೧೦. ಲಿಙ್ಗತ್ತಯಮಿಸ್ಸಕನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ

ಅಧಿಕೂನಕತೋ ಚೇಕ-ಕ್ಖರತೋ ಚ ಇತೋ ಪರಂ;

ತೀಣಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಪದಮಾಲಮನಾಕುಲಂ.

ನಾನಾಸುಖುಮಸಙ್ಕೇತ-ಗತೇಸ್ವತ್ಥೇಸು ವಿಞ್ಞುನಂ;

ಗಮ್ಭೀರಬುದ್ಧಿಚಾರತ್ಥಂ, ಪವಕ್ಖಾಮಿ ಯಥಾಬಲಂ.

ಇತ್ಥೀ ಥೀ ಚ ಪಭಾ ಭಾ ಚ, ಗಿರಾ ರಾ ಪವನಂ ವನಂ;

ಉದಕಞ್ಚ ದಕಂ ಕಞ್ಚ, ವಿತಕ್ಕೋ ಇತಿ ಚಾದಯೋ.

ಭೂ ಭೂಮಿ ಚೇವ ಅರಞ್ಞಂ, ಅರಞ್ಞಾನೀತಿ ಚಾದಯೋ;

ಪಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಾಣಂ ಞಾಣಞ್ಚ, ಇಚ್ಚಾದೀ ಚ ತಿಧಾ ಸಿಯುಂ.

ಕೋ ವಿ ಸಾ ಚೇವ ಭಾ ರಾ ಚ, ಥೀ ಧೀ ಕು ಭೂ ತಥೇವ ಕಂ;

ಖಂ ಗೋ ಮೋ ಮಾ ಚ ಸಂ ಯಂ ತಂ, ಕಿಮಿಚ್ಚಾದೀ ಚ ಏಕಿಕಾತಿ.

ಅಯಂ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯಮಿಸ್ಸಕೋ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾಉದ್ದೇಸೋ. ತತ್ರ ಇತ್ಥೀ, ಇತ್ಥೀ, ಇತ್ಥಿಯೋ. ಇತ್ಥಿಂ…ಪೇ… ಭೋತಿಯೋ ಇತ್ಥಿಯೋ.

ಥೀ ಥೀ, ಥಿಯೋ. ಥಿಂ, ಥೀ, ಥಿಯೋ. ಥಿಯಾ, ಥೀಹಿ, ಥೀಭಿ. ಥಿಯಾ, ಥೀನಂ. ಥಿಯಾ, ಥೀಹಿ, ಥೀಭಿ. ಥಿಯಾ, ಥೀನಂ. ಥಿಯಾ, ಥಿಯಂ, ಥೀಸು. ಭೋತಿ ಥಿ, ಭೋತಿಯೋ ಥೀ, ಭೋತಿಯೋ ಥಿಯೋ. ಏತ್ಥ –

‘‘ಕುಕ್ಕುಟಾ ಮಣಯೋ ದಣ್ಡಾ, ಥಿಯೋ ಚ ಪುಞ್ಞಲಕ್ಖಣಾ;

ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಅಪಾಪಸ್ಸ, ಕತಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಜನ್ತುನೋ;

ಥಿಯಾ ಗುಯ್ಹಂ ನ ಸಂಸೇಯ್ಯ; ಥೀನಂ ಭಾವೋ ದುರಾಜಾನೋ’’ತಿ

ಆದೀನಿ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ.

ಪಭಾ, ಪಭಾ, ಪಭಾಯೋ. ಪಭಂ…ಪೇ… ಭೋತಿಯೋ ಪಭಾಯೋ.

ಭಾ, ಭಾ, ಭಾಯೋ. ಭಂ, ಭಾ, ಭಾಯೋ. ಭಾಯ, ಭಾಹಿ, ಭಾಭಿ. ಭಾಯ, ಭಾನಂ. ಭಾಯ, ಭಾಹಿ, ಭಾಭಿ. ಭಾಯ, ಭಾನಂ. ಭಾಯ, ಭಾಯಂ, ಭಾಸು. ಭೋತಿ ಭೇ, ಭೋತಿಯೋ ಭಾ, ಭೋತಿಯೋ ಭಾಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಭಾಕರೋ ಭಾನು’’ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ.

ಗಿರಾ, ಗಿರಾ, ಗಿರಾಯೋ. ಗಿರಂ…ಪೇ… ಭೋತಿಯೋ ಗಿರಾಯೋ. ‘‘ವಾಚಾ ಗಿರಾ ಬ್ಯಪ್ಪಥೋ. ಯೇ ವೋಹಂ ಕಿತ್ತಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ಗಿರಾಹಿ ಅನುಪುಬ್ಬಸೋ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ಗಿರಾಸದ್ದಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಭಾವೇ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ.

ಸುವಣ್ಣವಾಚಕೋ ರಾಸದ್ದೋ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋ, ಇಧ ಪನ ಸದ್ದವಾಚಕೋ ರಾಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ.

ರಾ, ರಾ, ರಾಯೋ. ರಂ, ರಾ, ರಾಯೋ. ರಾಯ, ರಾಹಿ, ರಾಭಿ. ರಾಯ, ರಾನಂ. ರಾಯ, ರಾಹಿ, ರಾಭಿ. ರಾಯ, ರಾನಂ. ರಾಯ, ರಾಯಂ, ರಾಸು. ಭೋತಿ ರೇ, ಭೋತಿಯೋ ರಾ, ಭೋತಿಯೋ ರಾಯೋ.

ರಾ ವುಚ್ಚತಿ ಸದ್ದೋ. ಅಗ್ಗಞ್ಞಸುತ್ತಟೀಕಾಯಞ್ಹಿ ‘‘ರಾ ಸದ್ದೋ ತಿಯತಿ ಛಿಜ್ಜತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ರತ್ತಿ, ಸತ್ತಾನಂ ಸದ್ದಸ್ಸ ವೂಪಸಮಕಾಲೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ರಾಸದ್ದಸ್ಸ ಸದ್ದವಾಚಕತ್ತೇ ‘‘ರತ್ತೀ’’ತಿ ಪದಂ ನಿದಸ್ಸನಂ.

ಪವನಂ, ಪವನಾನಿ, ಪವನಾ. ಪವನಂ, ಪವನಾನಿ, ಪವನೇ.

ವನಂ, ವನಾನಿ, ವನಾ. ವನಂ, ವನಾನಿ, ವನೇ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ನೇಯ್ಯಂ.

ಪವನ ವನಸದ್ದಾ ಕದಾಚಿ ಸಮಾನತ್ಥಾ ಕದಾಚಿ ಭಿನ್ನತ್ಥಾ. ತೇ ಹಿ ಅರಞ್ಞವಾಚಕತ್ತೇ ಸಮಾನತ್ಥಾ ‘‘ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೋ, ಪವನಂ ಪಾವಿಸಿಂ ತದಾ. ಸಪುತ್ತೋ ಪಾವಿಸಿಂ ವನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು. ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪನ ತೇ ವಾಯುತಣ್ಹಾವನವಾಚಕತ್ತೇ ಭಿನ್ನತ್ಥಾ ‘‘ಪರಮದುಗ್ಗನ್ಧಪವನವಿಚರಿತೇ. ಛೇತ್ವಾ ವನಞ್ಚ ವನಥಂ, ನಿಬ್ಬನಾ ಹೋಥ ಭಿಕ್ಖವೋ’’ತಿಆದೀಸು.

ಉದಕಂ, ಉದಕಾನಿ, ಉದಕಾ. ಉದಕಂ, ಉದಕಾನಿ, ಉದಕೇ.

ದಕಂ, ದಕಾನಿ, ದಕಾ. ದಕಂ, ದಕಾನಿ, ದಕೇ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ನೇಯ್ಯಂ.

‘‘ಅಮ್ಬಪಕ್ಕಂ ದಕಂ ಸೀತಂ. ಥಲಜಾ ದಕಜಾ ಪುಪ್ಫಾ’’ತಿಆದೀನೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ. ‘‘ನೀಲೋದಂ ವನಮಜ್ಝತೋ. ಮಹೋದಧಿ. ಉದಬಿನ್ದುನಿಪಾತೇನ, ಉದಕುಮ್ಭೋಪಿ ಪೂರತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇಸು ಪನ ಸಮಾಸನ್ತಗತನಾಮತ್ತಾ ಉದಸದ್ದೇನೇವ ಉದಕತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ‘‘ರಿತ್ತಸ್ಸಾದ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಟ್ಠಾನೇ ‘‘ರಿತ್ತಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಸದ್ದೇನ ರಿತ್ತಸ್ಸಾದತ್ಥೋ ವಿಯ. ಪಾಳಿಯಞ್ಹಿ ಕೇವಲೋ ಉದಸದ್ದೋ ನ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬೋ. ಅತ್ಥಿ ಚೇ, ಸುಟ್ಠು ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬೋ.

ಕಂ, ಕಾನಿ, ಕಾ. ಕಂ, ಕಾನಿ, ಕೇ. ಕೇನ, ಕೇಹಿ, ಕೇಭಿ. ಕಸ್ಸ, ಕಾನಂ. ಕಾ, ಕಸ್ಮಾ, ಕಮ್ಹಾ, ಕೇಹಿ, ಕೇಭಿ. ಕಸ್ಸ, ಕಾನಂ. ಕೇ, ಕಸ್ಮಿಂ, ಕಮ್ಹಿ, ಕೇಸು. ಭೋ ಕ, ಭವನ್ತೋ ಕಾ, ಭವನ್ತೋ ಕಾನಿ. ಭೋಸದ್ದೇನ ವಾ ಬಹುವಚನಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ‘‘ಭೋ ಕಾನಿ, ಭೋ ಕಾ’’ತಿ.

ಏತ್ಥ ಕಂ ವುಚ್ಚತಿ ಉದಕಂ ಸೀಸಂ ಸುಖಞ್ಚ. ಅತ್ರ ‘‘ಕನ್ತಾರೋ ಕನ್ದರೋ ಕೇವಟ್ಟಾ ಕೇಸಾ ಕರುಣಾ ನಾಕೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಪಯೋಗಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ತತ್ರ ಕನ್ತಾರೋತಿ ಕಂ ವುಚ್ಚತಿ ಉದಕಂ, ತೇನ ತರಿತಬ್ಬೋ ಅತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬೋತಿ ಕನ್ತಾರೋ, ನಿರುದಕಪ್ಪದೇಸೋ. ಚೋರಕನ್ತಾರನ್ತಿಆದೀಸು ಪನ ರೂಳ್ಹಿಯಾ ದುಗ್ಗಮನಟ್ಠಾನೇಪಿ ಕನ್ತಾರಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕನ್ದರೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಕಂ ವುಚ್ಚತಿ ಉದಕಂ, ತೇನ ದಾರಿತೋ ಭಿನ್ನೋತಿ ಕನ್ದರೋ. ಕೇವಟ್ಟಾತಿಆದೀಸು ಪನ ಕೇ ಉದಕೇ ವತ್ತನತೋ ಗಹಣತ್ಥಂ ಪವತ್ತನತೋ ಕೇವಟ್ಟಾ. ಕೇ ಸೀಸೇ ಸೇನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಕೇಸಾ. ಕಂ ಸುಖಂ ರುನ್ಧತೀತಿ ಕರುಣಾ. ನಾಕೋತಿ ಸಗ್ಗೋ. ಕನ್ತಿ ಹಿ ಸುಖಂ, ನ ಕಂ ಅಕಂ, ದುಕ್ಖಂ, ತಂ ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥಾತಿ ನಾಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಯಥೇತ್ಥ ಇತ್ಥೀಸದ್ದಾದೀನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಯೋಜಿತಾ, ಏವಂ ‘‘ವಿತಕ್ಕೋ ವಿಚಾರೋ ಆಭಾ ಪದೀಪೋ’’ತಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ.

ಭೂ, ಭೂ, ಭುಯೋ. ಭುಂ, ಭೂ, ಭುಯೋ. ಭುಯಾ, ಭೂಹಿ, ಭೂಭಿ. ಭುಯಾ, ಭೂನಂ. ಭುಯಾ, ಭೂಹಿ, ಭೂಭಿ. ಭುಯಾ, ಭೂನಂ. ಭುಯಾ, ಭುಯಂ, ಭೂಸು. ಭೋತಿ ಭು, ಭೋತಿಯೋ ಭೂ, ಭೋತಿಯೋ ಭುಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಭೂರುಹೋ ಭೂಪಾಲೋ ಭೂಭುಜೋ ಭೂತಲ’’ನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ.

ಭೂಮಿ, ಭೂಮೀ, ಭೂಮಿಯೋ; ಸೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ;

ಅರಞ್ಞಂ, ಅರಞ್ಞಾನಿ, ಅರಞ್ಞಾ; ಸೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ.

ಅರಞ್ಞಾನೀ ವುಚ್ಚತಿ ಮಹಾಅರಞ್ಞಂ, ‘‘ಗಹಪತಾನೀ’’ತಿ ಪದಮಿವ ಇನೀಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ ಪದಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಞ್ಚ. ‘‘ಅರಞ್ಞಾನೀ’’ತಿ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೋಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ.

ಅರಞ್ಞಾನೀ, ಅರಞ್ಞಾನೀ, ಅರಞ್ಞಾನಿಯೋ. ಅರಞ್ಞಾನಿಂ, ಅರಞ್ಞಾನೀ, ಅರಞ್ಞಾನಿಯೋ. ಅರಞ್ಞಾನಿಯಾ, ಅರಞ್ಞಾನೀಹಿ, ಅರಞ್ಞಾನೀಭಿ. ಅರಞ್ಞಾನಿಯಾ, ಅರಞ್ಞಾನೀನಂ. ಅರಞ್ಞಾನಿಯಾ, ಅರಞ್ಞಾನೀಹಿ, ಅರಞ್ಞಾನೀಭಿ. ಅರಞ್ಞಾನಿಯಾ, ಅರಞ್ಞಾನೀನಂ. ಅರಞ್ಞಾನಿಯಾ, ಅರಞ್ಞಾನಿಯಂ, ಅರಞ್ಞಾನೀಸು. ಭೋತಿ ಅರಞ್ಞಾನಿ, ಭೋತಿಯೋ ಅರಞ್ಞಾನೀ, ಭೋತಿಯೋ ಅರಞ್ಞಾನಿಯೋ.

ಯಥೇತ್ಥ ಉತ್ತರಾಧಿಕವಸೇನ ಯೋಜಿತಾ, ಏವಂ ‘‘ಸಭಾ, ಸಭಾಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಸಭಾಯನ್ತಿ ಸಭಾ ಏವ, ಲಿಙ್ಗಬ್ಯತ್ತಯವಸೇನ ಪನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸಭಾಯೇ ವಾ ದ್ವಾರಮೂಲೇ ವಾ ವತ್ಥಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿ ಏತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ.

ಪಞ್ಞಾ, ಪಞ್ಞಾ, ಪಞ್ಞಾಯೋ. ಪಞ್ಞಂ, ಪಞ್ಞಾ, ಪಞ್ಞಾಯೋ. ಪಞ್ಞಾಯ.

ಪಞ್ಞಾಣಂ, ಪಞ್ಞಾಣಾನಿ, ಪಞ್ಞಾಣಾ. ಪಞ್ಞಾಣಂ, ಪಞ್ಞಾಣಾನಿ, ಪಞ್ಞಾಣೇ. ಪಞ್ಞಾಣೇನ.

‘‘ತಥಾ ಹಿ ಭನ್ತೇ ಭಗವತೋ ಸೀಲಪಞ್ಞಾಣಂ. ಸಾಧು ಪಞ್ಞಾಣವಾ ನರೋ’’ತಿಆದೀನೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ.

ಞಾಣಂ, ಞಾಣಾನಿ, ಞಾಣಾ. ಞಾಣಂ, ಞಾಣಾನಿ, ಞಾಣೇ. ಞಾಣೇನ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ನೇಯ್ಯಂ. ‘‘ಅಗ್ಗಿ ಅಗ್ಗಿನಿ ಗಿನಿ’’ಇಚ್ಚಾದೀಸುಪಿ ಉತ್ತರಾಧಿಕವಸೇನ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ.

ಕೋ ವೀ ಸಾದೀಸುಪಿ ಏಕಕ್ಖರೇಸು ಕೋ ವುಚ್ಚತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಾತೋ ಚ ಸರೀರಞ್ಚ, ತಸ್ಸ ತಬ್ಬಾಚಕತ್ತೇ ಇಮೇ ಪಯೋಗಾ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ?

‘‘ಜಿನೇನ ಯೇನ ಆನೀತಂ, ಲೋಕಸ್ಸ ಅಮಿತಂ ಹಿತಂ;

ತಸ್ಸ ಪಾದಮ್ಬುಜಂ ವನ್ದೇ, ಕಮೋಳಿಅಲಿಸೇವಿತಂ.

ಕಕುಧರುಕ್ಖೋ. ಕರಜಕಾಯೋ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ. ತತ್ಥ ಕಮೋಳಿಅಲಿಸೇವಿತನ್ತಿ ವನ್ದನ್ತಾನಂ ಅನೇಕಸತಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಮೋಳಿಭಮರಸೇವಿತನ್ತಿ ಕವಯೋ ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ಕಕುಧರುಕ್ಖೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಕೋ ವುಚ್ಚತಿ ವಾತೋ, ತಸ್ಸ ಯೋ ಕುಜ್ಝತಿ, ವಾತರೋಗಾಪನಯನವಸೇನ ತಂ ನಿವಾರೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ರುಕ್ಖೋ ಕಕುಧೋತಿ ವುಚ್ಚತೀಭಿ ಆಚರಿಯಾ. ಕರಜಕಾಯೋತಿ ಏತ್ಥ ತು ಕೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸರೀರಂ, ತತ್ಥ ಪವತ್ತೋ ರಜೋ ಕರಜೋ. ಕಿಂ ತಂ? ಸುಕ್ಕಸೋಣಿತಂ. ತಞ್ಹಿ ‘‘ರಾಗೋ ರಜೋ, ನ ಚ ಪನ ರೇಣು ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತರಾಗರಜಫಲತ್ತಾ ಸರೀರವಾಚಕೇನ ಕಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಫಲವೋಹಾರೇನ ‘‘ಕರಜೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನ ಸುಕ್ಕಸೋಣಿತಸಙ್ಖಾತೇನ ಕರಜೇನ ಸಮ್ಭೂತೋ ಕಾಯೋ ಕರಜಕಾಯೋತಿ ಆಚರಿಯಾ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಕಾಯೋ ಮಾತಾಪೇತ್ತಿಕಸಮ್ಭವೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಮಹಾಅಸ್ಸಪೂರಸುತ್ತಟೀಕಾಯಂ ಪನ ‘‘ಕರಿಯತಿ ಗಬ್ಭಾಸಯೇ ಖಿಪಿಯತೀತಿ ಕರೋ, ಸಮ್ಭವೋ. ಕರತೋ ಜಾತೋತಿ ಕರಜೋ, ಮಾತಾಪೇತ್ತಿಕಸಮ್ಭವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಾತುಆದೀನಂ ಸಣ್ಠಾಪನವಸೇನ ಕರತೋ ಜಾತೋತಿ ಅಪರೇ, ಉಭಯಥಾಪಿ ಕರಜಕಾಯನ್ತಿ ಚತುಸನ್ತತಿರೂಪಮಾಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ಇಧ ನಾಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಪುರಿಮೋಯೇವತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಕಸದ್ದಾಧಿಕಾರತ್ತಾ.

ಕೋ, ಕಾ. ಕಂ, ಕೇ. ಕೇನ, ಕೇಹಿ, ಕೇಭಿ. ಕಸ್ಸ, ಕಾನಂ. ಕಾ, ಕಸ್ಮಾ, ಕಮ್ಹಾ, ಕೇಹಿ, ಕೇಭಿ. ಕಸ್ಸ, ಕಾನಂ. ಕೇ, ಕಸ್ಮಿಂ, ಕಮ್ಹಿ, ಕೇಸು. ಭೋ ಕ, ಭವನ್ತೋ ಕಾ.

ತತ್ರ ವಿ ವುಚ್ಚತಿ ಪಕ್ಖೀ. ತಥಾ ಹಿ ಪಕ್ಖೀನಂ ಇಸ್ಸರೋ ಸುಪಣ್ಣರಾಜಾ ವಿನ್ದೋತಿ ಕಥಿಯತಿ. ಏತಮತ್ಥಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇನಪಿ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ಭಾಸಿತಾ –

‘‘ಸದ್ಧಾನತೇ ಮುದ್ಧನಿ ಸಣ್ಠಪೇಮಿ, ಮುನಿನ್ದ ನಿನ್ದಾಪಗತಂ ತವಗ್ಗಂ;

ದೇವಿನ್ದನಾಗಿನ್ದನರಿನ್ದವಿನ್ದ-ನ ತಂ ವಿಭಿನ್ನಂ ಚರಣಾರವಿನ್ದ’’ನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ವೀನಂ ಇನ್ದೋತಿ ವಿನ್ದೋ, ಪಕ್ಖಿಜಾತಿಯಾ ಜಾತಾನಂ ಸುಪಣ್ಣಾನಂ ರಾಜಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ವಿಂ, ವೀ, ವಯೋ. ವಿಂ, ವೀ, ವಯೋ. ವಿನಾ, ವೀಹಿ, ವೀಭಿ. ವಿಸ್ಸ, ವಿನೋ, ವೀನಂ. ವಿನಾ, ವಿಸ್ಮಾ, ವಿಮ್ಹಾ, ವೀಹಿ, ವೀಭಿ. ವಿಸ್ಸ, ವಿನೋ, ವೀನಂ. ವಿಸ್ಮಿಂ, ವಿಮ್ಹಿ, ವೀಸು. ಭೋ ವಿ, ಭವನ್ತೋ ವಯೋ.

ಸಾ ವುಚ್ಚತಿ ಸುನಖೋ, ‘‘ಮಾತಾ ಮೇ ಅತ್ಥಿ, ಸಾ ಮಯಾ ಪೋಸೇತಬ್ಬಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಸಾಸದ್ದೋ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಪರಮ್ಮುಖವಚನೋ ತಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಭೂತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸಾಸದ್ದಸ್ಸ ಭಾ ರಾ ಥೀ ಭೂ ಕಸದ್ದಾನಞ್ಚ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಕಾಸಿತಾ.

ಧೀ ವುಚ್ಚತಿ ಪಞ್ಞಾ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅಮಚ್ಚೇ ತಾತ ಜಾನಾಹಿ, ಧೀರೇ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಕೋವಿದೇ’’ತಿ. ‘‘ಧೀಮಾ, ಧೀಮತಿ, ಸುಧೀ, ಸುಧಿನೀ, ಧೀಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ ಆದೀನಿ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ.

ಧೀ, ಧೀ, ಧಿಯೋ. ಧಿಂ, ಧೀ, ಧಿಯೋ. ಧಿಯಾ, ಧೀಹಿ, ಧೀಭಿ. ಧಿಯಾ, ಧೀನಂ. ಧಿಯಾ, ಧೀಹಿ, ಧೀಭಿ. ಧಿಯಾ, ಧೀನಂ. ಧಿಯಾ, ಧಿಯಂ, ಧೀಸು. ಭೋತಿ ಧಿ, ಭೋತಿಯೋ ಧೀ, ಭೋತಿಯೋ ಧಿಯೋ.

ಕು ವುಚ್ಚತಿ ಪಥವೀ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಕುದಾಲೋ. ಕುಮುದಂ. ಕುಞ್ಜರೋ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ. ತತ್ರ ಕುಂ ಪಥವಿಂ ದಾಲಯತಿ ಪದಾಲೇತಿ ಭಿನ್ದತಿ ಏತೇನಾತಿ ಕುದಾಲೋ. ಕುಯಂ ಪಥವಿಯಂ ಮೋದತೀತಿ ಕುಮುದಂ. ಕುಂ ಜರತೀತಿ ಕುಞ್ಜರೋ. ತಥಾ ಹಿ ವಿಮಾನವತ್ಥುಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕುಂ ಪಥವಿಂ ತದಭಿಘಾತೇನ ಜರಯತೀತಿ ಕುಞ್ಜರೋ’’ತಿ.

ಕು, ಕೂ, ಕುಯೋ. ಕುಂ, ಕೂ, ಕುಯೋ. ಕುಯಾ, ಕೂಹಿ, ಕೂಭಿ. ಕುಯಾ, ಕೂನಂ. ಕುಯಾ, ಕೂಹಿ, ಕೂಭಿ. ಕುಯಾ, ಕೂನಂ. ಕುಯಾ, ಕುಯಂ, ಕೂಸು. ಭೋತಿ ಕು, ಭೋತಿಯೋ ಕೂ, ಭೋತಿಯೋ ಕುಯೋ.

ಖ’ಮಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಕಥಿತಂ, ಖ’ಮಾಕಾಸಮುದೀರಿತಂ;

ಸಗ್ಗಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಖಂ ವುತ್ತಂ, ಸುಞ್ಞತ್ತಮ್ಪಿ ಚ ಖಂ ಮತಂ.

ತತ್ರಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಗತಿನಿವಾಸಭಾವತೋ ‘‘ಖ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಆಕಾಸಂ ವಿವಿತ್ತಟ್ಠೇನ. ಸಗ್ಗೋ ಕತಸುಚರಿತೇಹಿ ಏಕನ್ತೇನ ಗನ್ತಬ್ಬತಾಯ ‘‘ಖ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ. ‘‘ಖಗೋ ಯಥಾ ಹಿ ರುಕ್ಖಗ್ಗೇ, ನಿಲೀಯನ್ತೋವ ಸಾಖಿನೋ. ಸಾಖಂ ಘಟ್ಟೇತೀ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಖೇ ನಿಮ್ಮಿತೋ ಅಚರಿ ಅಟ್ಠಸತಂ ಸಯಮ್ಭೂ’’ತಿ ಚ ಆದಿ ಏತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ.

ಖಂ, ಖಾನಿ, ಖಾ. ಖಂ, ಖಾನಿ, ಖೇ. ಖೇನ, ಖೇಹಿ, ಖೇಭಿ. ಖಸ್ಸ, ಖಾನಂ. ಖಾ, ಖಸ್ಮಾ, ಖಮ್ಹಾ, ಖೇಹಿ, ಖೇಭಿ. ಖಸ್ಸ, ಖಾನಂ. ಖೇ, ಖಸ್ಮಿಂ, ಖಮ್ಹಿ, ಖೇಸು. ಭೋ ಖ, ಭವನ್ತೋ ಖಾನಿ, ಭವನ್ತೋ ಖಾ.

ಗೋಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ವುಚ್ಚತೇ –

ಗೋ ಗೋಣೇ ಚಿನ್ದ್ರಿಯೇ ಭೂಮ್ಯಂ, ವಚನೇ ಚೇವ ಬುದ್ಧಿಯಂ;

ಆದಿಚ್ಚೇ ರಸ್ಮಿಯಞ್ಚೇವ, ಪಾನೀಯೇಪಿ ಚ ವತ್ತತೇ;

ತೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ಗೋಣೇ ಥಿ-ಪುಮಾ ಚ ಇತರೇ ಪುಮಾ.

ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಗೋಸು ದುಯ್ಹಮಾನಾಸು ಗತೋ. ಗೋಪಞ್ಚಮೋ’’ತಿಆದೀಸು ಗೋಸದ್ದೋ ಗೋಣೇ ವತ್ತತಿ. ಗೋಚರೋತಿ ಏತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯೇಪಿ ವತ್ತತಿ ಗಾವೋ ಚಕ್ಖಾದೀನಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಗೋಚರೋ. ತಥಾ ಹಿ ಪೋರಾಣಾ ಕಥಯಿಂಸು ‘‘ಗಾವೋ ಚರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಗೋಚರೋ, ಗೋಚರೋ ವಿಯ ಗೋಚರೋ, ಅಭಿಣ್ಹಂ ಚರಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ. ಗಾವೋವಾಚಕ್ಖಾದೀನಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ತೇಹಿ ಚರಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ ಗೋಚರೋ’’ತಿ. ‘‘ಗೋಮತಿಂ ಗೋತಮಂ ನಮೇ’’ತಿ ಪೋರಾಣಕವಿರಚನಾಯಂ ಪನ ಪಥವಿಯಂ ವತ್ತತಿ. ‘‘ಭೂರಿಪಞ್ಞಂ ಗೋತಮಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಂವನ್ದಾಮೀ’’ತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾ ಸುತ್ತನಿಪಾತಟ್ಠಕಥಾಯವಾಸೇಟ್ಠಸುತ್ತಸಂವಣ್ಣನಪ್ಪದೇಸೇ ‘‘ಗೋರಕ್ಖನ್ತಿ ಖೇತ್ತರಕ್ಖಂ, ಕಸಿರಕ್ಖನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪಥವೀ ಹಿ ‘‘ಗೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಪ್ಪಭೇದೋ ಚ ಖೇತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ಗೋತ್ತವಸೇನ ಗೋತಮೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತು ವಚನೇ ಬುದ್ಧಿಯಞ್ಚ ವತ್ತತಿ. ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ ‘‘ಗಂ ತಾಯತೀತಿ ಗೋತ್ತಂ. ಗೋತಮೋತಿ ಹಿ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಗಂ ವಚನಂ ಬುದ್ಧಿಞ್ಚ ತಾಯತಿ ಏಕಂಸಿಕವಿಸಯತಾಯ ರಕ್ಖತೀತಿ ಗೋತ್ತಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇನ ಅತ್ಥೇನ ವಿನಾ ನ ವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಅಭಿಧಾನಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಭೂತೇನ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಗೋತ್ತಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ ತಾನಿ ತಾಯತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕೋ ಪನ ಸೋತಿ? ಅಞ್ಞಕುಲಪರಮ್ಪರಾಸಾಧಾರಣಂ ತಸ್ಸ ಕುಲಸ್ಸ ಆದಿಪುರಿಸಸಮುದಾಗತಂ ತಂಕುಲಪರಿಯಾಪನ್ನಸಾಧಾರಣಂ ಸಾಮಞ್ಞರೂಪನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ತಂಗೋತ್ತಜಾತಾ ಸುದ್ಧೋದನಮಹಾರಾಜಾದಯೋಪಿ ಗೋತಮೋತ್ವೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಭೇನ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ಪಿತರಂ ಸುದ್ಧೋದನಮಹಾರಾಜಾನಂ ‘‘ಅತಿಕ್ಕನ್ತವರಾ ಖೋ ಗೋತಮ ತಥಾಗತಾ’’ತಿ ಅವೋಚ. ವೇಸ್ಸವಣೋಪಿ ಮಹಾರಾಜಾ ಭಗವನ್ತಂ ‘‘ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಂ, ಬುದ್ಧಂ ವನ್ದಾಮ ಗೋತಮ’’ನ್ತಿ ಅವೋಚ, ಆಯಸ್ಮಾಪಿ ವಙ್ಗೀಸೋ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಆನನ್ದಂ ‘‘ಸಾಧು ನಿಬ್ಬಾಪನಂ ಬ್ರೂಹಿ, ಅನುಕಮ್ಪಾಯ ಗೋತಮಾ’’ತಿ ಅವೋಚ. ಏವಂ ಇದಂ ಸಾಮಞ್ಞರೂಪಂ ಗಂ ತಾಯತೀತಿ ಗೋತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಪನ ಗೋತಮಗೋತ್ತಕಸ್ಸಪಗೋತ್ತಾದಿವಸೇನ ಬಹುವಿಧಂ.

ತಥಾ ಗೋಸದ್ದೋ ಆದಿಚ್ಚೇ ವತ್ತತಿ. ‘‘ಗೋಗೋತ್ತಂ ಗೋತಮಂ ನಮೇ’’ತಿ ಪೋರಾಣಕವಿರಚನಾ ಏತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ, ಆದಿಚ್ಚಬನ್ಧುಂ ಗೋತಮಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಂ ವನ್ದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆದಿಚ್ಚೋಪಿ ಹಿ ಗೋತಮಗೋತ್ತೇ ಜಾತೋ ಭಗವಾಪಿ, ಏವಂ ತೇನ ಸಮಾನಗೋತ್ತತಾಯ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ‘‘ಆದಿಚ್ಚಬನ್ಧೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಭಗವತೋ ಥೋಮನಾ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಪುಚ್ಛಾಮಿ ತಂ ಆದಿಚ್ಚಬನ್ಧು, ವಿವೇಕಂ ಸನ್ತಿಪದಞ್ಚ ಮಹೇಸೀ’’ತಿ ಚ, ‘‘ವನ್ದೇ ಜೇತವನಂ ನಿಚ್ಚಂ, ವಿಹಾರಂ ರವಿಬನ್ಧುನೋ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಲೋಕೇಕಬನ್ಧು’ಮರವಿನ್ದಸಹಾಯಬನ್ಧು’’ನ್ತಿ ಚ. ‘‘ಉಣ್ಹಗೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಗೋಸದ್ದೋ ರಸ್ಮಿಯಂ ವತ್ತತಿ. ಉಣ್ಹಾ ಗಾವೋ ರಸ್ಮಿಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಉಣ್ಹಗೂ, ಸೂರಿಯೋ. ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾಪಿ ಹಿ ಛನ್ದೋವಿಚಿತಿಸತ್ಥೇ ಇಮಮೇವತ್ಥಂ ಬ್ಯಾಕರಿಂಸು.

‘‘ಗೋಸೀತಚನ್ದನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಾನೀಯೇ ವತ್ತತಿ. ಗೋಸದ್ದೇನ ಹಿ ಜಲಂ ವುಚ್ಚತಿ. ಗೋ ವಿಯ ಸೀತಂ ಚನ್ದನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಉದ್ಧನತೋ ಉದ್ಧರಿತಪಕ್ಕುಥಿತತೇಲಮ್ಹಿ ಪಕ್ಖಿತ್ತೇ ತಙ್ಖಣಞ್ಞೇವ ತಂ ತೇಲಂ ಸುಸೀತಲಂ ಹೋತಿ.

ಏತ್ಥೇಕೇ ವದನ್ತಿ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಭೋ ‘ಗೋಪದತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನೋ ಗೋಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ ಚೇವ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋ ಚಾ’ತಿ ವದಥ, ಕಸ್ಮಾ ಚ ಪನ ‘ಇನ್ದ್ರಿಯಪಥವೀವಚನಬುದ್ಧಿಸೂರಿಯರಸ್ಮಿಪಾನೀಯೇಸು ವತ್ತಮಾನೋ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋ’ತಿ ವದಥ, ಏತೇಸು ಸೂರಿಯತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನೋ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋ ಹೋತು, ನನು ಇನ್ದ್ರಿಯವಚನಪಾನೀಯೇಸು ವತ್ತಮಾನೇನ ಪನ ಗೋಸದ್ದೇನ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಪಥವೀಬುದ್ಧಿರಸ್ಮೀಸು ವತ್ತಮಾನೇನ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾದಿಪಥವಾದಿಪದತ್ಥೇಸು ವತ್ತಮಾನಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಸದ್ದಾದಿಪಥವೀಸದ್ದಾದೀನಂ ನಪುಂಸಕಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ’’ತಿ? ತನ್ನ, ನಿಯಮಾಭಾವತೋ. ಇತ್ಥಿಪದತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸಾಪಿ ಹಿ ಸತೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಸದ್ದಸ್ಸ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ದಿಸ್ಸತಿ ಯಥಾ ‘‘ಓರೋಧೋ’’ತಿ. ಪುರಿಸಪದತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸಾಪಿ ಚ ಸತೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಯಥಾ ‘‘ಅತ್ಥಕಾಮೋಸಿ ಮೇ ಯಕ್ಖ, ಹಿತಕಾಮಾಸಿ ದೇವತೇ’’ತಿ. ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಪದತ್ಥೇಸು ಪನ ಅವತ್ತಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಸತಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸದ್ದಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಞಾಣಾದಿಅತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನಾನಂ ಇತ್ಥಿಪುಮನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗವಸೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ದಿಸ್ಸತಿ ಯಥಾ ‘‘ಪಞ್ಞಾ ಅಮೋಹೋ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ, ‘‘ತಟಂತಟೀತಟೋ’’ತಿ ಚ. ತಥಾ ಹಿ ಅನಿತ್ಥಿಭೂತೋಪಿ ಸಮಾನೋ ‘‘ಮಾತುಲಾ’’ತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ರುಕ್ಖೋಪಿ ನಾಮಂ ಲಭತಿ, ತಬ್ಬಸೇನ ನಗರಮ್ಪಿ. ತೇನಾಹ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸುತ್ತಟೀಕಾಯಂ ‘‘ಮಾತುಲಾತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಏಕೋ ರುಕ್ಖೋ, ತಾಯ ಆಸನ್ನಪ್ಪದೇಸೇ ಮಾಪಿತತ್ತಾ ನಗರಮ್ಪಿ ‘ಮಾತುಲಾ’ತ್ವೇವ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಮಾತುಲಾಯನ್ತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ನಗರೇ’’ತಿ.

ಗೋಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಕಾಸಿತಾ.

ಮೋ ವುಚ್ಚತಿ ಚನ್ದೋ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಮಾ ವುಚ್ಚತಿ ಚನ್ದೋ’’ತಿ ಆಕಾರನ್ತಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಓಕಾರನ್ತಪಾಠೇನ ತೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾಯ ಏಕಕ್ಖರಕೋಸತೋ ನಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಮೋ ಸಿವೋ ಚನ್ದಿಮಾ ಚೇವಾ’’ತಿ ಓಕಾರನ್ತವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಓಕಾರನ್ತವಸೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಮಸದ್ದಸ್ಸ ಚನ್ದವಾಚಕತ್ತೇ ‘‘ಪುಣ್ಣಮೀ, ಪುಣ್ಣಮಾ’’ತಿ ಚ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ. ತತ್ಥ ಪುಣ್ಣೋ ಮೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಪುಣ್ಣಮೀ, ಏವಂ ಪುಣ್ಣಮಾ, ರತ್ತಾಪೇಕ್ಖಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಚನಂ. ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ವಿಸಾಖಪುಣ್ಣಮಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ಪಠಮಯಾಮೇಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅನುಸ್ಸರೀ’’ತಿ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಂ. ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ – ಯದಿ ‘‘ಪುಣ್ಣಮಾ’’ತಿ ಅಯಂಸದ್ದೋ ರತ್ತಾಪೇಕ್ಖೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ.

‘‘ಪುಣ್ಣಮಾಯೇ ಯಥಾ ಚನ್ದೋ, ಪರಿಸುದ್ಧೋ ವಿರೋಚತಿ;

ತಥೇವ ತ್ವಂ ಪುಣ್ಣಮನೋ, ವಿರೋಚ ದಸಸಹಸ್ಸಿಯಂ.

ಅನ್ವದ್ಧಮಾಸೇ ಪನ್ನರಸೇ, ಪುಣ್ಣಮಾಯೇ ಉಪೋಸಥೇ;

ಪಚ್ಚಯಂ ನಾಗಮಾರುಯ್ಹ, ದಾನಂ ದಾತುಮುಪಾಗಮಿ’’ನ್ತಿ

ಆದೀಸು ಕಥಂ ‘‘ಪುಣ್ಣಮಾಯೇ’’ತಿ ಪದಸಿದ್ಧೀತಿ? ಯಕಾರಸ್ಸ ಯೇಕಾರಾದೇಸವಸೇನ. ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರೇನ ಹಿ ಭಗವತಾ ‘‘ಪುಣ್ಣಮಾಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಪುಣ್ಣಮಾಯೇ’’ತಿ ವದತಾ ಯಕಾರಸ್ಸ ಠಾನೇ ಯೇಕಾರೋ ಪಠಿತೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಿಸಯೇ ತ್ತಾಕಾರಸ್ಸ ಠಾನೇ ತ್ತೇಕಾರೋ ವಿಯ, ನೀಕಾರಸ್ಸ ಠಾನೇ ನೇಕಾರೋ ವಿಯ ಚ. ತಥಾ ಹಿ ಯಥಾ ‘‘ಅಬ್ಯಯತಂ ವಿಲಪಸಿ ವಿರತ್ತೇ ಕೋಸಿಯಾಯನೇ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ರಾಧಜಾತಕೇ ‘‘ವಿರತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ವಿರತ್ತೇ’’ತಿ ವದನ್ತೇನ ತ್ತಾಕಾರಸ್ಸ ಠಾನೇ ತ್ತೇಕಾರೋ ಪಠಿತೋ, ‘‘ಕೋಸಿಯಾಯನೀ’’ತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಕೋಸಿಯಾಯನೇ’’ತಿ ವದನ್ತೇನ ನೀಕಾರಸ್ಸ ಠಾನೇ ನೇಕಾರೋ ಪಠಿತೋ. ಏವಂ ‘‘ಪುಣ್ಣಮಾಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಪುಣ್ಣಮಾಯೇ’’ತಿ ವದತಾ ಯಕಾರಸ್ಸ ಠಾನೇ ಯೇಕಾರೋ ಪಠಿತೋ. ಯಥಾ ಚ ‘‘ದಕ್ಖಿತಾಯೇ ಅಪರಾಜಿತಸಙ್ಘ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಸಮಯಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇ ‘‘ದಕ್ಖಿತಾಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ದಕ್ಖಿತಾಯೇ’’ತಿ ವದತಾ ಯಕಾರಸ್ಸ ಠಾನೇ ಯೇಕಾರೋ ಪಠಿತೋ, ಏವಮಿಧಾಪಿ. ಯಥಾ ಪನ ‘‘ಸಭಾಯೇ ವಾ ದ್ವಾರಮೂಲೇ ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸಭಾಯ’’ನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗಬ್ಯತ್ತಯವಸೇನ ಸಭಾ ವುತ್ತಾ, ನ ತಥಾ ಇಧ ‘‘ಪುಣ್ಣಮಾಯ’’ನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗಬ್ಯತ್ತಯೇನ ಪುಣ್ಣಮಾ ವುತ್ತಾ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಪುಣ್ಣಮಾ’’ತಿ ಆಕಾರನ್ತಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವುತ್ತಾ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಪುಣ್ಣಮಾಯೋ’’ತಿ ಪದಂ ಯಕಾರಟ್ಠಾನೇ ಯೇಕಾರುಚ್ಚಾರಣವಸೇನ ಸಮ್ಭೂತಂ ಭುಮ್ಮವಚನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಮಾ ವುಚ್ಚತಿ ಸಿರೀ. ತಥಾ ಹಿ ವಿದ್ವಮುಖಮಣ್ಡನಟೀಕಾಯಂ ‘‘ಮಾಲಿನೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸತ್ಥಂ ವದತಾ ‘‘ಮಾ ವುಚ್ಚತಿ ಲಕ್ಖೀ, ಅಲಿನೀ ಭಮರೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಲಕ್ಖೀಸದ್ದೋ ಚ ಸಿರೀಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥೋ, ತೇನ ‘‘ಮಾ ವುಚ್ಚತಿ ಸಿರೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಅನುಮತೋ, ತಥಾ ಪೋರಾಣೇಹಿಪಿ ‘‘ಮಂ ಸಿರಿಂ ಧಾರೇತಿ ವಿದಧಾತಿ ಚಾತಿ ಮನ್ಧಾತಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ಪಕಾಸಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಮಾಲಿನೀ ಮನ್ಧಾತಾ’’ತಿ ಚ ಇಮಾನೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ. ತತ್ರ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ತಾವ ಮಸದ್ದಸ್ಸ ಅಯಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ –

ಮೋ, ಮಾ. ಮಂ, ಮೇ. ಮೇನ, ಮೇಹಿ, ಮೇಭಿ. ಮಸ್ಸ, ಮಾನಂ. ಮಾ, ಮಸ್ಮಾ, ಮಮ್ಹಾ, ಮೇಹಿ, ಮೇಭಿ. ಮಸ್ಸ, ಮಾನಂ. ಮೇ, ಮಸ್ಮಿಂ, ಮಮ್ಹಿ, ಮೇಸು. ಭೋ ಮ, ಭವನ್ತೋ ಮಾ.

ಅಯಂ ಪನ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಮಾಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ –

ಮಾ, ಮಾ, ಮಾಯೋ. ಮಂ, ಮಾ, ಮಾಯೋ. ಮಾಯ, ಮಾಹಿ, ಮಾಭಿ. ಮಾಯ, ಮಾನಂ. ಮಾಯ, ಮಾಹಿ, ಮಾಭಿ. ಮಾಯ, ಮಾನಂ. ಮಾಯ, ಮಾಯಂ, ಮಾಸು. ಭೋತಿ ಮೇ, ಭೋತಿಯೋ ಮಾಯೋ.

ಏತ್ಥ ಪನ ಸಿರೀವಾಚಕೋ ಮಾಸದ್ದೋ ಚ ಸದ್ದವಾಚಕೋ ರಾಸದ್ದೋ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಸಮಾನಗತಿಕಾ ಏಕಕ್ಖರತ್ತಾ ನಿಚ್ಚಮಾಕಾರನ್ತಪಕತಿಕತ್ತಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗತ್ತಾ ಚ.

ತತ್ರ ಸಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸನ್ತಚಿತ್ತೋ ಪುರಿಸೋ. ಯಂ ಲೋಕೇ ‘‘ಸಪ್ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಅರಿಯೋ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಪಣ್ಡಿತೋ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ, ತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ ಯದಿದಂ ‘‘ಸ’’ನ್ತಿ. ಏವಂ ಸಪ್ಪುರಿಸಾರಿಯಪಣ್ಡಿತವಾಚಕಸ್ಸ ಸಂಸದ್ದಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನವಸೇನ ಅತ್ಥಿಭಾವೇ ‘‘ಸಮೇತಿ ಅಸತಾ ಅಸ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪಯೋಗನಿದಸ್ಸನಂ. ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ನ ಸಂ ಅಸ’’ನ್ತಿ ಸಮಾಸಚಿನ್ತಾಯ ಸಪ್ಪುರಿಸಾಸಪ್ಪುರಿಸಪದತ್ಥಾ ಸಂ ಅಸಂಸದ್ದೇಹಿ ವುತ್ತಾತಿ ಞಾಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಪ್ಪುರಿಸಪದತ್ಥೋ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನೇನ ಸಂಸದ್ದೇನ ವುತ್ತೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವಚನಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಯೇ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಚನಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಪನಸ್ಸ ‘‘ಸಂ, ಸನ್ತಂ, ಸನ್ತೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಕಾಸಿತಾ. ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತೇ ಸಂ ವುಚ್ಚತಿ ಧನಂ, ‘‘ಮನುಸ್ಸಸ್ಸಂ. ಪರಸ್ಸಂ. ಸಬ್ಬಸ್ಸಂ. ಸಬ್ಬಸ್ಸಹರಣಂ. ಪರಸ್ಸಹರಣ’’ನ್ತಿಆದೀನೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ. ತತ್ಥ ಮನುಸ್ಸಸ್ಸ ಸಂ ಮನುಸ್ಸಸ್ಸಂ. ಏವಂ ಪರಸ್ಸ ಸಂ ಪರಸ್ಸಂ. ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸಂ ಸಬ್ಬಸ್ಸಂ. ತಸ್ಸ ಹರಣಂ ಪರಸ್ಸಹರಣಂ ಸಬ್ಬಸ್ಸಹರಣನ್ತಿ ಸಮಾಸೋ. ತಥಾ ಸಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸುಖಂ ಸನ್ತಿ ಚ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತಬ್ಬಾಚಕತ್ತಂ ಪೋರಾಣಕವಿರಚನಾಯಂ –

‘‘ದೇವದೇವೋ ಸಂದೇಹೀ ನೋ, ಹೀನೋ ದೇವಾತಿದೇಹತೋ;

ಹತೋಪಪಾತಸಂಸಾರೋ, ಸಾರೋ ಸಂ ದೇತು ದೇಹಿನ’’ನ್ತಿ.

ತಸ್ಮಾ ಅಯಮೇತ್ಥ ಗಾಥಾ, ‘‘ಸಕಲಲೋಕಸಙ್ಕರೋ ದೀಪಙ್ಕರೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸಙ್ಕರೋ’’ತಿ ಪದಞ್ಚನಿದಸ್ಸನಂ. ‘‘ಸಂ, ಸಾನಿ, ಸಾ. ಸಂ, ಸಾನಿ, ಸೇ. ಸೇನ’’ಇಚ್ಚಾದಿ ಪುಬ್ಬೇ ಪಕಾಸಿತನಯೇನ ಞೇಯ್ಯಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಸೋತೂನಂ ಸುಗತಮತವರೇ ಕೋಸಲ್ಲಜನನತ್ಥಂ ಸಮಾಸನ್ತಗತಸ್ಸ ಸಂಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಕಥಯಾಮ –

ಮನುಸ್ಸಸ್ಸಂ, ಮನುಸ್ಸಸ್ಸಾನಿ, ಮನುಸ್ಸಸ್ಸಾ. ಮನುಸ್ಸಸ್ಸಂ, ಮನುಸ್ಸಸ್ಸಾನಿ, ಮನುಸ್ಸಸ್ಸೇ. ಮನುಸ್ಸಸ್ಸೇನ, ಮನುಸ್ಸಸ್ಸೇಹಿ, ಮನುಸ್ಸಸ್ಸೇಭಿ. ಮನುಸ್ಸಸ್ಸಸ್ಸ, ಮನುಸ್ಸಸ್ಸಾನಂ. ಮನುಸ್ಸಸ್ಸಾ, ಮನುಸ್ಸಸ್ಸಸ್ಮಾ, ಮನುಸ್ಸಸ್ಸಮ್ಹಾ, ಮನುಸ್ಸಸ್ಸೇಹಿ, ಮನುಸ್ಸಸ್ಸೇಭಿ. ಮನುಸ್ಸಸ್ಸಸ್ಸ, ಮನುಸ್ಸಸ್ಸಾನಂ. ಮನುಸ್ಸಸ್ಸೇ, ಮನುಸ್ಸಸ್ಸಸ್ಮಿಂ, ಮನುಸ್ಸಸ್ಸಮ್ಹಿ, ಮನುಸ್ಸಸ್ಸೇಸು. ಭೋ ಮನುಸ್ಸಸ್ಸ, ಭೋನ್ತೋ ಮನುಸ್ಸಸ್ಸಾನಿ, ಮನುಸ್ಸಸ್ಸಾ. ಏಸ ನಯೋ ‘‘ಪರಸ್ಸಂ ಸಬ್ಬಸ್ಸ’’ನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ, ಸಬ್ಬಾನೇತಾನಿ ಪದಾನಿ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಲಿಙ್ಗಾನೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ.

ಯಂ ತಂ ಕಿಮಿತಿಸದ್ದಾನಂ, ನಾಮಮಾಲಂ ಪನತ್ತರಿ;

ಸಬ್ಬನಾಮಪರಿಚ್ಛೇದೇ, ಪಕಾಸಿಸ್ಸಂ ತಿಲಿಙ್ಗತೋ.

ಇಚ್ಚೇವಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ಕೋ ವಿ ಸಾದೀನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ಥನ್ತರನಿದಸ್ಸನಪದೇಹಿ ವಿಭತ್ತಾ. ತತ್ರಿದಂ ಲಿಙ್ಗವವತ್ಥಾನಂ –

ಕೋ ವಿ ಸಾ ಹೋನ್ತಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೇ, ಭಾ ರಾ ಥೀ ಧೀ ಕು ಭೂ ಥಿಯಂ;

ಕಂ ಖಂ ನಪುಂಸಕೇ ಗೋ ತು, ಪುಮೇ ಚೇವಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಕೇ.

ಮೋ ಪುಮೇ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇ ಮಾ, ಸಂ ಪುಮೇ ಚ ನಪುಂಸಕೇ;

ಯಂ ತಂ ಕಿಮಿತಿ ಸಬ್ಬತ್ರ, ಲಿಙ್ಗೇಸ್ವೇವ ಪವತ್ತರೇ.

ಇತೋ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಏಕಕ್ಖರಾನಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ.

ಏವಂ ವಿಞ್ಞೂನಂ ನಯಞ್ಞೂನಂ ಸದ್ದರಚನಾವಿಸಯೇ ಪರಮವಿಸುದ್ಧವಿಪುಲಬುದ್ಧಿಪಟಿಲಾಭತ್ಥಂ ಪರಮಸಣ್ಹಸುಖುಮತ್ಥೇಸು ಪಯೋಗೇಸು ಅಸಮ್ಮೋಹತ್ಥಂ ಸುವಣ್ಣತಲೇ ಸೀಹವಿಜಮ್ಭನೇನ ಕೇಸರೀಸೀಹಸ್ಸ ವಿಜಮ್ಭನಮಿವ ತೇಪಿಟಕೇ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಞಾಣವಿಜಮ್ಭನೇನ ವಿಜಮ್ಭನತ್ಥಞ್ಚ ಅಧಿಕೂನೇಕಕ್ಖರವಸೇನ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯಂ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವಿಭತ್ತಾ.

ಸದ್ದೇ ಭವನ್ತಿ ಕುಸಲಾ ನ ತು ಕೇಚಿ ಅತ್ಥೇ,

ಅತ್ಥೇ ಭವನ್ತಿ ಕುಸಲಾ ನ ತು ಕೇಚಿ ಸದ್ದೇ.

ಕೋಸಲ್ಲಮೇವ ಪರಮಂ ದುಭಯತ್ಥ ತಸ್ಮಾ,

ಯೋಗಂ ಕರೇಯ್ಯ ಸತತಂ ಮತಿಮಾ ವರನ್ತಿ.

ಇತಿ ನವಙ್ಗೇ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ಬ್ಯಪ್ಪಥಗತೀಸು

ವಿಞ್ಞೂನಂ ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಾಯ ಕತೇ ಸದ್ದನೀತಿಪ್ಪಕರಣೇ

ಲಿಙ್ಗತ್ತಯಮಿಸ್ಸಕೋ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾವಿಭಾಗೋ

ದಸಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ.