៤. ទិដ្ឋាវិកម្មវគ្គោ

៤២៥. ‘‘កតិ នុ ខោ, ភន្តេ, អធម្មិកា ទិដ្ឋាវិកម្មា’’តិ? ‘‘បញ្ចិមេ, ឧបាលិ, អធម្មិកា ទិដ្ឋាវិកម្មា. កតមេ បញ្ច? អនាបត្តិយា ទិដ្ឋិំ អាវិ ករោតិ, អទេសនាគាមិនិយា អាបត្តិយា ទិដ្ឋិំ អាវិ ករោតិ, ទេសិតាយ អាបត្តិយា ទិដ្ឋិំ អាវិ ករោតិ, ចតូហិ បញ្ចហិ ទិដ្ឋិំ អាវិ ករោតិ, មនោ មានសេន ទិដ្ឋិំ អាវិ ករោតិ – ឥមេ ខោ, ឧបាលិ, បញ្ច អធម្មិកា ទិដ្ឋាវិកម្មា.

‘‘បញ្ចិមេ, ឧបាលិ, ធម្មិកា ទិដ្ឋាវិកម្មា. កតមេ បញ្ច? អាបត្តិយា ទិដ្ឋិំ អាវិ ករោតិ, ទេសនាគាមិនិយា អាបត្តិយា ទិដ្ឋិំ អាវិ ករោតិ, អទេសិតាយ អាបត្តិយា ទិដ្ឋិំ អាវិ ករោតិ, ន ចតូហិ បញ្ចហិ ទិដ្ឋិំ អាវិ ករោតិ, ន មនោ មានសេន ទិដ្ឋិំ អាវិ ករោតិ – ឥមេ ខោ, ឧបាលិ, បញ្ច ធម្មិកា ទិដ្ឋាវិកម្មា.

‘‘អបរេបិ, ឧបាលិ, បញ្ច អធម្មិកា ទិដ្ឋាវិកម្មា. កតមេ បញ្ច? នានាសំវាសកស្ស សន្តិកេ ទិដ្ឋិំ អាវិ ករោតិ, នានាសីមាយ ឋិតស្ស សន្តិកេ ទិដ្ឋិំ អាវិ ករោតិ, អបកតត្តស្ស សន្តិកេ ទិដ្ឋិំ អាវិ ករោតិ, ចតូហិ បញ្ចហិ ទិដ្ឋិំ អាវិ ករោតិ, មនោ មានសេន ទិដ្ឋិំ អាវិ ករោតិ – ឥមេ ខោ, ឧបាលិ, បញ្ច អធម្មិកា ទិដ្ឋាវិកម្មា.

‘‘បញ្ចិមេ, ឧបាលិ, ធម្មិកា ទិដ្ឋាវិកម្មា. កតមេ បញ្ច? សមានសំវាសកស្ស សន្តិកេ ទិដ្ឋិំ អាវិ ករោតិ, សមានសីមាយ ឋិតស្ស សន្តិកេ ទិដ្ឋិំ អាវិ ករោតិ, បកតត្តស្ស សន្តិកេ ទិដ្ឋិំ អាវិ ករោតិ, ន ចតូហិ បញ្ចហិ ទិដ្ឋិំ អាវិ ករោតិ, ន មនោ មានសេន ទិដ្ឋិំ អាវិ ករោតិ – ឥមេ ខោ, ឧបាលិ, បញ្ច ធម្មិកា ទិដ្ឋាវិកម្មាតិ.

៤២៦. ‘‘កតិ នុ ខោ, ភន្តេ, អធម្មិកា បដិគ្គហា’’តិ? ‘‘បញ្ចិមេ, ឧបាលិ, អធម្មិកា បដិគ្គហា. កតមេ បញ្ច? កាយេន ទិយ្យមានំ កាយេន អប្បដិគ្គហិតំ, កាយេន ទិយ្យមានំ កាយប្បដិពទ្ធេន អប្បដិគ្គហិតំ, កាយប្បដិពទ្ធេន ទិយ្យមានំ កាយេន អប្បដិគ្គហិតំ, កាយប្បដិពទ្ធេន ទិយ្យមានំ កាយប្បដិពទ្ធេន អប្បដិគ្គហិតំ, និស្សគ្គិយេន ទិយ្យមានំ កាយេន វា កាយប្បដិពទ្ធេន វា អប្បដិគ្គហិតំ – ឥមេ ខោ, ឧបាលិ, បញ្ច អធម្មិកា បដិគ្គហា.

‘‘បញ្ចិមេ, ឧបាលិ, ធម្មិកា បដិគ្គហា. កតមេ បញ្ច? កាយេន ទិយ្យមានំ កាយេន បដិគ្គហិតំ, កាយេន ទិយ្យមានំ កាយប្បដិពទ្ធេន បដិគ្គហិតំ, កាយប្បដិពទ្ធេន ទិយ្យមានំ កាយេន បដិគ្គហិតំ, កាយប្បដិពទ្ធេន ទិយ្យមានំ កាយប្បដិពទ្ធេន បដិគ្គហិតំ, និស្សគ្គិយេន ទិយ្យមានំ កាយេន វា កាយប្បដិពទ្ធេន វា បដិគ្គហិតំ – ឥមេ ខោ, ឧបាលិ, បញ្ច ធម្មិកា បដិគ្គហា’’តិ.

៤២៧. ‘‘កតិ នុ ខោ, ភន្តេ, អនតិរិត្តា’’តិ? ‘‘បញ្ចិមេ, ឧបាលិ, អនតិរិត្តា. កតមេ បញ្ច? [បាចិ. ២៣៩] អកប្បិយកតំ ហោតិ, អប្បដិគ្គហិតកតំ ហោតិ អនុច្ចារិតកតំ ហោតិ, អហត្ថបាសេ កតំ ហោតិ, អលមេតំ សព្ពន្តិ អវុត្តំ ហោតិ – ឥមេ ខោ, ឧបាលិ, បញ្ច អនតិរិត្តា.

‘‘បញ្ចិមេ, ឧបាលិ, អតិរិត្តា. កតមេ បញ្ច? [បាចិ. ២៣៩] កប្បិយកតំ ហោតិ, បដិគ្គហិតកតំ ហោតិ, ឧច្ចារិតកតំ ហោតិ, ហត្ថបាសេ កតំ ហោតិ, អលមេតំ សព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ – ឥមេ ខោ, ឧបាលិ, បញ្ច អតិរិត្តា’’តិ.

៤២៨. ‘‘កតិហិ នុ ខោ, ភន្តេ, អាការេហិ បវារណា បញ្ញាយតី’’តិ? ‘‘បញ្ចហុបាលិ, អាការេហិ បវារណា បញ្ញាយតិ. កតមេហិ បញ្ចហិ? [បាចិ. ២៣៩] អសនំ បញ្ញាយតិ, ភោជនំ បញ្ញាយតិ, ហត្ថបាសេ ឋិតោ អភិហរតិ, បដិក្ខេបោ បញ្ញាយតិ – ឥមេហិ ខោ, ឧបាលិ, បញ្ចហាការេហិ បវារណា បញ្ញាយតី’’តិ.

៤២៩. ‘‘កតិ នុ ខោ, ភន្តេ, អធម្មិកា បដិញ្ញាតករណា’’តិ? ‘‘បញ្ចិមេ, ឧបាលិ, អធម្មិកា បដិញ្ញាតករណា. កតមេ បញ្ច? ភិក្ខុ បារាជិកំ អជ្ឈាបន្នោ ហោតិ, បារាជិកេន ចោទិយមានោ សង្ឃាទិសេសំ អជ្ឈាបន្នោ បដិជានាតិ, តំ សង្ឃោ សង្ឃាទិសេសេន ការេតិ, អធម្មិកំ បដិញ្ញាតករណំ. ភិក្ខុ បារាជិកំ អជ្ឈាបន្នោ ហោតិ, បារាជិកេន ចោទិយមានោ បាចិត្តិយំ…បេ… បាដិទេសនីយំ… ទុក្កដំ អជ្ឈាបន្នោ បដិជានាតិ, តំ សង្ឃោ ទុក្កដេន ការេតិ, អធម្មិកំ បដិញ្ញាតករណំ. ភិក្ខុ សង្ឃាទិសេសំ…បេ… បាចិត្តិយំ… បាដិទេសនីយំ… ទុក្កដំ អជ្ឈាបន្នោ ហោតិ. ទុក្កដេន ចោទិយមានោ បារាជិកំ អជ្ឈាបន្នោ បដិជានាតិ, តំ សង្ឃោ បារាជិកេន ការេតិ, អធម្មិកំ បដិញ្ញាតករណំ. ភិក្ខុ ទុក្កដំ អជ្ឈាបន្នោ ហោតិ, ទុក្កដេន ចោទិយមានោ សង្ឃាទិសេសំ…បេ… បាចិត្តិយំ… បាដិទេសនីយំ អជ្ឈាបន្នោ បដិជានាតិ, តំ សង្ឃោ បាដិទេសនីយេន ការេតិ – អធម្មិកំ បដិញ្ញាតករណំ. ឥមេ ខោ, ឧបាលិ, បញ្ច អធម្មិកា បដិញ្ញាតករណា.

‘‘បញ្ចិមេ, ឧបាលិ, ធម្មិកា បដិញ្ញាតករណា. កតមេ បញ្ច? ភិក្ខុ បារាជិកំ អជ្ឈាបន្នោ ហោតិ, បារាជិកេន ចោទិយមានោ បារាជិកំ អជ្ឈាបន្នោ បដិជានាតិ, តំ សង្ឃោ បារាជិកេន ការេតិ, ធម្មិកំ បដិញ្ញាតករណំ. ភិក្ខុ សង្ឃាទិសេសំ…បេ… បាចិត្តិយំ… បាដិទេសនីយំ… ទុក្កដំ អជ្ឈាបន្នោ ហោតិ, ទុក្កដេន ចោទិយមានោ ទុក្កដំ អជ្ឈាបន្នោ បដិជានាតិ, តំ សង្ឃោ ទុក្កដេន ការេតិ, ធម្មិកំ បដិញ្ញាតករណំ. ឥមេ ខោ, ឧបាលិ, បញ្ច ធម្មិកា បដិញ្ញាតករណា’’តិ.

៤៣០. ‘‘កតិហិ នុ ខោ, ភន្តេ, អង្គេហិ សមន្នាគតស្ស ភិក្ខុនោ ឱកាសកម្មំ ការាបេន្តស្ស នាលំ ឱកាសកម្មំ កាតុ’’ន្តិ? ‘‘បញ្ចហុបាលិ, អង្គេហិ សមន្នាគតស្ស ភិក្ខុនោ ឱកាសកម្មំ ការាបេន្តស្ស នាលំ ឱកាសកម្មំ កាតុំ. កតមេហិ បញ្ចហិ? អលជ្ជី ច ហោតិ, ពាលោ ច, អបកតត្តោ ច, ចាវនាធិប្បាយោ វត្តា ហោតិ, នោ វុដ្ឋានាធិប្បាយោ – ឥមេហិ ខោ, ឧបាលិ, បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតស្ស ភិក្ខុនោ ឱកាសកម្មំ ការាបេន្តស្ស នាលំ ឱកាសកម្មំ កាតុំ.

‘‘បញ្ចហុបាលិ, អង្គេហិ សមន្នាគតស្ស ភិក្ខុនោ ឱកាសកម្មំ ការាបេន្តស្ស អលំ ឱកាសកម្មំ កាតុំ. កតមេហិ បញ្ចហិ? លជ្ជី ច ហោតិ, បណ្ឌិតោ ច, បកតត្តោ ច, វុដ្ឋានាធិប្បាយោ វត្តា ហោតិ, នោ ចាវនាធិប្បាយោ – ឥមេហិ ខោ, ឧបាលិ, បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតស្ស ភិក្ខុនោ ឱកាសកម្មំ ការាបេន្តស្ស អលំ ឱកាសកម្មំ កាតុ’’ន្តិ.

៤៣១. ‘‘កតិហិ នុ ខោ, ភន្តេ, អង្គេហិ សមន្នាគតេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ វិនយោ ន សាកច្ឆិតព្ពោ’’តិ? ‘‘បញ្ចហុបាលិ, អង្គេហិ សមន្នាគតេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ វិនយោ ន សាកច្ឆិតព្ពោ. កតមេហិ បញ្ចហិ? វត្ថុំ ន ជានាតិ, និទានំ ន ជានាតិ, បញ្ញត្តិំ ន ជានាតិ, បទបច្ចាភដ្ឋំ ន ជានាតិ, អនុសន្ធិវចនបថំ ន ជានាតិ – ឥមេហិ ខោ, ឧបាលិ, បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ វិនយោ ន សាកច្ឆិតព្ពោ.

‘‘បញ្ចហុបាលិ, អង្គេហិ សមន្នាគតេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ វិនយោ សាកច្ឆិតព្ពោ. កតមេហិ បញ្ចហិ? វត្ថុំ ជានាតិ, និទានំ ជានាតិ, បញ្ញត្តិំ ជានាតិ, បទបច្ចាភដ្ឋំ ជានាតិ, អនុសន្ធិវចនបថំ ជានាតិ – ឥមេហិ ខោ, ឧបាលិ, បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ វិនយោ សាកច្ឆិតព្ពោ’’តិ.

៤៣២. ‘‘កតិ នុ ខោ, ភន្តេ, បញ្ហាបុច្ឆា’’តិ? ‘‘បញ្ចិមា, ឧបាលិ, បញ្ហាបុច្ឆា. កតមា បញ្ច? មន្ទត្តា មោមូហត្តា បញ្ហំ បុច្ឆតិ, បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, បរិភវា បញ្ហំ បុច្ឆតិ, អញ្ញាតុកាមោ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, សចេ មេ បញ្ហំ បុដ្ឋោ សម្មទេវ ព្យាករិស្សតិ ឥច្ចេតំ កុសលំ នោ ចេ បញ្ហំ បុដ្ឋោ សម្មទេវ ព្យាករិស្សតិ អហមស្ស សម្មទេវ ព្យាករិស្សាមីតិ បញ្ហំ បុច្ឆតិ – ឥមា ខោ, ឧបាលិ, បញ្ច បញ្ហាបុច្ឆា’’តិ.

៤៣៣. ‘‘កតិ នុ ខោ, ភន្តេ, អញ្ញព្យាករណា’’តិ? ‘‘បញ្ចិមេ, ឧបាលិ, អញ្ញព្យាករណា. កតមេ បញ្ច? មន្ទត្តា មោមូហត្តា អញ្ញំ ព្យាករោតិ, បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ អញ្ញំ ព្យាករោតិ, ឧម្មាទា ចិត្តក្ខេបា អញ្ញំ ព្យាករោតិ, អធិមានេន អញ្ញំ ព្យាករោតិ, ភូតំ អញ្ញំ ព្យាករោតិ – ឥមេ ខោ, ឧបាលិ, បញ្ច អញ្ញព្យាករណា’’តិ.

៤៣៤. ‘‘កតិ នុ ខោ, ភន្តេ, វិសុទ្ធិយោ’’តិ? ‘‘បញ្ចិមា, ឧបាលិ, វិសុទ្ធិយោ. កតមា បញ្ច? និទានំ ឧទ្ទិសិត្វា អវសេសំ សុតេន សាវេតព្ពំ អយំ បឋមា វិសុទ្ធិ, និទានំ ឧទ្ទិសិត្វា ចត្តារិ បារាជិកានិ ឧទ្ទិសិត្វា អវសេសំ សុតេន សាវេតព្ពំ អយំ ទុតិយា វិសុទ្ធិ, និទានំ ឧទ្ទិសិត្វា ចត្តារិ បារាជិកានិ ឧទ្ទិសិត្វា តេរស សង្ឃាទិសេសេ ឧទ្ទិសិត្វា អវសេសំ សុតេន សាវេតព្ពំ អយំ តតិយា វិសុទ្ធិ, និទានំ ឧទ្ទិសិត្វា ចត្តារិ បារាជិកានិ ឧទ្ទិសិត្វា តេរស សង្ឃាទិសេសេ ឧទ្ទិសិត្វា ទ្វេ អនិយតេ ឧទ្ទិសិត្វា អវសេសំ សុតេន សាវេតព្ពំ អយំ ចតុត្ថា វិសុទ្ធិ, វិត្ថារេនេវ បញ្ចមី – ឥមា ខោ, ឧបាលិ, បញ្ច វិសុទ្ធិយោ’’តិ.

៤៣៥. ‘‘កតិ នុ ខោ, ភន្តេ, ភោជនា’’តិ? ‘‘បញ្ចិមេ, ឧបាលិ, ភោជនា. កតមេ បញ្ច? ឱទនោ, កុម្មាសោ, សត្តុ, មច្ឆោ, មំសំ – ឥមេ ខោ, ឧបាលិ, បញ្ច ភោជនា’’តិ.

ទិដ្ឋាវិកម្មវគ្គោ និដ្ឋិតោ ចតុត្ថោ.

តស្សុទ្ទានំ –

ទិដ្ឋាវិកម្មា អបរេ, បដិគ្គហានតិរិត្តា;

បវារណា បដិញ្ញាតំ, ឱកាសំ សាកច្ឆេន ច;

បញ្ហំ អញ្ញព្យាករណា, វិសុទ្ធិ ចាបិ ភោជនាតិ.