១៤. សារិបុត្តមោគ្គល្លានបព្ពជ្ជាកថា

៦០. តេន ខោ បន សមយេន សញ្ចយោ [សញ្ជយោ (សី. ស្យា.)] បរិព្ពាជកោ រាជគហេ បដិវសតិ មហតិយា បរិព្ពាជកបរិសាយ សទ្ធិំ អឌ្ឍតេយ្យេហិ បរិព្ពាជកសតេហិ. តេន ខោ បន សមយេន សារិបុត្តមោគ្គល្លានា សញ្ចយេ បរិព្ពាជកេ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ. តេហិ កតិកា កតា ហោតិ – យោ បឋមំ អមតំ អធិគច្ឆតិ, សោ ឥតរស្ស អារោចេតូតិ. អថ ខោ អាយស្មា អស្សជិ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ បាសាទិកេន អភិក្កន្តេន បដិក្កន្តេន អាលោកិតេន វិលោកិតេន សមិញ្ជិតេន បសារិតេន, ឱក្ខិត្តចក្ខុ ឥរិយាបថសម្បន្នោ. អទ្ទសា ខោ សារិបុត្តោ បរិព្ពាជកោ អាយស្មន្តំ អស្សជិំ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ បាសាទិកេន អភិក្កន្តេន បដិក្កន្តេន អាលោកិតេន វិលោកិតេន សមិញ្ជិតេន បសារិតេន ឱក្ខិត្តចក្ខុំ ឥរិយាបថសម្បន្នំ. ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘យេ វត លោកេ អរហន្តោ វា អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នា, អយំ តេសំ ភិក្ខុ អញ្ញតរោ. យំនូនាហំ ឥមំ ភិក្ខុំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆេយ្យំ – ‘កំសិ ត្វំ, អាវុសោ, ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតោ, កោ វា តេ សត្ថា, កស្ស វា ត្វំ ធម្មំ រោចេសី’’’តិ? អថ ខោ សារិបុត្តស្ស បរិព្ពាជកស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អកាលោ ខោ ឥមំ ភិក្ខុំ បុច្ឆិតុំ, អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោ បិណ្ឌាយ ចរតិ. យំនូនាហំ ឥមំ ភិក្ខុំ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធេយ្យំ, អត្ថិកេហិ ឧបញ្ញាតំ មគ្គ’’ន្តិ. អថ ខោ អាយស្មា អស្សជិ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បិណ្ឌបាតំ អាទាយ បដិក្កមិ. អថ ខោ សារិបុត្តោបិ បរិព្ពាជកោ យេនាយស្មា អស្សជិ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា អស្សជិនា សទ្ធិំ សម្មោទិ, សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ សារិបុត្តោ បរិព្ពាជកោ អាយស្មន្តំ អស្សជិំ ឯតទវោច – ‘‘វិប្បសន្នានិ ខោ តេ, អាវុសោ, ឥន្ទ្រិយានិ, បរិសុទ្ធោ ឆវិវណ្ណោ បរិយោទាតោ. កំសិ ត្វំ, អាវុសោ, ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតោ, កោ វា តេ សត្ថា, កស្ស វា ត្វំ ធម្មំ រោចេសី’’តិ? ‘‘អត្ថាវុសោ, មហាសមណោ សក្យបុត្តោ សក្យកុលា បព្ពជិតោ, តាហំ ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតោ, សោ ច មេ ភគវា សត្ថា, តស្ស ចាហំ ភគវតោ ធម្មំ រោចេមី’’តិ. ‘‘កិំវាទី បនាយស្មតោ សត្ថា, កិមក្ខាយី’’តិ? ‘‘អហំ ខោ, អាវុសោ, នវោ អចិរបព្ពជិតោ, អធុនាគតោ ឥមំ ធម្មវិនយំ, ន តាហំ សក្កោមិ វិត្ថារេន ធម្មំ ទេសេតុំ, អបិ ច តេ សំខិត្តេន អត្ថំ វក្ខាមី’’តិ. អថ ខោ សារិបុត្តោ បរិព្ពាជកោ អាយស្មន្តំ អស្សជិំ ឯតទវោច – ‘‘ហោតុ, អាវុសោ –

‘‘អប្បំ វា ពហុំ វា ភាសស្សុ, អត្ថំយេវ មេ ព្រូហិ;

អត្ថេនេវ មេ អត្ថោ, កិំ កាហសិ ព្យញ្ជនំ ពហុ’’ន្តិ.

អថ ខោ អាយស្មា អស្សជិ សារិបុត្តស្ស បរិព្ពាជកស្ស ឥមំ ធម្មបរិយាយំ អភាសិ –

[អប. ១.១.២៨៦ ថេរាបទានេបិ] ‘‘យេ ធម្មា ហេតុប្បភវា, តេសំ ហេតុំ តថាគតោ អាហ;

តេសញ្ច យោ និរោធោ, ឯវំវាទី មហាសមណោ’’តិ.

អថ ខោ សារិបុត្តស្ស បរិព្ពាជកស្ស ឥមំ ធម្មបរិយាយំ សុត្វា វិរជំ វីតមលំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទិ – ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ.

[អប. ១.១.២៨៩ ថេរាបទានេបិ] ឯសេវ ធម្មោ យទិ តាវទេវ, បច្ចព្យត្ថ បទមសោកំ;

អទិដ្ឋំ អព្ភតីតំ, ពហុកេហិ កប្បនហុតេហីតិ.

៦១. អថ ខោ សារិបុត្តោ បរិព្ពាជកោ យេន មោគ្គល្លានោ បរិព្ពាជកោ តេនុបសង្កមិ. អទ្ទសា ខោ មោគ្គល្លានោ បរិព្ពាជកោ សារិបុត្តំ បរិព្ពាជកំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ, ទិស្វាន សារិបុត្តំ បរិព្ពាជកំ ឯតទវោច – ‘‘វិប្បសន្នានិ ខោ តេ, អាវុសោ, ឥន្ទ្រិយានិ, បរិសុទ្ធោ ឆវិវណ្ណោ បរិយោទាតោ. កច្ចិ នុ ត្វំ, អាវុសោ, អមតំ អធិគតោ’’តិ? ‘‘អាមាវុសោ, អមតំ អធិគតោ’’តិ. ‘‘យថាកថំ បន ត្វំ, អាវុសោ, អមតំ អធិគតោ’’តិ? ‘‘ឥធាហំ, អាវុសោ, អទ្ទសំ អស្សជិំ ភិក្ខុំ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ បាសាទិកេន អភិក្កន្តេន បដិក្កន្តេន អាលោកិតេន វិលោកិតេន សមិញ្ជិតេន បសារិតេន ឱក្ខិត្តចក្ខុំ ឥរិយាបថសម្បន្នំ. ទិស្វាន មេ ឯតទហោសិ – ‘យេ វត លោកេ អរហន្តោ វា អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នា, អយំ តេសំ ភិក្ខុ អញ្ញតរោ. យំនូនាហំ ឥមំ ភិក្ខុំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆេយ្យំ – កំសិ ត្វំ, អាវុសោ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតោ, កោ វា តេ សត្ថា, កស្ស វា ត្វំ ធម្មំ រោចេសី’’’តិ. តស្ស មយ្ហំ, អាវុសោ, ឯតទហោសិ – ‘‘អកាលោ ខោ ឥមំ ភិក្ខុំ បុច្ឆិតុំ អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោ បិណ្ឌាយ ចរតិ, យំនូនាហំ ឥមំ ភិក្ខុំ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធេយ្យំ អត្ថិកេហិ ឧបញ្ញាតំ មគ្គ’’ន្តិ. អថ ខោ, អាវុសោ, អស្សជិ ភិក្ខុ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បិណ្ឌបាតំ អាទាយ បដិក្កមិ. អថ ខ្វាហំ, អាវុសោ, យេន អស្សជិ ភិក្ខុ តេនុបសង្កមិំ, ឧបសង្កមិត្វា អស្សជិនា ភិក្ខុនា សទ្ធិំ សម្មោទិំ, សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិំ. ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ អហំ, អាវុសោ, អស្សជិំ ភិក្ខុំ ឯតទវោចំ – ‘‘វិប្បសន្នានិ ខោ តេ, អាវុសោ, ឥន្ទ្រិយានិ, បរិសុទ្ធោ ឆវិវណ្ណោ បរិយោទាតោ. ‘កំសិ ត្វំ, អាវុសោ, ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតោ, កោ វា តេ សត្ថា, កស្ស វា ត្វំ ធម្មំ រោចេសី’’’តិ? ‘អត្ថាវុសោ, មហាសមណោ សក្យបុត្តោ សក្យកុលា បព្ពជិតោ, តាហំ ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតោ, សោ ច មេ ភគវា សត្ថា, តស្ស ចាហំ ភគវតោ ធម្មំ រោចេមី’តិ. ‘កិំវាទី បនាយស្មតោ សត្ថា កិមក្ខាយី’តិ. ‘អហំ ខោ, អាវុសោ, នវោ អចិរបព្ពជិតោ អធុនាគតោ ឥមំ ធម្មវិនយំ, ន តាហំ សក្កោមិ វិត្ថារេន ធម្មំ ទេសេតុំ, អបិ ច តេ សំខិត្តេន អត្ថំ វក្ខាមី’’’តិ. អថ ខ្វាហំ, អាវុសោ, អស្សជិំ ភិក្ខុំ ឯតទវោចំ – ‘‘ហោតុ, អាវុសោ,

អប្បំ វា ពហុំ វា ភាសស្សុ, អត្ថំយេវ មេ ព្រូហិ;

អត្ថេនេវ មេ អត្ថោ, កិំ កាហសិ ព្យញ្ជនំ ពហុ’’ន្តិ.

អថ ខោ, អាវុសោ, អស្សជិ ភិក្ខុ ឥមំ ធម្មបរិយាយំ អភាសិ –

‘‘យេ ធម្មា ហេតុប្បភវា, តេសំ ហេតុំ តថាគតោ អាហ;

តេសញ្ច យោ និរោធោ, ឯវំវាទី មហាសមណោ’’តិ.

អថ ខោ មោគ្គល្លានស្ស បរិព្ពាជកស្ស ឥមំ ធម្មបរិយាយំ សុត្វា វិរជំ វីតមលំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទិ – យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្មន្តិ.

ឯសេវ ធម្មោ យទិ តាវទេវ, បច្ចព្យត្ថ បទមសោកំ;

អទិដ្ឋំ អព្ភតីតំ, ពហុកេហិ កប្បនហុតេហីតិ.

៦២. អថ ខោ មោគ្គល្លានោ បរិព្ពាជកោ សារិបុត្តំ បរិព្ពាជកំ ឯតទវោច ‘‘គច្ឆាម មយំ, អាវុសោ, ភគវតោ សន្តិកេ, សោ នោ ភគវា សត្ថា’’តិ. ‘‘ឥមានិ ខោ, អាវុសោ, អឌ្ឍតេយ្យានិ បរិព្ពាជកសតានិ អម្ហេ និស្សាយ អម្ហេ សម្បស្សន្តា ឥធ វិហរន្តិ, តេបិ តាវ អបលោកេម [អបលោកាម (ក)]. យថា តេ មញ្ញិស្សន្តិ, តថា តេ ករិស្សន្តី’’តិ. អថ ខោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា យេន តេ បរិព្ពាជកា តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា តេ បរិព្ពាជកេ ឯតទវោចុំ – ‘‘គច្ឆាម មយំ, អាវុសោ, ភគវតោ សន្តិកេ, សោ នោ ភគវា សត្ថា’’តិ. ‘‘មយំ អាយស្មន្តេ និស្សាយ អាយស្មន្តេ សម្បស្សន្តា ឥធ វិហរាម, សចេ អាយស្មន្តា មហាសមណេ ព្រហ្មចរិយំ ចរិស្សន្តិ, សព្ពេវ មយំ មហាសមណេ ព្រហ្មចរិយំ ចរិស្សាមា’’តិ. អថ ខោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា យេន សញ្ចយោ បរិព្ពាជកោ តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា សញ្ចយំ បរិព្ពាជកំ ឯតទវោចុំ – ‘‘គច្ឆាម មយំ, អាវុសោ, ភគវតោ សន្តិកេ, សោ នោ ភគវា សត្ថា’’តិ. ‘‘អលំ, អាវុសោ, មា អគមិត្ថ, សព្ពេវ តយោ ឥមំ គណំ បរិហរិស្សាមា’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ…បេ… តតិយម្បិ ខោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា សញ្ចយំ បរិព្ពាជកំ ឯតទវោចុំ – ‘‘គច្ឆាម មយំ, អាវុសោ, ភគវតោ សន្តិកេ, សោ នោ ភគវា សត្ថា’’តិ. ‘‘អលំ, អាវុសោ, មា អគមិត្ថ, សព្ពេវ តយោ ឥមំ គណំ បរិហរិស្សាមា’’តិ. អថ ខោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា តានិ អឌ្ឍតេយ្យានិ បរិព្ពាជកសតានិ អាទាយ យេន វេឡុវនំ តេនុបសង្កមិំសុ. សញ្ចយស្ស បន បរិព្ពាជកស្ស តត្ថេវ ឧណ្ហំ លោហិតំ មុខតោ ឧគ្គញ្ឆិ.

អទ្ទសា ខោ ភគវា [ភគវាតេ (ក)] សារិបុត្តមោគ្គល្លានេ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តេ, ទិស្វាន ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯតេ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ សហាយកា អាគច្ឆន្តិ, កោលិតោ ឧបតិស្សោ ច. ឯតំ មេ សាវកយុគំ ភវិស្សតិ អគ្គំ ភទ្ទយុគ’’ន្តិ.

គម្ភីរេ ញាណវិសយេ, អនុត្តរេ ឧបធិសង្ខយេ;

វិមុត្តេ អប្បត្តេ វេឡុវនំ, អថ នេ សត្ថា ព្យាកាសិ.

ឯតេ ទ្វេ សហាយកា, អាគច្ឆន្តិ កោលិតោ ឧបតិស្សោ ច;

ឯតំ មេ សាវកយុគំ, ភវិស្សតិ អគ្គំ ភទ្ទយុគន្តិ.

អថ ខោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា

ភគវតោ បាទេសុ សិរសា និបតិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘លភេយ្យាម មយំ, ភន្តេ, ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, លភេយ្យាម ឧបសម្បទ’’ន្តិ. ‘‘ឯថ ភិក្ខវោ’’តិ ភគវា អវោច – ‘‘ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, ចរថ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយា’’តិ. សាវ តេសំ អាយស្មន្តានំ ឧបសម្បទា អហោសិ.

អភិញ្ញាតានំ បព្ពជ្ជា

៦៣. តេន ខោ បន សមយេន អភិញ្ញាតា អភិញ្ញាតា មាគធិកា កុលបុត្តា ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ. មនុស្សា ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – អបុត្តកតាយ បដិបន្នោ សមណោ គោតមោ, វេធព្យាយ បដិបន្នោ សមណោ គោតមោ, កុលុបច្ឆេទាយ បដិបន្នោ សមណោ គោតមោ, ឥទានិ អនេន ជដិលសហស្សំ បព្ពាជិតំ, ឥមានិ ច អឌ្ឍតេយ្យានិ បរិព្ពាជកសតានិ សញ្ចយានិ [សញ្ជេយ្យានិ (សី.), សញ្ជយានិ (ស្យា.)] បព្ពាជិតានិ. ឥមេ ច អភិញ្ញាតា អភិញ្ញាតា មាគធិកា កុលបុត្តា សមណេ គោតមេ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តីតិ. អបិស្សុ ភិក្ខូ ទិស្វា ឥមាយ គាថាយ ចោទេន្តិ –

‘‘អាគតោ ខោ មហាសមណោ, មាគធានំ គិរិព្ពជំ;

សព្ពេ សញ្ចយេ នេត្វាន [សញ្ជេយ្យកេ នេត្វា (សី.)], កំសុ ទានិ នយិស្សតី’’តិ.

អស្សោសុំ ខោ ភិក្ខូ តេសំ មនុស្សានំ ឧជ្ឈាយន្តានំ ខិយ្យន្តានំ វិបាចេន្តានំ. អថ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ…បេ… ន, ភិក្ខវេ, សោ សទ្ទោ ចិរំ ភវិស្សតិ, សត្តាហមេវ ភវិស្សតិ, សត្តាហស្ស អច្ចយេន អន្តរធាយិស្សតិ. តេន ហិ, ភិក្ខវេ, យេ តុម្ហេ ឥមាយ គាថាយ ចោទេន្តិ –

‘‘អាគតោ ខោ មហាសមណោ, មាគធានំ គិរិព្ពជំ;

សព្ពេ សញ្ចយេ នេត្វាន, កំសុ ទានិ នយិស្សតី’’តិ.

តេ តុម្ហេ ឥមាយ គាថាយ បដិចោទេថ –

‘‘នយន្តិ វេ មហាវីរា, សទ្ធម្មេន តថាគតា;

ធម្មេន នយមានានំ [នីយមានានំ (ក.)], កា ឧសូយា [ឧស្សុយា (ក.)] វិជានត’’ន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន មនុស្សា ភិក្ខូ ទិស្វា ឥមាយ គាថាយ ចោទេន្តិ –

‘‘អាគតោ ខោ មហាសមណោ, មាគធានំ គិរិព្ពជំ;

សព្ពេ សញ្ចយេ នេត្វាន, កំសុ ទានិ នយិស្សតី’’តិ.

ភិក្ខូ តេ មនុស្សេ ឥមាយ គាថាយ បដិចោទេន្តិ –

‘‘នយន្តិ វេ មហាវីរា, សទ្ធម្មេន តថាគតា;

ធម្មេន នយមានានំ, កា ឧសូយា វិជានត’’ន្តិ.

មនុស្សា ធម្មេន កិរ សមណា សក្យបុត្តិយា នេន្តិ នោ អធម្មេនាតិ សត្តាហមេវ សោ សទ្ទោ អហោសិ, សត្តាហស្ស អច្ចយេន អន្តរធាយិ.

សារិបុត្តមោគ្គល្លានបព្ពជ្ជាកថា និដ្ឋិតា.

ចតុត្ថភាណវារោ និដ្ឋិតោ.