ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ.

ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರಟೀಕಾ

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ

ಯೋ ಪಾದನೀರಜವರೋದರರಾಧಿತೇನ […ರಾದಿಕೇನ (ಕ.)],

ಲೋಕತ್ತಯೇನ’ವಿಕಲೇನ ನಿರಾಕುಲೇನ;

ವಿಞ್ಞಾಪಯೀ ನಿರುಪಮೇಯ್ಯತಮತ್ತನೋ ತಂ,

ವನ್ದೇ ಮುನಿನ್ದಮಭಿವನ್ದಿಯ ವನ್ದನೀಯಂ.

ಪತ್ತೋ ಸಪತ್ತವಿಜಯೋ ಜಯಬೋಧಿಮೂಲೇ,

ಸದ್ಧಮ್ಮರಾಜಪದವಿಂ ಯದನುಗ್ಗಹೇನ;

ಸತ್ತಾಪಸತ್ತ [ಸತ್ತಪ್ಪಸತ್ಥ (ಕ.)] ವಿಪುಲಾಮಲಸಗ್ಗುಣಸ್ಸ,

ಸದ್ಧಮ್ಮಸಾರರತನಸ್ಸ ನಮತ್ಥು ತಸ್ಸ.

ಯೋ ಭಾಜನತ್ತಮಭಿಸಮ್ಭುಣಿ ಸಗ್ಗುಣಸ್ಸ,

ತಸ್ಸಾಪಿ ಧಮ್ಮರತನಸ್ಸ ಮಹಾರಹಸ್ಸ;

ಸಮ್ಭಾವಿತಂ ಸಸಿರಸಾಹಿತಸನ್ನತೇಹಿ,

ಸಮ್ಭಾವಯಾಮಿ ಸಿರಸಾ ಗಣಮುತ್ತಮಂ ತಂ.

ಯೇ’ನನ್ತತನ್ತರತನಾಕರಮನ್ಥನೇನ,

ಮನ್ಥಾ’ಚಲೋಲ್ಲಸಿತಞಾಣವರೇನ ಲದ್ಧಾ;

ಸಾರಾ ಮತಾತಿ ಸುಖಿತಾ ಸುಖಯನ್ತಿ ಚಞ್ಞೇ,

ತೇ ಮೇ ಜಯನ್ತಿ ಗುರವೋ ಗುರವೋ ಗುಣೇಹಿ.

೧. ದೋಸಾವಬೋಧ ಪಠಮಪರಿಚ್ಛೇದ

ರತನತ್ತಯಪ್ಪಣಾಮವಣ್ಣನಾ

೧. ಮುನಿನ್ದವದನಮ್ಭೋಜ-ಗಬ್ಭಸಮ್ಭವಸುನ್ದರೀ;

ಸರಣಂ ಪಾಣಿನಂ ವಾಣೀ, ಮಯ್ಹಂ ಪೀಣಯತಂ ಮನಂ.

೧. ಅಥಾಯಂ ಗನ್ಥಕಾರೋ ಗನ್ಥಾರಮ್ಭೇ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗಾನುಬನ್ಧಸಭಾವಸಿದ್ಧಿಕವಿಗುಣೋಪೇತಾನಂ ಯತಿಪೋತಾನಂ ತದುಪಾಯನ್ತರವಿರತಾ ಕಮನ್ತರಾಪೇತಪರಕ್ಕಮಸಮ್ಭವೇನಾಧಿಗತಬ್ಯಸನಸತಮುಪಲಬ್ಭ ದಯಾಸಞ್ಜಾತರಸರಸಹದಯತಾಯ ತದುಪಾಯಭೂತಂ ಬನ್ಧಲಕ್ಖಣಂ ವಿರಚಯಿತುಕಾಮೋಭಿಮತಸಿದ್ಧಿನಿಮಿತ್ತಮತ್ತನೋಧಿಗತಸದ್ಧಮ್ಮದೇವತಾನುಸ್ಸರಣಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಮುನಿನ್ದೇ’’ಚ್ಚಾದಿ. ನನು ‘‘ಬನ್ಧಲಕ್ಖಣಂ ವಿರಚಯಿತುಕಾಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಿಮೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಕರಣೇನ ಅದಿಟ್ಠಲಕ್ಖಣಾಪಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಬನ್ಧನ್ತಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ತಥಾಪಿ ತೇ ಘುಣಕ್ಖರಪ್ಪಕಾಸಾ ತಬ್ಬಿದೂನಂ ಪಯೋಗಾನುಸಾರಿನೋ ವಾ ಸಿಯುಂ, ಪುಬ್ಬೇ ಕತಸತ್ಥಪರಿಚಯಾ ವಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ. ವಾಣೀ ಮಯ್ಹಂ ಮನಂ ಪೀಣಯತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ವಾಣೀತಿ ವಾ ಸರಸ್ಸತ್ಯಪರನಾಮಧೇಯ್ಯಾ ಕಾಚಿ ದೇವತಾ, ಸಾ ಸಬ್ಬಾವದಾತಾ ಯಥಿಚ್ಛಿತತ್ಥಸಾಧನಪುಣ್ಡರೀಕಗಬ್ಭೇ ನಿಸೀದತೀತಿ ಲೋಕವಾದೋ. ವಾಣೀತಿ ಪನ ಪಚ್ಚುಹವಿರಹೇನಾಭಿಮತಸಿದ್ಧಿನಿಬನ್ಧನೇಕತಾಣೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾಸಿತೋ ಸದ್ಧಮ್ಮೋ, ತತೋಯೇವಾಯಂ ದೇವತಾ ರುಪ್ಪತೇ. ತತ್ಥ ಸರಸ್ಸತಿಯಾ ಯಥಾ’ಸತ್ತಾ ಜಾತಾಯ ಮನೋಸಮ್ಪೀಣನನ್ತಿ ಲೋಕೋ, ಸದ್ಧಮ್ಮದೇವತಾಯ ತು ಮನೋಪೀಣನಂ, ತಸ್ಸಾ ಸಬ್ಬವಜ್ಜರಹಿತಾಯಚ್ಚನ್ತನಿಮ್ಮಲಾಯ ನಿರನ್ತರತ್ಥನೇಕತಾಣಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಮನಸೋ ಸಮ್ಪೀಣನಂ. ತೇನ ಚ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ, ತಾಯ ಪನ ಸುಖಂ, ತೇನಾಪಿ ಸಮಾಧಿ, ಸಮಾಧಿಸಮ್ಭವೇನ ಯಥಾಭೂತಾವಬೋಧಸಮ್ಭವತೋ ವಿಚಿತ್ತಾನೇಕಸದ್ದತ್ಥವಿಸೇಸಾ ಪಟಿಭನ್ತ್ಯನಾಯಾಸೇನ, ತತೋ ಚ ಯಥಿಚ್ಛಿತಸಿದ್ಧಿನಿಪ್ಫತ್ತೀತಿ ವಙ್ಕವುತ್ತಿಯಾ ತಪ್ಪಸಾದಮಾಸೀಸತಿ.

ಕಿಂವಿಸಿಟ್ಠೋಚ್ಚಾಹ ‘‘ಮುನಿನ್ದೇ’’ಚ್ಚಾದಿ. ಉಭೋ ಲೋಕೇ ಮುನಾತಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಮುನಿ, ಇನ್ದತಿ ಪರಮಿಸ್ಸರಿಯಂ ಪವತ್ತೇತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಇನ್ದೋ, ಮುನಿ ಚ ಸೋ ಇನ್ದೋ ಚ, ಮುನೀನಂ ಇನ್ದೋತಿ ವಾ ಮುನಿನ್ದೋ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ. ತತೋಯಂ ತಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಕಸಞ್ಞಾ. ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸುಪಿ ಪರಿಯಾಯಸದ್ದೇಸ್ವಞ್ಞೇಸು ಕವಿಕಾಮಿತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸೇಕನ್ತವಾಚಕತ್ತೇನೋ’ ಚಿತ್ಯಸಮ್ಪೋಸಕೋಯಂ ಮುನಿನ್ದಸದ್ದೋ, ತಥಾ ಹಿ ಯೋ ಉಭಯಲೋಕಜಾನನೇನ ಮುನೀನಂ ಪರಮಿಸ್ಸರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನಮ್ಪಿ ಪರಮಿಸ್ಸರಿಯಂ ವತ್ತೇತಿ, ಸೋ ಪರಂ ಪೀಣೇತಿ ಹೇತುಭಾವೇನ’ತ್ರೇ’ತ್ಯು’ಚಿತಮೇವ, ತಥಾ ಪದನ್ತರಾನಮ್ಪಿ ಓಚಿತ್ಯಂ ಪೋಸೇತಿ. ತಥಾ ಹಿ ತಾದಿಸಸ್ಸ ವದನಾರವಿನ್ದೋದರೇ ಸಮ್ಭವಾ ಸುನ್ದರೀ, ತತೋಯೇವ ಪಟಿಸರಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಚ ಮನೋ ಪೀಣೇತೀತಿ. ತಸ್ಸ ವದನಂ, ತಮಿವ ಮುನಿನ್ದವದನಂ, ಅಮ್ಭೋಜಂ. ತಮೇವ ವಾ ಲಕ್ಖಿಸಂಯೋಗಿತಾದಿಸಧಮ್ಮೇನ’ಮ್ಭೋಜಂ, ಪದುಮಂ. ತಸ್ಸ ಗಬ್ಭೋ. ತತ್ಥ ಸಮ್ಭವೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ, ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ಸುನ್ದರೀ ನಿರವಜ್ಜಾ ದೇವತಾ. ವಾಚಾ ಪನ ದೋಸಲೇಸೇನಾಪ’ಸಮ್ಫುಟ್ಠಾವ ನಿರವಜ್ಜಾ, ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಗುಣಾಲಙ್ಕಾರಸಂಯುತ್ತಾ’’ [ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರ ೧೪ ಗಾಥಾ] ಇಚ್ಚಾದಿ. ತತೋವಾಯಂ ಸರಣಂ ಪಾಣಿನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಪಟಿಭಾನಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಾವಹತ್ತಮತ್ತೇನ ಪಟಿಸರಣಭೂತಾ ದೇವತಾ. ವಾಚಾ ಪನ ಸಬ್ಬುಪದ್ದವನಿವಾರಣೇನ ಸಬ್ಬಹಿತಸುಖಸಮ್ಪದಾಸಮ್ಪಾದನೇನಚ್ಚನ್ತಪಟಿಸರಣಭೂತಾ. ಸಭಾವನಪುಂಸಕತ್ತಾ ಚೇತ್ಥ ನ ಲಿಙ್ಗಪರಿವತ್ತನಂ. ಮಯ್ಹನ್ತಿ ಏಕವಚನೇನತ್ತನೋ ನಿರಭಿಮಾನತ’ಮಾನೇತಿ ಸಜ್ಜನಮಾಚಾರಂ. ಅಭಿನ್ನಪದಸಿಲೇಸೋ ಚಾಯಂ, ಸಬ್ಬತ್ಥೇವಾವೀಕತಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗತೋ. ಸಿಲೇಸೋ ಚಾಯಂ ವಙ್ಕವುತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಿರಿಂ ಪೋಸೇತಿ. ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ವಙ್ಕವುತ್ತೀಸು ಪೋಸೇತಿ, ಸಿಲೇಸೋ ತು ಸಿರಿಂ ಪರ’’ನ್ತಿ [ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರ ೧೭೨ ಗಾಥಾ]. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ನಯೇನ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ. ವಿತ್ಥಾರನಯೇನ ಪನ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನತ್ಥೋ ಸಂವಣ್ಣೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ. ತಥಾ ಸತಿ ಗನ್ಥಗಾರವೋಪಿ ಸಿಯಾತಿ ಪಕಾರೋಯಮೇವಬ್ಭುಪಗತೋ.

೧. ಸುಪರಿಸುದ್ಧಬುದ್ಧಿಗೋಚರಪರಮವಿಚಿತ್ತಗನ್ಥಕಾರಕೋಯಮಾಚರಿಯ- ಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತಮಹಾಸಾಮಿಪಾದೋ ಸಪಿಟಕತ್ತಯಸಬ್ಬಸತ್ಥಪಾರಾವತರಣೇನ ಸಞ್ಜಾತಾನಪ್ಪಕಪೀತಿಸುಖಮನುಭವಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಪಟಿವೇಧಸಾಸನದ್ವಯಸ್ಸ ಪರಿಯತ್ತಿಮೂಲಕತ್ತಾ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ತಸ್ಸಾ ಪರಿಯತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಾವಬೋಧೇನ ‘‘ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಸಾಧುಜನಂ ಪರಿತೋಸೇಯ್ಯ’’ಮಿತಿ ತದಧಿಗಮೋಪಾಯಭೂತಮಿದಂ ಪಕರಣಮಾರಭನ್ತೋ ಗನ್ಥಾರಮ್ಭೇ ಇಟ್ಠದೇವತಾಯ ಪಣಾಮಕರಣಂ ಸತಾಚಾರಾನುರಕ್ಖಣತ್ಥಂ [ಸದಾಚಾರಾನುರಕ್ಖಣತ್ಥಂ (ಕ.)], ವಿಸೇಸತೋ ಅಭಿಮತಗನ್ಥಸ್ಸಾನನ್ತರಾಯೇನ ಪರಿಸಮತ್ತಿಯಾ ಚ ಕಾರಣಮಿತಿ ಇಟ್ಠದೇವತಾನುಸ್ಸರಣಂ, ಗನ್ಥನ್ತರಾರಮ್ಭಪಟಿಕ್ಖೇಪಕಜನಪಟಿಬಾಹನಪುಬ್ಬಕಾನಿ ಅಭಿಧಾನಾಭಿಧೇಯ್ಯಕರಣಪ್ಪಕಾರಪಯೋಜನಾನಿ ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮುನಿನ್ದವದನಮ್ಭೋಜ…ಪೇ… ಪರಿಸ್ಸಮೋ’’ತಿ ಗಾಥತ್ತಯಮಾಹ. ಏತ್ಥ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ಇಟ್ಠದೇವತಾಸಙ್ಖಾತರತನತ್ತಯಪ್ಪಣಾಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ಆರಮ್ಭಪಟಿಕ್ಖೇಪಕಜನಾ ನಿಸೇಧಿತಾ, ತತಿಯಗಾಥಾಯ ಅಭಿಧಾನಾದಿಕಂ ದಸ್ಸಿತಂ. ತಥಾ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಪರಿಯತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾರತಿಯಾ ಮನೋಸಮ್ಪೀಣನಾಸೀಸನಾಪದೇಸೇನ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸೇಸಧಮ್ಮರತನೇ ಪಸಾದೋ ಪಕಾಸಿತೋ. ಸೋ ಪನ ಧಮ್ಮಪ್ಪಸಾದೋ ತದವಿನಾಭಾವತೋ ಬುದ್ಧಸಙ್ಘೇಸುಪಿ ಸಿದ್ಧೋತಿ ರತನತ್ತಯವಿಸಯಂ ಪಣಾಮಂ ವಙ್ಕವುತ್ತಿಯಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೋ ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಪಣಾಮಕ್ರಿಯಾಭಿನಿಪ್ಫಾದಿಕಾ ಕುಸಲಚೇತನಾ. ಏತ್ಥ ಫಲಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ.

ಪುನ ಸನ್ತೇಸು ರಾಮಸಮ್ಮಾದ್ಯಲಙ್ಕಾರೇಸು ಪಿಟ್ಠಪಿಸನಂ ವಿಯ ಹೋತೀದಂ ಅಲಙ್ಕಾರಕರಣನ್ತಿ ವದನ್ತಾ ವಿರುದ್ಧವಾದಿನೋ ರಾಮಸಮ್ಮಾದೀನಮತ್ಥಿಭಾವಂ ಉಬ್ಭಾವೇತ್ವಾ [ಅಭ್ಯುಪಗಮೇತ್ವಾ (ಕ.)] ತೇ ಸುದ್ಧಮಾಗಧಿಕಾ ನ ವಳಞ್ಜೇನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಸಿದ್ಧಾ. ನಿರಾಕರಣಫಲಞ್ಹಿ ಗನ್ಥಸ್ಸ ನಿದ್ದೋಸಭಾವೋವ. ಅಪಿಚ ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರದೀಪಕೇನ ಅಲಙ್ಕಾರಸದ್ದೇನ ಗನ್ಥಸರೀರಸಙ್ಖಾತಸಞ್ಞಿನೋ ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಅಭಿಧಾನಞ್ಚ ಅಲಙ್ಕಾರಸದ್ದಸ್ಸ ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಾದ್ಯಭಿಧೇಯ್ಯಞ್ಚ ಸುದ್ಧಮಾಗಧಿಕತ್ತಂ ವತ್ವಾ ಅಲಙ್ಕಾರಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಭೂತಅನುರೂಪಸದ್ದೋಪಾದಾನೇನ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಉಪಯೋಗತ್ತಂ ಮಾಗಧಿಕವೋಹಾರೇನ ಭವತೀತಿ ಗಮ್ಯಮಾನತ್ತಾ ಕರಣಪ್ಪಕಾರಞ್ಚ ಅಲಙ್ಕಾರಗನ್ಥಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಾದಿನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಇಮಿನಾ ಅಲಙ್ಕಾರಸದ್ದೇನೇವ ಅಲಙ್ಕಾರಸಙ್ಖರಣಸಙ್ಖಾತಪ್ಪಯೋಜನಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಸತ್ಥಪ್ಪಯೋಜನಾನಂ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಲಕ್ಖಣೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಪನ ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಸತ್ಥಪ್ಪಯೋಜನಾನಂ ದಸ್ಸನೇನೇವ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಸಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ವುತ್ತಂ ಹಿ–

‘‘ಸತ್ಥಂ ಪಯೋಜನಞ್ಚೇವ, ಉಭೋ ಸಮ್ಬನ್ಧನಿಸ್ಸಯಾ;

ವುತ್ತಾ ತಂವುತ್ತಿಯಾಯೇವ, ವುತ್ತೋ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೋಪಿ ಸೋ’’ತಿ.

ತಸ್ಸತ್ಥೋ– ಸಮ್ಬನ್ಧನಿಸ್ಸಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಆಧಾರಭೂತಾ ಸತ್ಥಂ, ಪಯೋಜನಞ್ಚ ಉಭೋ ವುತ್ತಾ, ತಂವುತ್ತಿಯಾಯೇವ ತೇಸಂ ಉಭಿನ್ನಂ ಕಥನೇನೇವ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ ತೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತೋ ಸೋಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವುತ್ತೋ ಭವತೀತಿ.

ಏತ್ಥ ಅಭಿಧಾನಕಥನಂ ವೋಹಾರಸುಖತ್ಥಂ, ಅಭಿಧೇಯ್ಯಾದಿಕಥನಂ ಪನ ತೇಹಿ ಯುತ್ತಾನಂಯೇವ ಗನ್ಥಾನಂ ಸುಬುದ್ಧಿಪುಬ್ಬಕಾದೀನಂ ಉಪಾದೇಯ್ಯತ್ತಞ್ಚ ತಬ್ಬಿಪರೀತಾನಂ ಉಮ್ಮತ್ತಕವಚನಾದೀನಮಿವಅನುಪಾದೇಯ್ಯತ್ತಞ್ಚ ಪಕಾಸನತ್ಥನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ಸಮ್ಬನ್ಧಾನುಗುಣೋಪಾಯಂ [ಸಮ್ಬನ್ಧ್ಯನುಗುಣೋಪಾಯಂ (ಕ.)], ಪುರಿಸತ್ಥಾಭಿಧಾಯಕಂ;

ವೀಮಂಸಾಧಿಗತಂ [ವೀಮಂಸಾಧಿಕತಂ (ಸೀ.)] ವಾಕ್ಯ-ಮತೋನಧಿಗತಂ […ನಧಿಕತಂ (ಸೀ.)] ಪರ’’ನ್ತಿ.

ತಸ್ಸತ್ಥೋ– ಸಮ್ಬನ್ಧಾನುಗುಣೋಪಾಯಂ ಸಾಧಿಯಸಾಧನಲಕ್ಖಣಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತವಾಚ್ಚವಾಚಕಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಭೂತಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನುರೂಪಗುಣಪರಿಜಾನನೇ ಕಾರಣಭೂತಂ ಪುರಿಸತ್ಥಾಭಿಧಾಯಕಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಧಮ್ಮಅತ್ಥಕಾಮಮೋಕ್ಖಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಪುರಿಸತ್ಥಾನಂ ವಾಚಕಭೂತಂ ವಾಕ್ಯಂ ‘‘ಏಕಾಖ್ಯಾತೋ ಪದಚ್ಚಯೋ, ಸಿಯಾ ವಾಕ್ಯಂ ಸಕಾರಕೋ’’ತಿ [ಅಭಿಧಾನಪ್ಪದೀಪಿಕಾ ೧೦೬ ಗಾಥಾ] ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಮಜ್ಝಪತಿತವಾಕ್ಯಸಮುದಾಯೋಪೇತಂ ಮಹಾವಾಕ್ಯಸರೂಪಸತ್ಥಂ ವೀಮಂಸಾಧಿಗತಂ ಞಾಣಗತಿಲಕ್ಖಣಉಪಪರಿಕ್ಖಾಯ ಅಧಿಗತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಅತೋ ಪರಂ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಸತ್ಥತೋ ಅಞ್ಞಂ ಅನಧಿಗತಂ ನಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ. ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ಗಾಥಾನಂ ನಿಕ್ಖೇಪಪ್ಪಯೋಜನಂ.

ಲೋಕೇ ಪದುಮಗಬ್ಭೇ ವಸನ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಙ್ಗಧವಲಾಯ ಯಥಿಚ್ಛಿತತ್ಥಸಾಧಿಕಾಯ ಸರಸ್ಸತೀನಾಮಿಕಾಯ ದೇವತಾಯ ‘‘ವಾಣೀ’’ತಿ ವೋಹಾರತೋ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅಭಿನ್ನಪದಸಿಲೇಸಾಲಙ್ಕಾರವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪದತ್ಥೋ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಮುನಿನ್ದಸ್ಸ ಸೋಭಾಸುಗನ್ಧಾದಿಗುಣಯೋಗತೋ ಮುಖಸದಿಸಸ್ಸ, ನೋ ಚೇ ಮುಖಸಙ್ಖಾತಅಮ್ಭೋಜಸ್ಸ ಗಬ್ಭೇ ಉದರೇ ಸಮ್ಭವೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ಸುನ್ದರೀ ನಿದ್ದೋಸಾ, ಸೋಭನಾ ವಾ ಪಾಣಿನಂ ಸರಣಂ ಅತೋಯೇವ ಅಹಿತಾಪನಯನಹಿತಾವಹತ್ಥೇನ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಪಟಿಸ್ಸರಣಭೂತಾ ವಾಣೀ ಯಥಾವುತ್ತಗುಣೋಪೇತಾ ಸರಸ್ಸತೀದೇವತಾ, ನೋ ಚೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾರತೀತಿ ವುತ್ತಸದ್ಧಮ್ಮರತನಂ ಮಯ್ಹಂ ಮನಂ ಗನ್ಥವಿರಚನೇ ಬ್ಯಾವಟಸ್ಸ ಮೇ ಚಿತ್ತಂ ಪೀಣಯತಂ ಅಭಿಮತತ್ಥಸಮ್ಪಾದನೇನ ಪೀಣಯತೂತಿ.

ಉಭಯಲೋಕಜಾನನತೋ ಮುನಿ ಚ ಸೋ ಇನ್ದಭಾವಪವತ್ತನತೋ ಇನ್ದೋ ಚೇತಿ ಕಮ್ಮಧಾರಯೇನ ವಾ, ಅಗಾರಿಯಮುನಿಅನಗಾರಿಯಮುನಿಸೇಖಮುನಿಅಸೇಖಮುನೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಪಞ್ಚಮೋ ಹುತ್ವಾ ಇನ್ದೋತಿ ಛಟ್ಠೀತಪ್ಪುರಿಸೇನ ವಾ ಮುನಿನ್ದೋ. ದೇವತಾಪಕ್ಖೇ ವದನಮಿವ ವದನನ್ತಿ ಅಮ್ಭೋಜೇ, ಸದ್ಧಮ್ಮಪಕ್ಖೇ ಅಮ್ಭೋಜಮಿವ ಅಮ್ಭೋಜನ್ತಿ ವದನೇ ಚ ಉಪಚಾರೇನ ಗಹಿತೇ ಕಮ್ಮಧಾರಯೋ. ಮುನಿನ್ದಸ್ಸ ವದನಮ್ಭೋಜಮಿತಿ ಚ, ತಸ್ಸ ಗಬ್ಭೋತಿ ಚ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮ್ಭವೋತಿ ಚ, ತೇನ ಸುನ್ದರೀತಿ ಚ ವಾಕ್ಯಂ. ವಾಣಿಯಾ ವಿಸೇಸನತ್ತೇಪಿ ಏಕನ್ತನಪುಂಸಕತ್ತಾ ಸರಣಸದ್ದಸ್ಸ ನ ಲಿಙ್ಗಪರಿವತ್ತನಭಾವೋ. ಪಾಣಿನನ್ತಿ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ದೀಘಸ್ಸ ಬ್ಯಭಿಚಾರತ್ತಾ. ಮಯ್ಹನ್ತಿ ಏಕವಚನೇನ ಅತ್ತನೋ ಸಾಧುಗುಣೋದಯಕಾರಣಂ ನಿರತಿಮಾನತಂ ದೀಪೇತಿ. ಸನ್ತೇಸುಪಿ ಅಞ್ಞೇಸು ಜಿನಪರಿಯಾಯೇಸು ಮುನಿನ್ದಸದ್ದೋ ಇಟ್ಠಮನೋಸಮ್ಪೀಣನಅಮ್ಭೋಜತುಲ್ಯತಾಸುನ್ದರಿತ್ತಸರಣತ್ತಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಅತ್ಥನ್ತರಾನಂ ಓಚಿತ್ಯಂ ಪೋಸೇತೀತಿ ಪಯುತ್ತೋ. ತಥಾ ಹಿ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಮುಖಂ ಅಮ್ಭೋಜತುಲ್ಯಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಮುಖೋದರೇ ಸಮ್ಭವಾ ಸುನ್ದರೀ, ತತೋಯೇವ ಪಾಣಿನಂ ಸರಣಂ. ತಸ್ಮಾಯೇವ ಮನೋಸಮ್ಪೀಣನೇ ಪಟುತ್ತಂ ಸುಬ್ಯತ್ತಮಿತಿ ಓಚಿತ್ಯಂ ಹೋತಿ. ಲೋಕೇ ಪತ್ಥಟಮಿದಮೋಚಿತ್ಯಮಾದರಣೀಯಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಉತ್ತಮಕವಯೋಯೇವ ಉಪದೇಸಕಾತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ಓಚಿತ್ಯಂ ನಾಮ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ಲೋಕೇ ವಿಖ್ಯಾತಮಾದರಾ;

ತತ್ಥೋಪದೇಸಪ್ಪಭವಾ, ಸುಜನಾ ಕವಿಪುಙ್ಗವಾ’’ತಿ [ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರ ೧೦೪ ಗಾಥಾ].

ನಿಮಿತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨. ರಾಮಸಮ್ಮಾದ್ಯಲಙ್ಕಾರಾ, ಸನ್ತಿ ಸನ್ತೋ ಪುರಾತನಾ;

ತಥಾಪಿ ತು ವಳಞ್ಜೇನ್ತಿ, ಸುದ್ಧಮಾಗಧಿಕಾ ನ ತೇ.

೨. ಅಥೇವಮಭಿಗತಾಮಿತಸಿದ್ಧಿಸಮ್ಪದಾಪಾದನೇಕಚತುರಪರಮಿಟ್ಠದೇವತಾ- ಭಾವರೂಪಿತಸದ್ಧಮ್ಮರತನಸ್ಸೋ’ ಪದಸ್ಸಿತನಿಪಚ್ಚಕಾರೇನ ಇಟ್ಠದೇವತಾಪೂಜಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ನನು ಬನ್ಧಲಕ್ಖಣಮತ್ಥಿಯೇವ ಪುಬ್ಬಕಂ, ತಸ್ಮಾ ಕಿಮನೇನ ಪಿಟ್ಠಪಿಸನೇನೇ’’ತಿ ಲಕ್ಖಣನ್ತರಾರಮ್ಭಪಟಿಕ್ಖೇಪಕಜನಪಟಿಬಾಹನಪುಬ್ಬಕಮಭಿಧೇಯ್ಯಪ್ಪಯೋಜನ- ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ರಾಮಸಮ್ಮೇ’’ಚ್ಚಾದಿ. ರಾಮಸಮ್ಮಾದೀನಂ ರಾಮಸಮ್ಮಪಭುತೀನಂ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾನಂ, ರಾಮಸಮ್ಮಾದಯೋ ವಾ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧತೋ. ಭವತಿ ಹಿ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧತೋ ತಬ್ಬೋಹಾರೋ ಯಥಾ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ವೇಜ್ಜಸತ್ಥಂ ‘‘ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋ’’ತಿ. ಅಲಙ್ಕಾರಾ ಭೂಸಾವಿಸೇಸಾ, ಬನ್ಧಾಲಙ್ಕಾರಪಟಿಪಾದಕತ್ಥೇನ ಅಲಙ್ಕಾರಖ್ಯಾ ಗನ್ಥವಿಸೇಸಾ ವಾ. ಸನ್ತೋ ಸೋಭನಾ. ದ್ವೇಪಿ ಪುರಾ ಪುಬ್ಬಕಾಲೇ ಭವಾ ಪುರಾತನಾ, ಪೋರಾಣಿಕಾ. ಉಭೋಪಿ ಸನ್ತಿ. ಯಜ್ಜಪಿ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ. ತಥಾಪಿ ತೂತಿ ನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋಯಂ ವಿಸೇಸಾಭಿಧಾನಾರಮ್ಭೇ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುದ್ಧಮಾಗಧಿಕಾತಿ ಮಗಧೇಸು ಭವಾ, ತತ್ಥ ವಿದಿತಾ ವಾ ಮಗಧಾ, ಸದ್ದಾ. ತೇ ಏತೇಸಂ ಸನ್ತಿ, ತೇಸು ವಾ ನಿಯುತ್ತಾತಿ ಮಾಗಧಿಕಾ. ಸುದ್ಧಾ ಚ ಸಕ್ಕಟಾದಿಭಾಸಿತಕಾಲುಸಿಯಾಭಾವೇನ ವಿಸುದ್ಧಾ, ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾ ವಾ ಅಪರಿಚಿತತ್ತಾ ತೇ ಮಾಗಧಿಕಾ ಚಾತಿ ಸುದ್ಧಮಾಗಧಿಕಾ, ಯತಿಪೋತಾ. ತೇ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಅಲಙ್ಕಾರೇ ಆಭರಣವಿಸೇಸೇ ನ ವಳಞ್ಜೇನ್ತಿ, ಪಸಾಧನವಿಸೇಸೇ ನಾನುಭವನ್ತಿ. ಗನ್ಥವಿಸೇಸೇ ಪನ ಉಗ್ಗಹಣಧಾರಣಾದಿವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಸುದ್ಧಮಾಗಧಿಕತ್ತಾ, ರಾಮಸಮ್ಮಾದೀನಞ್ಚ ಸಕ್ಕಟಾದಿಭಾವತೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸದ್ದತ್ಥೋ. ಭಾವತ್ಥಲೇಸೋಪೇತ್ಥ ಪರಿಪೂರತಿ, ತಥಾವಿಧಪತೀತಿಯೋಗತೋ. ಸುದ್ಧಮಾಗಧಿಕಾ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಸುದ್ಧಭಾವೇನ ಪುಬ್ಬೇ ಸೋಭನಾಪಿ ತೇ ಅಲಙ್ಕಾರಾ ಇದಾನಿ ಮಲಗ್ಗಹಿತಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ ‘‘ಕಿಂ ತೇಹಿ ಮಲಗ್ಗಹಿತೇಹಿ ಅಮ್ಹಾದಿಸಾನಂ ಸುದ್ಧಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ನ ವಳಞ್ಜೇನ್ತೀತಿ.

‘‘ಪತೀಯಮಾನಂ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ಥು,

ಅತ್ಥೇವ ವಾಣೀಸು ಮಹಾಕವೀನಂ;

ಯಂ ತಂ ಪಸಿದ್ಧಾವಯವಾತಿರಿತ್ತ-

ಮಾಭಾತಿ ಲಾವಣ್ಯಮಿವಙ್ಗನಾಸೂ’’ತಿ.

ಹಿ ವುತ್ತಂ.

೨. ಸನ್ತೋ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಪಸತ್ಥತ್ತಾ ಸೋಭನಾ ಪುರಾತನಾ ಪುಬ್ಬಕಾಲಸಮ್ಭೂತಾ ರಾಮಸಮ್ಮಾದ್ಯಲಙ್ಕಾರಾ ರಾಮಸಮ್ಮಾದೀಹಿ ಆಚರಿಯೇಹಿ ವಿರಚಿತತ್ತಾ, ತೇಸಂ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧತೋ ತಬ್ಬೋಹಾರಸದಿಸನಾಮತ್ತಾ ವಾ ರಾಮಸಮ್ಮಾದಯೋ ನಾಮ ಅಲಙ್ಕಾರಾ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ವೇಜ್ಜಸತ್ಥೇ ‘‘ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋ’’ತಿ ವೋಹಾರೋ ವಿಯ. ಅಲಙ್ಕಾರಾ ಭೂಸಾವಿಸೇಸಾ, ಅಲಙ್ಕಾರತ್ತಪಟಿಪಾದನತೋ ಅಲಙ್ಕಾರನಾಮಿಕಾ ಗನ್ಥವಿಸೇಸಾ ವಾ ಸನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ತು ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಸುದ್ಧಮಾಗಧಿಕಾ ಸಕ್ಕಟಪಾಕತಾದೀಸು ಅಞ್ಞಭಾಸಾಸು ಪರಿಚಯಾಭಾವತೋ ಕೇವಲಮಾಗಧಿಕಾ ತೇ ರಾಮಸಮ್ಮಾದಿಕೇ ಅಲಙ್ಕಾರೇ ನ ವಳಞ್ಜೇನ್ತಿ ಪಸಾಧನವಸೇನ, ಉಗ್ಗಹಣಧಾರಣಾದಿವಸೇನ ನ ಸೇವನ್ತಿ. ಮಗಧೇಸು ಭವಾ, ತೇಸು ವಾ ವಿದಿತಾ ಮಗಧಾ, ಸದ್ದಾ. ತೇ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥಿ, ತೇಸು ನಿಯುತ್ತಾತಿ ವಾ ಮಾಗಧಿಕಾ. ಸುದ್ಧಸದ್ದೋ ಮಗಧವಿಸೇಸನೋ, ಮಾಗಧಿಕವಿಸೇಸನೋ ವಾ ಹೋತಿ. ಸದ್ದಾನಂ ತಾದಿಸಪತೀತಿವಿಸೇಸಯೋಗತೋ ಭಾವತ್ಥಲೇಸೋಪಿ ಇಧ ದಿಪ್ಪತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಸುದ್ಧಮಾಗಧಿಕಾ ಅತ್ತನೋ ಸುದ್ಧತ್ತಾ ತೇಸಂ ವಿನ್ಯಾಸೇನ ಸೋಭನತ್ತೇ ಸತಿಪಿ ಭಾಸಾಯ ಪುರಾತನತ್ತಾ ಅಪರಿಸುದ್ಧೋತಿ ಅವಮಞ್ಞಮಾನಾ ನ ವಳಞ್ಜೇನ್ತೀತಿ. ವತ್ತಿಚ್ಛಿತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಭೂತೋ ಭಾವತ್ಥಲೇಸೋಪಿ ಮಹಾಕವೀನಂ ವಚನೇಸುಯೇವ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ವುತ್ತಂ ಹಿ–

‘‘ಪತೀಯಮಾನಂ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ಥು,

ಅತ್ಥೇವ ವಾಣೀಸು ಮಹಾಕವೀನಂ;

ಯಂ ತಂ ಪಸಿದ್ಧಾವಯವಾತಿರಿತ್ತ-

ಮಾಭಾತಿ ಲಾವಣ್ಯಮಿವಙ್ಗನಾಸೂ’’ತಿ.

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಮಹಾಕವೀನಂ ಪೂಜಿತಕವೀನಂ ವಾಣೀಸು ವಚನವಿಸೇಸೇಸು ಪತೀಯಮಾನಂ ಗಮ್ಮಮಾನಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ಥು ಯೋ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥಲೇಸೋ ಅತ್ಥೇವ ಅತ್ಥಿ ಏವ, ತಂ ವತ್ಥು ಅಙ್ಗನಾಸು ವನಿತಾಸು ಪಸಿದ್ಧಾವಯವಾತಿರಿತ್ತಂ ಹತ್ಥಪಾದಾದಿಪಾಕಟಸರೀರಾವಯವತೋ ಅಧಿಕಂ ಲಾವಣ್ಯಮಿವ ಮನೋಗೋಚರೀಭೂತಸುನ್ದರತ್ತಂ ವಿಯ ಪಸಿದ್ಧಾವಯವಾತಿರಿತ್ತಂ ಪಕಾಸಸದ್ದಾವಯವತೋ ಅಧಿಕಂ ಹುತ್ವಾ ಆಭಾತಿ ದಿಪ್ಪತೀತಿ.

ಅಭಿಧಾನಾದಿವಣ್ಣನಾ

೩. ತೇನಾಪಿ ನಾಮ ತೋಸೇಯ್ಯ-ಮೇತೇ’ಲಙ್ಕಾರವಜ್ಜಿತೇ;

ಅನುರೂಪೇನಾ’ಲಙ್ಕಾರೇ-ನೇ’ಸಮೇಸೋ ಪರಿಸ್ಸಮೋ.

೩. ತೇನೇಚ್ಚಾದಿ. ಯೇನ ತೇ ಅಲಙ್ಕಾರೇ ನ ವಳಞ್ಜೇನ್ತಿ, ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಲಙ್ಕಾರವಜ್ಜಿತೇ ಆಭರಣೇಹಿ, ಗನ್ಥವಿಸೇಸೇಹಿ ವಾ ರಹಿತೇ, ಅಲಙ್ಕಾರಾ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತವಜ್ಜಿತಾ ಯೇಹಿ ತೇ, ಏತೇ ಯತಿಪೋತೇ ಏಸಂ ಯತಿಪೋತಾನಂ ಅನುರೂಪೇನ ಇದಾನಿ ವಿರಚಿಯಮಾನತ್ತಾಭಿನವಭಾವತೋ, ದಸಬಲವದನಕಮಲಮಜ್ಝವಾಸಿತಭಾಸಿತವಿರಚಿತಭಾವತೋ ಚ ಅನುಚ್ಛವಿಕೇನ ಅಲಙ್ಕಾರೇನ ಆಭರಣೇನ, ಅಲಙ್ಕಾರಸತ್ಥೇನ ವಾ ತೋಸೇಯ್ಯಂ ಅಪಿನಾಮ ಯಥಿಚ್ಛಿತಪಸಾಧನವಸೇನ, ಸವನಧಾರಣಾದಿವಸೇನ ವಾ ವಳಞ್ಜನೇನ ಸನ್ತುಟ್ಠೇ ಕರೇಯ್ಯಂ ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಯನ್ನೂನಾತಿ ಏಸೋ ಪರಿಸ್ಸಮೋ ಅಯಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ತಾದಿಸಸನ್ತುಟ್ಠಿಜನಕಾಲಙ್ಕಾರಪಕರಣಪ್ಪಯೋಗೋ.

ಅಲಙ್ಕರೋನ್ತಿ ಅತ್ತಭಾವಮನೇನಾತಿ ಅಲಙ್ಕಾರೋ, ಆಭರಣಂ ಹಾರಕೇಯೂರಾದಿ. ಅಲಙ್ಕರೋನ್ತಿ ಬನ್ಧಸರೀರಮನೇನಾತಿ ಅಲಙ್ಕಾರೋತಿಮಿನಾ ಪನ ಅಲಙ್ಕಾರಸದ್ದೇನ ಪಸಾದಾದಯೋ ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಾ, ಸಭಾವವುತ್ಯಾದಯೋ ಚ ಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಯೇಹಿ ಸದ್ದತ್ಥಸಙ್ಖಾತಂ ಬನ್ಧಸರೀರಂ ಸೋಭತೇ, ಯಥಾ ಹಿ ಪುರಿಸಸರೀರೇ ಹಾರಕೇಯೂರಾದ್ಯಲಙ್ಕಾರೋ ನ್ಯಸ್ಯತೇ, ಯೇನ ಸೋಭತೇ, ತಥಾ ಬನ್ಧಸರೀರೇಪಿ ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಾ, ಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಾ ಚ ನಿಕ್ಖಿಪೀಯನ್ತಿ, ಯತೋ ಸೋಭತೇ. ತೇನೇವ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ತಂ ತು ಪಾಪೇನ್ತುಲಙ್ಕಾರಾ, ವಿನ್ದನೀಯತರತ್ತನ’’ನ್ತಿ [ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರ ೯ ಗಾಥಾ] ಚ, ‘‘ಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಸಹಿತೇ’’ಚ್ಚಾದಿಕಞ್ಚ [ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರ ೧೬೪ ಗಾಥಾ].

ಅಲಙ್ಕಾರವಿಧಾನಭಾವೇನ ತು ಬನ್ಧಸರೀರಮ್ಪಿ ತದತ್ಥಿಯಾ ಅಲಙ್ಕಾರೋ, ತಥಾ ತಪ್ಪಟಿಪಾದಕಂ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರನಾಮಧೇಯ್ಯಸತ್ಥಂ ಅಲಙ್ಕತಪಟಿಪಾದಕತ್ತೇನ ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತನ್ತಿ ವಿಯ. ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಗನ್ಥೋಪಿ ಕವಿವಾಚಾನ-ಮಲಙ್ಕಾರಪ್ಪಕಾಸಕೋ’’ [ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರ ೧೨ ಗಾಥಾ] ಚ್ಚಾದಿ. ಅತ್ರ ಉಚ್ಚತೇ –

‘‘ಮುಖ್ಯೋಲಙ್ಕಾರಸದ್ದೋಯಂ, ಸದ್ದತ್ಥಾಲಙ್ಕತಿಸ್ಸಿತೋ;

ಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ತ್ವಧಿಟ್ಠಾನೇ, ತಥಾ ಸತ್ಥೇಪಿ ತಬ್ಬತೀ’’ತಿ.

ಅನೇನಸ್ಸಾಭಿಧೇಯ್ಯಾದೀನಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಅಭಿಧೀಯತೇ ಇತಿ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಂ, ಸಮುದಿತೇನ ಸತ್ಥೇನ ವಚನೀಯತ್ಥೋ. ಸೋ ಚ ಸರೀರಾಲಙ್ಕಾರವಿಭಾಗಕಪ್ಪನಾಯ ತೇಸಂ ಪಟಿಪಾದನಂ. ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರೇನ ಹಿ ತೇ ಪಟಿಪಾದೀಯನ್ತಿ. ಯೇನ ಚ ಯೋ ಪಟಿಪಾದೀಯತಿ, ತಸ್ಸಾಯಮತ್ಥೋ ಭವತೀತಿ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಸತ್ಥೋಪಿ. ದಸ್ಸಿತಮೇವ ತು ಸರೀರಾಲಙ್ಕಾರಸಙ್ಖರಣಂ ಪಯೋಜನಂ, ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿತೋ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಯಮುದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ, ತಂ ತಸ್ಸ ಪಯೋಜನಂ, ತಂ ಪನ ಕವಿತ್ತಕಿತ್ತಿಪಸಿದ್ಧಾದಿಲಕ್ಖಣಂ, ಪರಮ್ಪರಾಯ ತದತ್ಥತಾಯ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರಸಙ್ಖರಣಸ್ಸ. ಸತ್ಥಪಯೋಜನಾನಂ, ಸಾಧಿಯಸಾಧನಲಕ್ಖಣೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ತು ನಿಸ್ಸಯಪದಸ್ಸಿನಾ ದಸ್ಸಿತೋಯೇವ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಸತ್ಥಂ ಪಯೋಜನಞ್ಚೇವ, ಉಭೋ ಸಮ್ಬನ್ಧನಿಸ್ಸಯಾ;

ವುತ್ತಾತಂವುತ್ತಿಯಾಯೇವ, ವುತ್ತೋ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೋಪಿ ಸೋ’’ತಿ.

ಅಭಿಧೇಯ್ಯಾದಿಕಥನಞ್ಚ ತಂಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸೇವ ಚ ವೀಮಂಸಾವಿಸೇಸಸಮಙ್ಗೀನಮುಪಾದೀಯಮಾನತ್ತಾ, ಅಞ್ಞಾದಿಸಸ್ಸ ಪನ ಉಮ್ಮತ್ತಕವಚನಾದಿನೋ ವಿಯ ಹೇಯ್ಯತ್ತಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಸಮ್ಬನ್ಧಾನುಗುಣೋಪಾಯಂ, ಪುರಿಸತ್ಥಾಭಿಧಾಯಕಂ;

ವೀಮಂಸಾಧಿಗತಂ ವಾಕ್ಯ-ಮತೋನಧಿಗತಂ ಪರ’’ನ್ತಿ.

ವಾಕ್ಯನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ವಾಕ್ಯಲಕ್ಖಣೋಪೇತಮನ್ತರವಾಕ್ಯಸನ್ನಿಚಯಂ ಮಹಾವಾಕ್ಯಸರೂಪಂ ಸತ್ಥಮೇವಾಧಿಪ್ಪೇತಂ.

೩. ಯೇನ ತೇ ತೇ ಅಲಙ್ಕಾರೇನ ವಳಞ್ಜೇನ್ತಿ, ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಲಙ್ಕಾರವಜ್ಜಿತೇ ಆಭರಣವಿಸೇಸೇಹಿ, ಗನ್ಥವಿಸೇಸೇಹಿ ವಾ ವಜ್ಜಿತೇ, ತೇ ವಿರಹಿತೇ ಯೇಹಿ ಏತೇ ಸುದ್ಧಮಾಗಧಿಕೇ ಏಸಂ ಸುದ್ಧಮಾಗಧಿಕಾನಂ ಅನುರೂಪೇನ ಅಭಿನವಭಾವತೋ ಮಾಗಧಿಕಸರೂಪಂ ಅನುಗತರೂಪೇನ, ದಸಬಲಭಾಸಿತವಿರಚಿತತ್ತಾ ವಾ ಅನುಕೂಲೇನ ಅಲಙ್ಕಾರೇನ ಆಭರಣವಿಸೇಸೇನ, ಗನ್ಥವಿಸೇಸೇನ ವಾ ತೋಸೇಯ್ಯಂ ಅಲಙ್ಕಾರವಳಞ್ಜಾಪನೇನ, ಗನ್ಥವಿಸೇಸೇ [ಗನ್ಥವಿಸಯೇ (ಕ.)] ಉಗ್ಗಹಣಧಾರಣಾದಿಕಾರಾಪನೇನ ವಾ ಸನ್ತುಟ್ಠೇ ಕರೇಯ್ಯಂ ಅಪಿನಾಮ ಯಂನೂನ ಸುನ್ದರಮಿತಿ, ಏಸೋ ಪರಿಸ್ಸಮೋ ಅಯಂ ಮಮ ಅಲಙ್ಕಾರಪಕರಣಪ್ಪಯೋಗೋ. ಅಪಿನಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿಸದ್ದೋ ಗಮ್ಯಮಾನೋ.

ಅಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ವಜ್ಜಿತಾ, ಅಲಙ್ಕಾರಾ ವಜ್ಜಿತಾ ಯೇಹಿ ವಾತಿ ಚ. ರೂಪಸ್ಸ ಅನು ಅನುರೂಪಂ, ರೂಪಂ ಅನುಗತಂ ಅನುರೂಪಂ ವಾ, ತೇನ ಅನುರೂಪೇನ. ಅಲಙ್ಕರೋನ್ತಿ ಅತ್ತಭಾವಮನೇನೇತಿ ಅಲಙ್ಕಾರೋ, ಹಾರಕೇಯೂರಾದಿ ಆಭರಣಪಕ್ಖೇ, ಗನ್ಥಪಕ್ಖೇ ತು ಅಲಙ್ಕರೋನ್ತಿ ಬನ್ಧಸರೀರಮನೇನೇತಿ ಅಲಙ್ಕಾರೋ. ಇಮಿನಾ ಮುಖ್ಯಭಾವೇನ ಪಸಾದಾದಿಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಾ ಚ ಸಭಾವವುತ್ಯಾದಿಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಾ ಚ ಪವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಅಮುಖ್ಯತೋ ಪನ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಲಙ್ಕಾರಾನಮಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಬನ್ಧಸರೀರಮ್ಪಿ, ತಥಾ ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತರತನಸುತ್ತಾದಿವೋಹಾರೋ ವಿಯ ಅಲಙ್ಕಾರಪಕಾಸಕಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾ ಬುಜ್ಝನ್ತಿ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾ ಅಲಙ್ಕಾರಾ ಅನೇನೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಲದ್ಧಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರವರನಾಮಧೇಯ್ಯಸತ್ಥಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವುತ್ತಮಿದಮೇವ –

‘‘ಮುಖ್ಯೋಲಙ್ಕಾರಸದ್ದೋಯಂ, ಸದ್ದತ್ಥಾಲಙ್ಕತಿಸ್ಸಿತೋ;

ಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ತ್ವಧಿಟ್ಠಾನೇ, ತಥಾ ಸತ್ಥೇಪಿ ತಬ್ಬತೀ’’ತಿ.

ಏತ್ಥ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ನಾಮ ತದಾಧಾರತಪ್ಪಟಿಪಾದಕತ್ತವೋಹಾರತೋ ತದಾಧೇಯ್ಯತಪ್ಪಟಿಪಾದನೀಯಂ ನ ಭವತಿ ಚೇ, ಅಞ್ಞಂ ಕಿಂ ಭವತೀತಿ ಅಞ್ಞಥಾನುಪಪತ್ತಿಲಕ್ಖಣಮೇವಾತಿ.

೪. ಯೇಸಂ ನ ಸಞ್ಚಿತಾ ಪಞ್ಞಾ-ನೇಕಸತ್ಥನ್ತರೋಚಿತಾ;

ಸಮ್ಮೋಹಬ್ಭಾಹತಾವೇ’ತೇ, ನಾವಬುಜ್ಝನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ.

೫. ಕಿಂ ತೇಹಿ ಪಾದಸುಸ್ಸೂಸಾ, ಯೇಸಂ ನತ್ಥಿ ಗುರೂನೀ’ಹ [ಗರೂನಿಹ (ಕ.)];

ಯೇ ತಪ್ಪಾದರಜೋಕಿಣ್ಣಾ, ತೇ’ವ ಸಾಧೂವಿವೇಕಿನೋ.

೪-೫. ಏವಂ ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಭಪಟಿಕ್ಖೇಪಕಜನಪಟಿಬಾಹನಪುಬ್ಬಕಮಭಿಧೇಯ್ಯಾದಿಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸತ್ಥತೋವ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಗುಣದೋಸವಿವೇಚನಂ. ಅತೋಯೇವ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸತ್ಥತೋಯೇವ, ಗುಣದೋಸವಿವೇಚನಂ;

ಯಂ ಕರೋತಿ ವಿನಾ ಸತ್ಥಂ, ಸಾಹಸಂ ಕಿಮತೋಧಿಕ’’ನ್ತಿ.

ತಸ್ಮಾ ಗುಣದೋಸವಿಭಾಗವಿಚಾರಣಂ ನಾಮ ತಬ್ಬಿದೂನಂಯೇವ, ನಾಸತ್ಥಞ್ಞೂನಂ ಪುರಿಸಪಸೂನಂ. ತಥಾ ಚಾಹ –

‘‘ಗುಣದೋಸಮಸತ್ಥಞ್ಞೂ, ಜನೋ ವಿಭಜತೇ ಕಥಂ;

ಅಧಿಕಾರೋ ಕಿಮನ್ಧಸ್ಸ, ರೂಪಭೇದೋಪಲದ್ಧಿಯ’’ನ್ತಿ [ಕಾಬ್ಯಾದಾಸ ೧.೮].

ಯೇನೇವಂ, ತೇನೇತ್ಥ ಗುಣದೋಸದಸ್ಸನೇ ಪಸನ್ನಾನೇಕಸತ್ಥಚಕ್ಖುಯೇವಾಧಿಗತೋ, ನಞ್ಞೋ ತಬ್ಬಿಪರೀತೋತ್ಯನ್ವಯಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯೇಸನ್ತಿ ಅನಿಯಮುದ್ದೇಸೋ, ಯೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೇಹಿ ನ ಸಞ್ಚಿತಾ ನ ರಾಸಿಕತಾ, ನಾನಾಸನ್ತಾನವುತ್ತಿನೀಪಿ ಏಕತ್ತನಯೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ನ ವಾಸಿತಾ ನಪರಿಭಾವಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಾ ಸಾ? ಪಞ್ಞಾ ಹೇಯ್ಯೋಪಾದೇಯ್ಯವಿವೇಕರೂಪಾ. ಕೀದಿಸೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನೇಕಸತ್ಥನ್ತರೋಚಿತಾ’’ತಿ. ಅನೇಕಸ್ಮಿಂ ತಿಪಿಟಕತಕ್ಕಬ್ಯಾಕರಣಾಲಙ್ಕಾರಸತ್ಥಾದಿಕೇ ಸತ್ಥನ್ತರೇ ಉಚಿತಾ ಸವನಧಾರಣಾದಿವಸೇನ ಪರಿಚಿತಾ ಸಾಯಂ ಪಞ್ಞಾ ಯೇಸಂ ನ ಸಞ್ಚಿತಾತಿ ಪಕತಂ. ಏತೇತಿ ಯಥಾಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ನಿಯಮವಚನಂ. ಸಮ್ಮೋಹಬ್ಭಾಹತಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಯಾತಿಸಯವತಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯಾಭಾವತೋ ಬಲಪ್ಪತ್ತೇನ ಮೋಹೇನ ಅಬ್ಭಾಹತಾ ವಿಸೇಸೇನ ಪಹತಾ, ಏವಸದ್ದಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯತೋ ಏವಂ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಹೇಯ್ಯೋಪಾದೇಯ್ಯರೂಪಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಅಟ್ಠಾನಾನಿಯೋಜಕತಾದಿಸಗುರುಪಾದಸುಸ್ಸೂಸಾನಿಸ್ಸಯಪಟಿಲದ್ಧವಿವೇಕಪಞ್ಞಾತಿ- ಸಯಾಲಾಭೇನ ನಾವಬುಜ್ಝನ್ತಿ, ನ ಜಾನನ್ತೀತ್ಯತ್ಥೋ. ಯತೋ ಆಲಸಿಯಾದಿದೋಸಲೇಸಪರಿಗ್ಗಹೋಪಿ ಸತತಾಚರಿಯಸೇವನವಸೇನ ಸಿರೋವಿಕಿಣ್ಣತಾದಿಸಗುರುಪಾದಪಙ್ಕಜಮ್ಬುಜಪರಾಯನೋ ಚಿರೇನಪಿ ಕಾಲೇನ ನಾನಾವಿಧಸತ್ಥನ್ತರಕತಪರಿಚಯಬಲೇನ ಪಪ್ಪೋತಿ ತಾದಿಸಂ ಪಞ್ಞಾವೇಯತ್ತಿಯಂ. ತೇನೇವಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ನಿಹೀಯತಿ ಪುರಿಸೋ ನಿಹೀನಸೇವೀ,

ನ ಚ ಹಾಯೇಥ ಕದಾಚಿ ತುಲ್ಯಸೇವೀ;

ಸೇಟ್ಠಮುಪನಮಂ ಉದೇತಿ ಖಿಪ್ಪಂ,

ತಸ್ಮಾ’ತ್ತನೋ ಉತ್ತರಿತರಂ ಭಜೇಥಾ’’ತಿ [ಅ. ನಿ. ೩.೨೬].

ತತೋ ಏತಾದಿಸೋ ಪಞ್ಞವಾಯೇವೇತ್ಥ ಗುಣದೋಸವಿಭಾಗವಿವೇಚನೇ ಅಧಿಕಾರೀ, ನಞ್ಞೋ ತಬ್ಬಿಪರೀತೋ ಪುರಿಸಪಸೂತಿ ಅಯಮೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ರುಳ್ಹೋ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿಂ ತೇಹಿ ಪಾದಸುಸ್ಸೂಸಾ, ಯೇಸಂ ನತ್ಥಿ ಗುರೂನಿಹಾ’’ತಿ. ಇಹಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಯೇಸಂ ಜನಾನಂ ಗುರೂನಂ ಕಾತಬ್ಬಾ ಪಾದಸುಸ್ಸೂಸಾ ಪಾದಪರಿಚರಿಯಾ ನತ್ಥಿ, ತೇಹಿ ಜನೇಹಿ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಪಞ್ಞಾವೇಯತ್ತಿಯರಸಾನಭಿಞ್ಞೇಹಿ ಕಿಂ ಪಯೋಜನಂ, ಲೇಸಮತ್ತಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ, ಅನಧಿಗತಾಯೇವೇತ್ಥ ಏತೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇದಾನಿ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ಆಹ ‘‘ಯೇ’’ತಿಆದಿ. ಯೇ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಪುಞ್ಞತಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಪನ್ನಾ ತಪ್ಪಾದರಜೇಹಿ ತೇಸಂ ಗುರೂನಂ ಪಾದಧೂಲೀಹಿ ಓಕಿಣ್ಣಾ ಓನದ್ಧಾ ಗವಚ್ಛಿತಾ, ತೇವ ಸಾಧೂ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಪಞ್ಞಾವೇಯತ್ತಿಯೇನ ಅಭಿಞ್ಞಾತಾ ಸಜ್ಜನಾ ಏವ ವಿವೇಕಿನೋ ಹೇಯ್ಯೋಪಾದೇಯ್ಯಗುಣದೋಸವಿಭಾಗನಿಯಮನಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮಙ್ಗಿನೋ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಯೇವೇತ್ಥ ಗುಣದೋಸವಿವೇಚನೇ ಅಧಿಗತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಾ ಚಾಯಂ ಗುರುಪಾದಸುಸ್ಸೂಸಾ ವಿಸಿಟ್ಠಾದರೇನ ಕರಣೀಯಾತಿ ವಙ್ಕವುತ್ತಿಯಾ ತದಭ್ಯಾಸೇ ಸಾಧುಜನೇ ನಿಯೋಜೇತಿ.

೪-೫. ಯೇ ಸಕಲಸತ್ಥಪರಿಚಿತಞ್ಞಾಣಪಾಟವಾ ಯದಿ ದೋಸಮಾರೋಪಯನ್ತಿ, ತೇಸಂ ತದ್ದೋಸನಿರಾಕರಣಂ ವಿನಾ ಪದೇಸಾವಬೋಧನಮತ್ತೇನ ಪಣ್ಡಿತಮಾನೀನಂ ವಚನಸ್ಸಾಗುರುಕರಣಂ ವಙ್ಕವುತ್ತಿಯಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಚ ತಂದ್ವಾರೇನೇವ ಅತ್ತನೋ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಗುರುಗಾರವತಂ ಸಾಧುಜನೇಹಿ ಪರಮಾದರೇನ ಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬಮಿತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇಸಂ…ಪೇ… ಕಿನೋ’’ತಿ ಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ. ಅನೇಕಸತ್ಥಾನಂ ತಿಪಿಟಕತಕ್ಕಬ್ಯಾಕರಣಾದೀನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ಗನ್ಥಾನಂ ಅನ್ತರೇ ತತ್ವತ್ಥಸಙ್ಖಾತಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಉಚಿತಾ ಸವನಉಗ್ಗಹಣಧಾರಣಾದಿವಸೇನ ಪರಿಚಿತಾ ಪಞ್ಞಾ ಸುತಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ ಯೇಸಂ ಯೇಹಿ ನ ಸಞ್ಚಿತಾ, ದ್ವಿನ್ನಮೇಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಿಯಾಭಾವೇಪಿ ಉಪಚಿತಸಮೂಹಭಾವತೋ, ಪುಬ್ಬಕಾಲಿಕಪಞ್ಞಾಯ ಅಪರಕಾಲಿಕಪಞ್ಞಾಯ ಅನನ್ತರಆಸೇವನಾದಿಪಚ್ಚಯಲಾಭತೋ ಅವತ್ಥಬಾಹುಲ್ಲಪವತ್ತಿತೋ ವಾ ಸಞ್ಚಿತಬ್ಬಾಪಿ ನ ರಾಸಿಕತಾ. ಏತೇ ಈದಿಸಪಞ್ಞಾಪಾಟವರಹಿತಾ ಇಮೇ ಸಮ್ಮೋಹಬ್ಭಾಹತಾ ಪಞ್ಞಾಪಾಟವಾಭಾವತೋ ಬಲಪ್ಪತ್ತೇನ ಮೋಹೇನ ವಿಸೇಸೇನ ಪಹತಾ ಏವ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಹೇಯ್ಯೋಪಾದೇಯ್ಯಂ ನಾವಬುಜ್ಝನ್ತಿ. ನ ಏಕೇ ಅನೇಕೇತಿ ಚ, ತೇ ಚ ತೇ ಸತ್ಥಾ ಚೇತಿ ಚ, ತೇಸಮನ್ತರಮಿತಿ ಚ, ತಸ್ಮಿಂ ಉಚಿತಾತಿ ಚ ಸಮ್ಮೋಹೇನ ಅಬ್ಭಾಹತಾತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ–

‘‘ಗುಣದೋಸಮಸತ್ಥಞ್ಞೂ, ಜನೋ ವಿಭಜತೇ ಕಥಂ;

ಅಧಿಕಾರೋ ಕಿಮನ್ಧಸ್ಸ, ರೂಪಭೇದೋಪಲದ್ಧಿಯ’’ನ್ತಿ [ಕಾಬ್ಯಾದಾಸ ೧.೮].

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಅಸತ್ಥಞ್ಞೂ ಜನೋ ಗುಣದೋಸಂ ಕಥಂ ವಿಭಜತೇ. ತಥಾ ಹಿ ರೂಪಭೇದೋಪಲದ್ಧಿಯಂ ನೀಲಪೀತಾದಿರೂಪವಿಸೇಸಾವಬೋಧನೇ ಅನ್ಧಸ್ಸ ಅಧಿಕಾರೋ ಅಭಿಮುಖಕರಣಂ ಕಿಂ ಹೋತಿ, ನ ಭವತ್ಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ಅನೇಕಸತ್ಥನ್ತರಗತಸುಪ್ಪಸನ್ನಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಏವ ಗುಣದೋಸವಿವೇಚನಂ ಭವತಿ, ತದಭಾವೇ ನ ಭವತ್ಯೇವ. ಇದಮೇವ ವುಚ್ಚತೇ–

‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸತ್ಥತೋಯೇವ, ಗುಣದೋಸವಿವೇಚನಂ;

ಯಂ ಕರೋತಿ ವಿನಾ ಸತ್ಥಂ, ಸಾಹಸಂ ಕಿಮತೋಧಿಕ’’ನ್ತಿ.

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸಬ್ಬತ್ಥ ಗುಣದೋಸವಿವೇಚನಂ ಸತ್ಥತೋಯೇವ ಹೋತಿ, ಸತ್ಥಂ ವಿನಾ ಸತ್ಥೋಚಿತತಾದಿಸಪಞ್ಞಂ ವಿನಾ ಯಂ ಕರೋತಿ ಗುಣಾಗುಣವಿಭಾಗಂ ಕರೋತಿ, ಯಂ ಕರಣಂ ಅತ್ಥಿ, ಅತೋಧಿಕಂ ಸಾಹಸಂ ಕಿಂ ಆಸುಂ ಕಿರಿಯಾ ಅನುಪಪರಿಕ್ಖನಕಿರಿಯಾ ನತ್ಥೇವ.

ಇಹ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಯೇಸಂ ಅಕತಪುಞ್ಞಾನಂ ಜನಾನಂ ಗುರೂನಂ

‘‘ಪಿಯೋ ಗರು ಭಾವನೀಯೋ,

ವತ್ತಾ ಚ ವಚನಕ್ಖಮೋ;

ಗಮ್ಭೀರಞ್ಚ ಕಥಂ ಕತ್ತಾ,

ನೋ ಚಾ’ಟ್ಠಾನೇ ನಿಯೋಜಕೋ’’ತಿ [ಅ. ನಿ. ೭.೩೭].

ನಿದ್ದಿಟ್ಠಗುಣೋಪೇತಾನಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಕಾತಬ್ಬಾ ಪಾದಸುಸ್ಸೂಸಾ ಪಾದಪರಿಚರಿಯಾ ನತ್ಥಿ, ತೇಹಿ ಕಿಂ ಪಯೋಜನಂ. ಯೇ ಕತಪುಞ್ಞಾ ಜನಾ ತಪ್ಪಾದರಜೋಕಿಣ್ಣಾ ತೇಸಂ ಗುರೂನಂ ಪಾದರಜೇಹಿ ಗವಚ್ಛಿತಾ, ತೇವ ಸಾಧೂ ಜನಾ ಏವ ವಿವೇಕಿನೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಗುರುಪಾಸನಾಹಿ ಅಧಿಗತವಿಸಿಟ್ಠವಿವೇಕಬುದ್ಧಿನೋ ಭವನ್ತಿ, ತೇ ಏವ ವಿವೇಕಂ ಜಾನನ್ತೀತಿ ಭಾವೋ. ಸೋತುಮಿಚ್ಛಾ ಸುಸ್ಸೂಸಾ, ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕತ್ತಬ್ಬಪಾದಪರಿಚರಿಯಾಪಿ ತದತ್ಥಿಯಾ ಸುಸ್ಸೂಸಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಪಾದೇಸು ಸುಸ್ಸೂಸಾತಿ ಚ, ತೇಸಂ ಪಾದಾತಿ ಚ, ತೇಸು ರಜಾನೀತಿ ಚ, ತೇಹಿ ಓಕಿಣ್ಣಾತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ. ಸಿಸ್ಸಾನಂ ಸಕಲಾಭಿಬುದ್ಧಿಯಾ ಗುರುಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಗುಣತೋ ಅಧಿಕತರಾಯೇವ ಸೇವಿತಬ್ಬಾ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಭಗವತಾ –

‘‘ನಿಹೀಯತಿ ಪುರಿಸೋ ನಿಹೀನಸೇವೀ,

ನ ಚ ಹಾಯೇಥ ಕದಾಚಿ ತುಲ್ಯಸೇವೀ;

ಸೇಟ್ಠಮುಪನಮಂ ಉದೇತಿ ಖಿಪ್ಪಂ,

ತಸ್ಮಾ’ತ್ತನೋ ಉತ್ತರಿತರಂ ಭಜೇಥಾ’’ತಿ [ಅ. ನಿ. ೩.೨೬].

೬. ಕಬ್ಬನಾಟಕನಿಕ್ಖಿತ್ತ-ನೇತ್ತಚಿತ್ತಾ ಕವಿಜ್ಜನಾ;

ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ರಚಯನ್ತೇ’ತಂ, ನ ವಿಮ್ಹಯಕರಂ ಪರಂ.

೭. ತೇಯೇ’ವ ಪಟಿಭಾವನ್ತೋ, ಸೋ’ವ ಬನ್ಧೋ ಸವಿಮ್ಹಯೋ;

ಯೇನ ತೋಸೇನ್ತಿ ವಿಞ್ಞೂಯೇ, ತತ್ಥಾಪ್ಯ’ವಿಹಿತಾದರಾ.

೬-೭. ಏವಮೇತ್ಥಾನ್ವಯಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನಾಧಿಗತೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ಕಿಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಕಬ್ಬನಾಟಕಪರಿಚಯಾಭಾವೇರಚನಾವಿಸೇಸಾಭಿಯೋಗೋಪಜನಿತಪರಿಸ್ಸಮೇನಾ’’ತಿ ಓಲೀನವುತ್ತಿನೋ ಸೋತುಜನೇ ಸಮುಸ್ಸಾಹೇತಿ ‘‘ಕಬ್ಬನಾಟಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಕವಿಪ್ಪಯೋಗಸಙ್ಖಾತೋ ಬನ್ಧೋವ ಕವಿನೋ ಇದನ್ತಿ ಕಬ್ಬಂ. ಮುತ್ತಕಾದಿವಾಕ್ಯಸ್ವಮುತ್ತಿಕಾದ್ಯವಯವಸಭಾವಾ ಅನ್ತರವಾಕ್ಯಸಮುದಾಯಸಮ್ಪನ್ನಂ ವುತ್ತಜಾತಿಭೇದಭಿನ್ನಂ ಪಜ್ಜಮಯಂ ಗಜ್ಜಮಯಂ ಪಜ್ಜಗಜ್ಜಮಯಂ ಚಮ್ಪೂನಾಮಕಞ್ಚ, ಮಹಾವಾಕ್ಯರೂಪಂ ಮಹಾಕಬ್ಬಞ್ಚ, ತಂ ಪನ ಮಹಾಕಬ್ಬಂ ಸಗ್ಗೇಹಿ ಸಗ್ಗನಾಮಕೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದವಿಸೇಸೇಹಿ ಬನ್ಧ್ಯತೇ ಕರೀಯತೀತಿ ಸಗ್ಗಬನ್ಧೋತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಸ ತು ಲಕ್ಖಣಂ ‘‘ಸಗ್ಗಬನ್ಧಸ್ಸ ಮುಖಂ ಇಟ್ಠಾಸೀಸನಂ ಸಿಯಾ ಪಣಾಮೋ ವಾ ಬನ್ಧಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೋ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನೇಕಧಾ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ. ತಂ ಯಥಾ?

‘‘ಸಗ್ಗಬನ್ಧೋ ಮಹಾಕಬ್ಬ-ಮುಚ್ಚತೇ ತ್ವಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ;

ಪಣಾಮೋ ವತ್ಥುನಿದ್ದೇಸೋ, ಆಸೀಸಾಪಿ ಚ ತಮ್ಮುಖಂ.

ಇತಿಹಾಸಕಥುಬ್ಭೂತಂ, ಸನ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಯಮ್ಪಿ ವಾ;

ಚತುವಗ್ಗಫಲಾಯತ್ತಂ, ಚತುರೋದಾತ್ತನಾಯಕಂ.

ಪುರಣ್ಣವುತುಸೇಲಿನ್ದು-ಸವಿತೂದಯವಣ್ಣನಂ;

ಉಯ್ಯಾನಸಲಿಲಕ್ಕೀಳಾ, ಮಧುಪಾನರತುಸ್ಸವಂ.

ವಿಪ್ಪಲಮ್ಭವಿವಾಹೇಹಿ, ಕುಮಾರೋದಯವಡ್ಢಿಹಿ;

ಮನ್ತದೂತಪ್ಪಯಾನಾಜಿ-ನಾಯಕಾಭ್ಯೂದಯೇಹಿಪಿ.

ಅಲಙ್ಕತಮಸಂಖಿತ್ತ-ರಸಭಾವನಿರನ್ತರಂ;

ನಾತಿವಿತ್ಥಿಣ್ಣಸಗ್ಗೇಹಿ, ಪಿಯವುತ್ತಸುಸನ್ಧಿಭಿ.

ಸಬ್ಬತ್ಥ ಭಿನ್ನಸಗ್ಗನ್ತೇ-ಹುಪೇತಂ ಲೋಕರಞ್ಜಕಂ;

ಕಬ್ಬಂ ಕಪ್ಪನ್ತರಟ್ಠಾಯಿ, ಜಾಯತೇ ಸಾಧ್ವಲಙ್ಕತೀ’’ತಿ [ಕಾಬ್ಯಾದಾಸ ೧.೧೪ – ೧೯ ಗಾಥಾ].

ತತ್ಥ ಇತಿಹಾಸಕಥುಬ್ಭೂತನ್ತಿ ಪುರಾವುತ್ತಕಥಾಸನ್ನಿಸ್ಸಯಂ. ಸನ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಯನ್ತಿ ಇತರಸೋಭನಾಧಿಕರಣಗುಣರಾಜಚರಿತಾದಿನಿಸ್ಸಯಂ ವಾ. ಚತುವಗ್ಗಫಲಾಯತ್ತನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾದಿಚತುವಗ್ಗಫಲಾಯತ್ತಂ. ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಅಬ್ಭೂದಯನಿಬ್ಬಾನಹೇತುಕೋ. ಅತ್ಥೋ ನಾಮ ವಿಜ್ಜಾಭುಮ್ಯಾದೀನಂ ಯಥಾಞ್ಞಾಯಮಜ್ಜನಂ, ಅಜ್ಜಿತಾನಞ್ಚ ರಕ್ಖಣಂ. ಕಾಮೋ ನಾಮ ನಿರಯೋ ವಿಸಯೋ ಪಯೋಗೋ. ಮೋಕ್ಖೋ ನಾಮ ಸಬ್ಬಸಂಸಾರದುಕ್ಖನಿವತ್ತಿ. ಚತುರೋದಾತ್ತನಾಯಕನ್ತಿ ಉಸ್ಸಾಹಸತ್ತಿಮನ್ತಸತ್ತಿಪಭೂಸತ್ತಿಯೋಗೇನ ಚತುರೋ ಕುಸಲೋ ಚಾಗಾತಿಸಯಾದಿಯೋಗೇನ ಉದಾತ್ತೋ ಉದಾರೋ ನಾಯಕೋ ವಿಪಕ್ಖೋ, ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಚ ಯತ್ಥ, ತಂ. ಮಧು ನಾಮ ಸುರಾ. ವಿಪ್ಪಲಮ್ಭೋ ವಿರಹೋ. ಮನ್ತೋ ನೀತಿವೇದೀಹಿ ಸಹ ಕಾರೀಯನಿಚ್ಛಯೋ. ದೂತೋ ಸನ್ಧಾನಪ್ಪವತ್ತೋ ಪುರಿಸೋ. ಪಯಾನಂ ಸಙ್ಗಾಮಾದಿನಿಮಿತ್ತಗಮನಂ. ಆಜಿ ಸನ್ಧ್ಯಾಭಾವೇ ವಿಗ್ಗಹೋ. ಅಸಙ್ಖತ್ತರಸಭಾವನಿರನ್ತರನ್ತಿ ಅಸಂಖಿತ್ತಾ ಬಹುತ್ತಾ ರಸಾ ಸಿಙ್ಗಾರವೀರಾದಯೋ, ಭಾವಾ ರತಿಉಸ್ಸಾಹಾದಯೋ, ತೇಹಿ ನಿರನ್ತರಂ ಪತ್ಥಟಂ. ಪಿಯವುತ್ತಸುಸನ್ಧಿಭೀತಿ ಪಿಯಾನಿ ಸುತಿಸುಭಗಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ ಇನ್ದವಜಿರಾದೀನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧಸಂಸಗ್ಗತಾಯ ಸೋಭನೋ ಸನ್ಧಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಙ್ಗಹಾ ಯೇಸಂ ಸಗ್ಗಾನಂ, ತೇಹೀತಿ.

ಪುನಪಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಅಙ್ಗೇಸು ನಗರವಣ್ಣನಾದೀಸು ಕಿಞ್ಚ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಮಧುಪಾನಾದಿರಹಿತಮ್ಪಿ ತಞ್ಞೂನಂ ಮನೋ ರಞ್ಜೇತಿ ಉಪಾದಿಯತೇವ ಸಬ್ಭೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ–

‘‘ಕಬ್ಬಂ ನ ದುಸ್ಸತಙ್ಗೇಹಿ, ನ್ಯೂನಮಪ್ಯತ್ರ ಕೇಹಿಚಿ;

ಬನ್ಧಙ್ಗಸಮ್ಪದಾ ತಞ್ಞೂ, ಕಾಮಮಾರಾಧಯನ್ತಿ ಚೇ’’ತಿ [ಕಾಬ್ಯಾದಾಸ ೧.೨೦].

ಪುನಪಿ –

‘‘ಗುಣತೋ ಪಠಮಂ ವತ್ವಾ, ನಾಯಕಂ ತೇನ ಸತ್ತುನೋ;

ನಿರಾಕರಣಮಿಚ್ಚೇಸ, ಮಗ್ಗೋ ಪಕತಿಸುನ್ದರೋ.

ವಂಸವೀರಸುತಾದೀನಿ, ವಣ್ಣಯಿತ್ವಾ ರಿಪುಸ್ಸಪಿ;

ತಜ್ಜಯಾ ನಾಯಕುಕ್ಕಂಸ-ಕಥನಞ್ಚ ಸುಖೇತಿ ನೋ’’ತಿ [ಕಾಬ್ಯಾದಾಸ ೧.೨೧ ೨೨ ಗಾಥಾ] ಆಹು.

ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ಸದ್ಧಮ್ಮಾಮತರಸಪಾನಸರಸಹದಯಾನಂ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪವಿಪುಲವಿಸಪ್ಪವೇಸೋಪದ್ದುತಕಬ್ಬನಾಟಕಪರಮ್ಮುಖಾನಂ ಸತತಚರಿತಸಞ್ಚರಿತರತನಭಾಜನಾನಂ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಕಿಂ ಹದಯಖೇದೋಪಜನಿತಪರಿಸ್ಸಮೇನೇತಿ ತದನುರೂಪಮೇವೋಪದಸ್ಸಿತನ್ತಿ.

ನಾಟಕಂ ನಾಮ ಭರತಾದಿನಾಟ್ಯಸತ್ಥೇ ನಾನಪ್ಪಕಾರನಿರೂಪಿತರೂಪಂ ಕಪ್ಪಂ, ತಂಲಕ್ಖಣೇಕದೇಸಭೂತಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಕರಣಾದೀನಿ ನವ ರೂಪಕಾನಿ. ನಾಟಿಕಾ ಚ ಏತ್ಥೇವಾವರುಮ್ಭನ್ತಿ. ಕಬ್ಬಞ್ಚ ನಾಟಕಞ್ಚ, ತೇಸು ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಠಪಿತಂ ನೇತ್ತಞ್ಚ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಯೇಹೀತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ. ಕೇ ತೇ? ಕವಿನೋ. ತತ್ಥ ನಿಕ್ಖಿತ್ತನೇತ್ತಚಿತ್ತವಚನೇನ ಸುತಸ್ಸ ಚಿನ್ತನಞ್ಚ ಊಹಾಪೋಹಮುಖೇನ ಯಥುಗ್ಗಹಿತನಿಯಾಮಂ, ಅವಿಪರೀತತ್ಥನಿಚ್ಛಯನಂ, ನಿಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಭಾವನಾ, ನಿರನ್ತರಾಭಿಯೋಗೋ ಚ ದಸ್ಸಿತೋ. ಕಬ್ಬನಾಟಕವಚನೇನ ಸುತಂ, ಚಿನ್ತಿತಂ, ಭಾವಿತಞ್ಚ ದಸ್ಸಿತಂ. ಸುತೇ ದಸ್ಸಿತೇ ತನ್ನಿಸ್ಸಯಂ ಸುತಮಯಞಾಣಮ್ಪಿ ದಸ್ಸಿತಮೇವ ಸಿಯಾತಿ. ‘‘ಕಬ್ಬನಾಟಕನಿಕ್ಖಿತ್ತನೇತ್ತಚಿತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸುತಚಿನ್ತಾಭಾವನಾನುಕ್ಕಮೇನ ಸಮ್ಪಾದಿತಪಞ್ಞಾಪಾಟವಾನಂ ಕಬ್ಬರಚನಾಯ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಹೋತಿ ಹಿ ತಾದಿಸಾನಂ ತಂಸುತಾದಿ ಬನ್ಧನಕಾರಣಂ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ಸಾಭಾವಿಕೀ ಚ ಪಟಿಭಾ,

ಸುತಞ್ಚ ಬಹು ನಿಮ್ಮಲಂ;

ಅಮನ್ದೋ ಚಾಭಿಯೋಗೋಯಂ,

ಹೇತು ಹೋತಿಹ ಬನ್ಧನೇ’’ತಿ [ಕಾಬ್ಯಾದಾಸ ೧.೧೦೩ ಗಾಥಾ].

ಯಂಕಿಞ್ಚೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಾರುಳ್ಹಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಬನ್ಧಜಾತಂ. ಇಮಿನಾ ಪನ ಅನಿಯಮವಚನೇನ ಅತ್ತನೋ ತತ್ಥ ಆದರಾಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ. ರಚಯನ್ತಿ ಕರೋನ್ತಿ. ಏತಂ ತೇಹಿ ರಚಿತಂ ಬನ್ಧಜಾತಂ ಪರಂ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ವಿಮ್ಹಯಕರಂ ನ ಹೋತಿ, ತಾದಿಸೋಪಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಉಪೇಯ್ಯಸಮ್ಪತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ ಅನಚ್ಛರಿಯಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತತ್ಥ ತೇಸು ಕಬ್ಬನಾಟಕೇಸು ರಚನಾವಿಸೇಸಏಕನ್ತೋಪಾಯಭೂತೇಸು ಅವಿಹಿತಾದರಾಅಪಿ ಸುತಾದಿವಸೇನ ಅಕತಾದರಾಪಿ ಯೇ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ ಯೇನ ಬನ್ಧವಿಸೇಸೇನ ವಿಞ್ಞೂ ಗುಣದೋಸವಿದುನೋ ಸತ್ಥಞ್ಞುನೋ ಪಣ್ಡಿತಜನೇ ತೋಸೇನ್ತಿ ಪೀಣೇನ್ತಿ. ತೋಸೇನ್ತಿಯೇವ ಹಿ ತೇ ತಾದಿಸೇ ಸಾಭಾವಿಕಿಪಟಿಭಾವಿರಹೇಪಿ ಏತಾದಿಸೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ಸುತಚಿನ್ತಾಭಾವನಾವಸೇನ ವಾಯಮನ್ತಾ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ನ ವಿಜ್ಜತೀ ಯಜ್ಜಪಿ ಪುಬ್ಬವಾಸನಾ-

ಗುಣಾನುಬನ್ಧಿ ಪಟಿಭಾನಮಬ್ಭುತಂ;

ಸುತೇನ ವಾಚು’ಸ್ಸಹನೇನುಪಾಸಿತಾ,

ಧುವಂ ಕರೋತ್ಯೇವ ಕಮಪ್ಯನುಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿ [ಕಾಬ್ಯಾದಾಸ ೧.೧೦೪ ಗಾಥಾ].

ಪಟಿಭಾವನ್ತೋ ಹೇಯ್ಯೋಪಾದೇಯ್ಯಪರಿಚ್ಛೇದಲಕ್ಖಣಪಞ್ಞಾಯ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ ನಾಮ, ತೇಯೇವ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ. ಸವಿಮ್ಹಯೋ ‘‘ಕೀದಿಸಾಯಂ, ತಾದಿಸೋಪಾಯನ್ತರರಹಿತಾನಮ್ಪಿ ಏತಾದಿಸೋ ಬನ್ಧೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವಿಮ್ಹಯೇನ ಸಹ ವತ್ತಮಾನೋಪಿ. ಸೋವ ಬನ್ಧೋ ತಮೇವ ಬನ್ಧನಂ ತಾದಿಸೋಪಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿವಿರಹೇನೋಪೇಯ್ಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಭಾವತೋ, ನಾಞ್ಞೋತಿ.

೬-೭. ಇದಾನಿ ಕಬ್ಬನಾಟಕೇಸು ಅಪರಿಚಿತಾನಮಮ್ಹಾಕಂ ಗನ್ಥರಚನಾಸಭಾವಾವಬೋಧೋವ ಕುತೋತಿ ಓಸಕ್ಕನ್ತೇ ‘‘ಕಬ್ಬನಾಟಕಾ’’ದಿಗಾಥಾದ್ವಯೇನ ಸಮುಸ್ಸಾಹೇತಿ. ಕಬ್ಬನಾಟಕನಿಕ್ಖಿತ್ತನೇತ್ತಚಿತ್ತಾ ಕಬ್ಬನಾಟಕೇಸು ಸುತಾನುಲೋಕನಚಿನ್ತಾಭಾವನಾವಸೇನ ಠಪಿತನೇತ್ತಚಿತ್ತಾ ಕವಿಜ್ಜನಾ ಕಬ್ಬಕಾರಕಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ತನೋ ಅಭಿಮತಂ ರಚಯನ್ತಿ ಕರೋನ್ತಿ, ಏತಂ ಬನ್ಧನಂ ಪರಂ ಅತಿಸಯೇನ ನ ವಿಮ್ಹಯಕರಂ ಅಚ್ಛರಿಯಕರಂ ನ ಹೋತಿ, ನಿರನ್ತರಾಭಿಯೋಗತೋ ಸಿದ್ಧೋಪಾಯಮೂಲಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪದಾಯ ಉಪೇಯ್ಯಭೂತಗನ್ಥಸಙ್ಖರಣಂ ಭವತ್ಯೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕವಿನೋ ಇದಂ ಕಬ್ಬನ್ತಿ ಚ, ನಟಕಸ್ಸ ಇದಂ ನಾಟಕಂ, ನಚ್ಚಗೀತಾದಿ. ಇಧ ಪನ ತಪ್ಪಟಿಪಾದಕಕಥಾಪಕಾಸಕಗನ್ಥೋ ನಾಟಕಂ ನಾಮ. ಕಬ್ಬಞ್ಚ ನಾಟಕಞ್ಚಾತಿ ಚ, ಕಬ್ಬನಾಟಕೇಸು ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ನೇತ್ತಚಿತ್ತಂ ಯೇಹೀತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ. ಯೇ ಜನಾ ತತ್ಥ ತೇಸು ಕಬ್ಬನಾಟಕೇಸು ಅವಿಹಿತಾದರಾಪಿ ಸವನಧಾರಣಾದಿವಸೇನ ಅಕತಸಮ್ಭಮಾ ಏವ ವಿಞ್ಞೂ ಯೇನ ಗನ್ಥರಚನಾವಿಸೇಸೇನ ತೋಸೇನ್ತಿ ಪೀಣೇನ್ತಿ, ತೇಯೇವ ಪಟಿಭಾವನ್ತೋ ಪಟಿಭಾನಸಙ್ಖಾತಪಞ್ಞವನ್ತೋ ಭವನ್ತಿ. ಸೋವ ಬನ್ಧೋ ಸವಿಮ್ಹಯೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನವಿಮ್ಹಯೇನ ಸಹಿತೋ. ಪಟಿಭಾ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಚ, ಸಹ ವಿಮ್ಹಯೇನ ವತ್ತತೀತಿ ಚ, ಅವಿಹಿತೋ ಆದರೋ ಯೇಹೀತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ. ಬಾಹಿರಸತ್ಥಾಭಿಯೋಗಾಭಾವೇಪಿ ಪುಬ್ಬವಾಸನಾಭಾವೇಪಿ ಇಹ ನಿರನ್ತರಾಭಿಯೋಗಂ ಕರೋನ್ತೋ ತಾದಿಸಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ನ ವಿಜ್ಜತೀ ಯಜ್ಜಪಿ ಪುಬ್ಬವಾಸನಾ-

ಗುಣಾನುಬನ್ಧಿ ಪಟಿಭಾನಮಬ್ಭುತಂ;

ಸುತೇನ ವಾಚು’ಸ್ಸಹನೇನುಪಾಸಿತಾ,

ಧುವಂ ಕರೋತ್ಯೇವ ಕಮಪ್ಯನುಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿ [ಕಾಬ್ಯಾದಾಸ ೧.೧೦೪ ಗಾಥಾ].