ ಗನ್ಧಧಾತುಪೇಸಾ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಗನ್ಧಾಯತನಂ’’.

೧೬೫. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ರಸಾಯತನಂ? ಯೋ ರಸೋ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಅನಿದಸ್ಸನೋ ಸಪ್ಪಟಿಘೋ ಮೂಲರಸೋ ಖನ್ಧರಸೋ ತಚರಸೋ ಪತ್ತರಸೋ ಪುಪ್ಫರಸೋ ಫಲರಸೋ ಅಮ್ಬಿಲಂ ಮಧುರಂ ತಿತ್ತಕಂ ಕಟುಕಂ ಲೋಣಿಕಂ [ಲಪಿಲಕಂ (ಸೀ.), ಲಮ್ಪಿಕಂ (ಕ. ಸೀ.)] ಖಾರಿಕಂ ಲಮ್ಬಿಕಂ ಕಸಾವೋ ಸಾದು ಅಸಾದು, ಯೋ ವಾ ಪನಞ್ಞೋಪಿ ಅತ್ಥಿ ರಸೋ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಅನಿದಸ್ಸನೋ ಸಪ್ಪಟಿಘೋ, ಯಂ ರಸಂ ಅನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ಜಿವ್ಹಾಯ ಅನಿದಸ್ಸನಾಯ ಸಪ್ಪಟಿಘಾಯ ಸಾಯಿ ವಾ ಸಾಯತಿ ವಾ ಸಾಯಿಸ್ಸತಿ ವಾ ಸಾಯೇ ವಾ, ರಸೋಪೇಸೋ ರಸಾಯತನಮ್ಪೇತಂ ರಸಧಾತುಪೇಸಾ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ರಸಾಯತನಂ’’.

೧೬೬. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ? ಪಥವೀಧಾತು ತೇಜೋಧಾತು ವಾಯೋಧಾತು ಕಕ್ಖಳಂ ಮುದುಕಂ ಸಣ್ಹಂ ಫರುಸಂ ಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ದುಕ್ಖಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ಗರುಕಂ ಲಹುಕಂ, ಯಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಅನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ಕಾಯೇನ ಅನಿದಸ್ಸನೇನ ಸಪ್ಪಟಿಘೇನ ಫುಸಿ ವಾ ಫುಸತಿ ವಾ ಫುಸಿಸ್ಸತಿ ವಾ ಫುಸೇ ವಾ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೋಪೇಸೋ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಮ್ಪೇತಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಧಾತುಪೇಸಾ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ’’.

೧೬೭. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ? ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ, ಯಞ್ಚ ರೂಪಂ ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಪರಿಯಾಪನ್ನಂ, ಅಸಙ್ಖತಾ ಚ ಧಾತು.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ? ಏಕವಿಧೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ – ಫಸ್ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ. ದುವಿಧೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ – ಅತ್ಥಿ ಸಹೇತುಕೋ, ಅತ್ಥಿ ಅಹೇತುಕೋ. ತಿವಿಧೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ – ಅತ್ಥಿ ಕುಸಲೋ, ಅತ್ಥಿ ಅಕುಸಲೋ, ಅತ್ಥಿ ಅಬ್ಯಾಕತೋ…ಪೇ… ಏವಂ ದಸವಿಧೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ಏವಂ ಬಹುವಿಧೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ? ಏಕವಿಧೇನ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ – ಫಸ್ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ. ದುವಿಧೇನ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ – ಅತ್ಥಿ ಸಹೇತುಕೋ, ಅತ್ಥಿ ಅಹೇತುಕೋ. ತಿವಿಧೇನ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ – ಅತ್ಥಿ ಕುಸಲೋ, ಅತ್ಥಿ ಅಕುಸಲೋ, ಅತ್ಥಿ ಅಬ್ಯಾಕತೋ…ಪೇ… ಏವಂ ದಸವಿಧೇನ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ಏವಂ ಬಹುವಿಧೇನ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ? ಏಕವಿಧೇನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ – ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ. ದುವಿಧೇನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ – ಅತ್ಥಿ ಹೇತು, ಅತ್ಥಿ ನ ಹೇತು. ತಿವಿಧೇನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ – ಅತ್ಥಿ ಕುಸಲೋ, ಅತ್ಥಿ ಅಕುಸಲೋ, ಅತ್ಥಿ ಅಬ್ಯಾಕತೋ…ಪೇ… ಏವಂ ದಸವಿಧೇನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ಏವಂ ಬಹುವಿಧೇನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ರೂಪಂ ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಪರಿಯಾಪನ್ನಂ? ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ…ಪೇ… ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ರೂಪಂ ‘‘ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಪರಿಯಾಪನ್ನಂ’’.

ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತು? ರಾಗಕ್ಖಯೋ, ದೋಸಕ್ಖಯೋ, ಮೋಹಕ್ಖಯೋ – ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತು’’.

ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ.

ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯಂ.