៩. បាតិមោក្ខដ្ឋបនក្ខន្ធកំ

បាតិមោក្ខុទ្ទេសយាចនកថាវណ្ណនា

៣៨៣. បាតិមោក្ខដ្ឋបនក្ខន្ធកេ តទហូតិ (ឧទា. អដ្ឋ. ៤៥) តស្មិំ អហនិ តស្មិំ ទិវសេ. ឧបោសថេតិ ឯត្ថ ឧបវសន្តិ ឯត្ថាតិ ឧបោសថោ, ឧបវសន្តីតិ សីលេន វា អនសនេន វា ឧបេតា ហុត្វា វសន្តីតិ អត្ថោ. អយញ្ហិ ឧបោសថ-សទ្ទោ ‘‘អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសាមី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.៧១; ១០.៤៦) សីលេ អាគតោ. ‘‘ឧបោសថោ វា បវារណា វា’’តិអាទីសុ (មហាវ. ១៥៥) បាតិមោក្ខុទ្ទេសាទិវិនយកម្មេ. ‘‘គោបាលកូបោសថោ និគណ្ឋូបោសថោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.៧១) ឧបវាសេ. ‘‘ឧបោសថោ នាម នាគរាជា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២៤៦; ម. និ. ៣.២៥៨) បញ្ញត្តិយំ. ‘‘អជ្ជុបោសថោ បន្នរសោ’’តិអាទីសុ (មហាវ. ១៦៨) ទិវសេ. ឥធាបិ ទិវសេយេវ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មា តទហុបោសថេតិ តស្មិំ ឧបោសថទិវសភូតេ អហនីតិ អត្ថោ. និសិន្នោ ហោតីតិ មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ឱវាទបាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុំ ឧបាសិកាយ រតនបាសាទេ និសិន្នោ ហោតិ. និសជ្ជ បន ភិក្ខូនំ ចិត្តានិ ឱលោកេន្តោ ឯកំ ទុស្សីលបុគ្គលំ ទិស្វា ‘‘សចាហំ ឥមស្មិំ បុគ្គលេ ឥធ និសិន្នេយេវ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សាមិ, សត្តធាវស្ស មុទ្ធា ផលិស្សតី’’តិ តស្មិំ អនុកម្បាយ តុណ្ហីយេវ អហោសិ.

អភិក្កន្តាតិ អតិក្កន្តា បរិក្ខីណា. ឧទ្ធស្តេ អរុណេតិ ឧគ្គតេ អរុណសីសេ. នន្ទិមុខិយាតិ តុដ្ឋិមុខិយា. ឧទ្ធស្តំ អរុណន្តិ អរុណុគ្គមនំ បត្វាបិ ‘‘ឧទ្ទិសតុ, ភន្តេ, ភគវា ភិក្ខូនំ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ ថេរោ ភគវន្តំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ យាចិ តស្មិំ កាលេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អនុបោសថេ ឧបោសថោ កាតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ១៨៣) សិក្ខាបទស្ស អបញ្ញត្តត្តា. អបរិសុទ្ធា, អានន្ទ, បរិសាតិ តិក្ខត្តុំ ថេរេន បាតិមោក្ខុទ្ទេសស្ស យាចិតត្តា អនុទ្ទេសស្ស ការណំ កថេន្តោ ‘‘អសុកបុគ្គលោ អបរិសុទ្ធោ’’តិ អវត្វា ‘‘អបរិសុទ្ធា, អានន្ទ, បរិសា’’តិ អាហ. កស្មា បន ភគវា តិយាមរត្តិំ តថា វីតិនាមេសិ? តតោ បដ្ឋាយ ឱវាទបាតិមោក្ខំ អនុទ្ទិសិតុកាមោ តស្ស វត្ថុំ បាកដំ កាតុំ.

អទ្ទសាតិ កថំ អទ្ទស. អត្តនោ ចេតោបរិយញាណេន តស្សំ បរិសតិ ភិក្ខូនំ ចិត្តានិ បរិជានន្តោ តស្ស បុរិសស្ស ទុស្សីល្យចិត្តំ បស្សិ. យស្មា បន ចិត្តេ ទិដ្ឋេ តំសមង្គីបុគ្គលោ ទិដ្ឋោ នាម ហោតិ, តស្មា ‘‘អទ្ទសា ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តំ បុគ្គលំ ទុស្សីល’’ន្តិ វុត្តំ. យថេវ ហិ អនាគតេ សត្តសុ ទិវសេសុ បវត្តំ បរេសំ ចិត្តំ ចេតោបរិយញាណលាភី បជានាតិ, ឯវំ អតីតេបីតិ. ទុស្សីលន្តិ និស្សីលំ, សីលវិរហិតន្តិ អត្ថោ. បាបធម្មន្តិ ទុស្សីលត្តា ឯវ ហីនជ្ឈាសយតាយ លាមកសភាវំ. អសុចិន្តិ អបរិសុទ្ធេហិ កាយកម្មាទីហិ សមន្នាគតត្តា ន សុចិំ. សង្កស្សរសមាចារន្តិ កិញ្ចិទេវ អសារុប្បំ ទិស្វា ‘‘ឥទំ ឥមិនា កតំ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ បរេសំ អាសង្កនីយតាយ សង្កាយ សរិតព្ពសមាចារំ. អថ វា កេនចិទេវ ករណីយេន មន្តយន្តេ ភិក្ខូ ទិស្វា ‘‘កច្ចិ នុ ខោ ឥមេ មយា កតកម្មំ ជានិត្វា មន្តេន្តី’’តិ អត្តនោយេវ សង្កាយ សរិតព្ពសមាចារំ. លជ្ជិតព្ពតាយ បដិច្ឆាទេតព្ពស្ស ករណតោ បដិច្ឆន្នំ កម្មន្តំ ឯតស្សាតិ បដិច្ឆន្នកម្មន្តំ. កុច្ឆិតសមណវេសធារិតាយ ន សមណន្តិ អស្សមណំ. សលាកគ្គហណាទីសុ ‘‘កិត្តកា សមណា’’តិ គណនាយ ‘‘អហម្បិ សមណោម្ហី’’តិ មិច្ឆាបដិញ្ញាយ សមណបដិញ្ញំ. អសេដ្ឋចារិតាយ អព្រហ្មចារិំ. អញ្ញេ ព្រហ្មចារិនោ សុនិវត្ថេ សុបារុតេ កុសុម្ភកបដធរេ គាមនិគមាទីសុ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ជីវិកំ កប្បេន្តេ ទិស្វា អព្រហ្មចារី សមានោ សយម្បិ តាទិសេន អាការេន បដិបជ្ជន្តោ ឧបោសថាទីសុ ច សន្ទិស្សន្តោ ‘‘អហម្បិ ព្រហ្មចារី’’តិ បដិញ្ញំ ទេន្តោ វិយ ហោតីតិ ព្រហ្មចារិបដិញ្ញំ. បូតិនា កម្មេន សីលវិបត្តិយា អន្តោ អនុបវិដ្ឋត្តា អន្តោបូតិំ. ឆហិ ទ្វារេហិ រាគាទិកិលេសាវស្សវេន តិន្តត្តា អវស្សុតំ. សញ្ជាតរាគាទិកចវរត្តា សីលវន្តេហិ ឆឌ្ឌេតព្ពត្តា ច កសម្ពុជាតំ. មជ្ឈេ ភិក្ខុសង្ឃស្ស និសិន្នន្តិ សង្ឃបរិយាបន្នោ វិយ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អន្តោ និសិន្នំ.

ទិដ្ឋោសីតិ ‘‘អយំ ន បកតត្តោ’’តិ ភគវតា ទិដ្ឋោ អសិ. យស្មា ច ឯវំ ទិដ្ឋោ, តស្មា នត្ថិ តេ តវ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឯកកម្មាទិសំវាសោ. យស្មា បន សោ សំវាសោ តវ នត្ថិ, តស្មា ឧដ្ឋេហិ អាវុសោតិ ឯវមេត្ថ បទយោជនា វេទិតព្ពា. តតិយម្បិ ខោ សោ បុគ្គលោ តុណ្ហី អហោសីតិ អនេកវារំ វត្វាបិ ‘‘ថេរោ សយមេវ និព្ពិន្នោ ឱរមិស្សតិ, ឥទានិ ឥមេសំ បដិបត្តិំ ជានិស្សាមី’’តិ វា អធិប្បាយេន តុណ្ហី អហោសិ. ពាហាយំ គហេត្វាតិ ‘‘ភគវតា មយា ច យាថាវតោ ទិដ្ឋោ, យាវតតិយំ ‘ឧដ្ឋេហី’តិ ច វុត្តោ ន ឧដ្ឋាតិ, ឥទានិស្ស និក្កឌ្ឍនកាលោ, មា សង្ឃស្ស ឧបោសថន្តរាយោ អហោសី’’តិ ពាហាយំ អគ្គហេសិ. ពហិ ទ្វារកោដ្ឋកា និក្ខាមេត្វាតិ ទ្វារកោដ្ឋកា ទ្វារសាលតោ និក្ខាមេត្វា, ពហីតិ បន និក្ខាមិតដ្ឋានទស្សនំ. អថ វា ពហិទ្វារកោដ្ឋកាតិ ពហិទ្វារកោដ្ឋកតោបិ និក្ខាមេត្វា, ន អន្តោទ្វារកោដ្ឋកតោ ឯវ. ឧភយថាបិ វិហារតោ ពហិកត្វាតិ អត្ថោ. សូចិឃដិកំ ទត្វាតិ អគ្គឡសូចិញ្ច ឧបរិឃដិកញ្ច អាទហិត្វា, សុដ្ឋុ កវាដំ ថកេត្វាតិ អត្ថោ. យាវ ពាហាគហណាបិ នាមាតិ ‘‘អបរិសុទ្ធា, អានន្ទ, បរិសា’’តិ វចនំ សុត្វា ឯវ ហិ តេន បក្កមិតព្ពំ សិយា, ឯវំ អបក្កមិត្វា យាវ ពាហាគហណាបិ នាម សោ មោឃបុរិសោ អាគមិស្សតិ, អច្ឆរិយមិទន្តិ ទស្សេតិ. ឥទញ្ច គរហណច្ឆរិយមេវាតិ វេទិតព្ពំ.

មហាសមុទ្ទេ អដ្ឋច្ឆរិយកថាវណ្ណនា

៣៨៤. អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, មហាសមុទ្ទេតិ (ឧទា. អដ្ឋ. ៤៥) កោ អនុសន្ធិ? យ្វាយំ អបរិសុទ្ធាយ បរិសាយ បាតិមោក្ខស្ស អនុទ្ទេសោ, សោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោតិ តំ អបរេហិ សត្តហិ អច្ឆរិយអព្ភុតធម្មេហិ សទ្ធិំ វិភជិត្វា ទស្សេតុកាមោ បឋមំ តាវ តេសំ ឧបមាភាវេន មហាសមុទ្ទេ អច្ឆរិយអព្ភុតធម្មេ ទស្សេន្តោ សត្ថា ‘‘អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, មហាសមុទ្ទេ’’តិអាទិមាហ. អសុរាតិ ទេវា វិយ ន សុរន្តិ ន ឦសន្តិ ន វិរោចន្តីតិ អសុរា. សុរា នាម ទេវា, តេសំ បដិបក្ខាតិ វា អសុរា, វេបចិត្តិបហារាទាទយោ. តេសំ ភវនំ សិនេរុស្ស ហេដ្ឋាភាគេ, តេ តត្ថ បវិសន្តា និក្ខមន្តា សិនេរុបាទេ មណ្ឌបាទីនិ និម្មិនិត្វា កីឡន្តាវ អភិរមន្តិ. សា តត្ថ តេសំ អភិរតិ ឥមេ គុណេ ទិស្វាតិ អាហ ‘‘យេ ទិស្វា ទិស្វា អសុរា មហាសមុទ្ទេ អភិរមន្តី’’តិ. តត្ថ អភិរមន្តីតិ រតិំ វិន្ទន្តិ, អនុក្កណ្ឋមានា វសន្តីតិ អត្ថោ.

អនុបុព្ពនិន្នោតិអាទីនិ សព្ពានិ អនុបដិបាដិយា និន្នភាវស្សេវ វេវចនានិ. ន អាយតកេនេវ បបាតោតិ នច្ឆិន្នតដមហាសោព្ភោ វិយ អាទិតោ ឯវ បបាតោ. សោ ហិ តីរទេសតោ បដ្ឋាយ ឯកង្គុលទ្វង្គុលវិទត្ថិរតនយដ្ឋិឧសភអឌ្ឍគាវុតគាវុតអឌ្ឍយោជនយោជនាទិវសេន គម្ភីរោ ហុត្វា គច្ឆន្តោ គច្ឆន្តោ សិនេរុបាទមូលេ ចតុរាសីតិយោជនសហស្សគម្ភីរោ ហុត្វា ឋិតោតិ ទស្សេតិ.

ឋិតធម្មោតិ ឋិតសភាវោ អវដ្ឋិតសភាវោ. កុណបេនាតិ យេន កេនចិ ហត្ថិអស្សាទិកឡេវរេន. វាហេតីតិ ហត្ថេន គហេត្វា វិយ វីចិប្បហារេនេវ ថលេ ខិបតិ. គង្គា យមុនាតិ អនោតត្តទហស្ស ទក្ខិណមុខតោ និក្ខន្តនទី បញ្ចធារា ហុត្វា បវត្តដ្ឋានេ គង្គាតិអាទិនា បញ្ចធា សង្ខំ គតា. តត្ថ នទី និន្នគាតិអាទិកំ គោត្តំ, គង្គា យមុនាតិអាទិកំ នាមំ. សវន្តិយោតិ យា កាចិ សវមានា សន្ទមានា គច្ឆន្តិយោ មហានទិយោ វា កុន្នទិយោ វា. អប្បេន្តីតិ អល្លីយន្តិ ឱសរន្តិ. ធារាតិ វុដ្ឋិធារា. បូរត្តន្តិ បុណ្ណភាវោ. មហាសមុទ្ទស្ស ហិ អយំ ធម្មតា – ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ ទេវោ មន្ទោ ជាតោ, ជាលក្ខិបាទីនិ អាទាយ មច្ឆកច្ឆបេ គណ្ហិស្សាមី’’តិ វា ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ អតិមហន្តា វុដ្ឋិ, លភិស្សាម នុ ខោ បិដ្ឋិបសារណដ្ឋាន’’ន្តិ វា ន សក្កា វត្តុំ. បឋមកប្បិកកាលតោ បដ្ឋាយ ហិ តីរំ ភស្សិត្វា សិនេរុមេខលំ អាហច្ច ឧទកំ ឋិតំ, តតោ ឯកង្គុលមត្តម្បិ ឧទកំ នេវ ហេដ្ឋា ឱតរតិ, ន ឧទ្ធំ ឧត្តរតិ. ឯករសោតិ អសម្ភិន្នរសោ.

មុត្តាតិ ខុទ្ទកមហន្តវដ្ដទីឃាទិភេទា អនេកវិធមុត្តា. មណីតិ រត្តនីលាទិភេទោ អនេកវិធោ មណិ. វេឡុរិយោតិ វំសវណ្ណសិរីសបុប្ផវណ្ណាទិសណ្ឋានតោ អនេកវិធោ. សង្ខោតិ ទក្ខិណាវដ្ដកតុម្ពកុច្ឆិធមនសង្ខាទិភេទោ អនេកវិធោ. សិលាតិ សេតកាឡមុគ្គវណ្ណាទិភេទា អនេកវិធា. បវាឡម្បិ ខុទ្ទកមហន្តរត្តឃនរត្តាទិភេទំ អនេកវិធំ. លោហិតកោ បទុមរាគាទិភេទោ អនេកវិធោ. មសារគល្លំ កពរមណិ. ចិត្តផលិកន្តិបិ វទន្តិ. មហតំ ភូតានន្តិ មហន្តានំ សត្តានំ. តិមិ តិមិង្គលោ តិមិតិមិង្គលោតិ តិស្សោ មច្ឆជាតិយោ. តិមិំ គិលនសមត្ថោ តិមិង្គលោ, តិមិញ្ច តិមិង្គលញ្ច គិលនសមត្ថោ តិមិតិមិង្គលោតិ វទន្តិ. នាគាតិ ឩមិបិដ្ឋិវាសិនោបិ វិមានដ្ឋកនាគាបិ.

ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អដ្ឋច្ឆរិយកថាវណ្ណនា

៣៨៥. ឯវមេវ ខោតិ កិញ្ចាបិ សត្ថា ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ សោឡសបិ ពាត្តិំសបិ តតោ ភិយ្យោបិ អច្ឆរិយព្ភុតធម្មេ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ សក្កោតិ, ឧបមាភាវេន បន គហិតានំ អដ្ឋន្នំ អនុរូបវសេន អដ្ឋេវ តេ ឧបមេតព្ពធម្មេ វិភជិត្វា ទស្សន្តោ ‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អដ្ឋ អច្ឆរិយា អព្ភុតា ធម្មា’’តិ អាហ. តត្ថ អនុបុព្ពសិក្ខាយ តិស្សោ សិក្ខា គហិតា, អនុបុព្ពកិរិយាយ តេរស ធុតធម្មា, អនុបុព្ពបដិបទាយ សត្ត អនុបស្សនា អដ្ឋារស មហាវិបស្សនា អដ្ឋតិំស អារម្មណវិភត្តិយោ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា ច គហិតា. ន អាយតកេនេវ អញ្ញាបដិវេធោតិ មណ្ឌូកស្ស ឧប្បតិត្វា គមនំ វិយ អាទិតោវ សីលបូរណាទីនិ អកត្វា អរហត្តបដិវេធោ នាម នត្ថិ, បដិបាដិយា បន សីលសមាធិបញ្ញាយោ បូរេត្វាវ អរហត្តប្បត្តីតិ អត្ថោ.

មម សាវកាតិ សោតាបន្នាទិកេ អរិយបុគ្គលេ សន្ធាយ វទតិ. ន សំវសតីតិ ឧបោសថកម្មាទិវសេន សំវាសំ ន ករោតិ. ឧក្ខិបតីតិ អបនេតិ. អារកាវាតិ ទូរេ ឯវ. តថាគតប្បវេទិតេតិ តថាគតេន ភគវតា សាវកេសុ ទេសិតេ អក្ខាតេ បកាសិតេ. ន តេន និព្ពានធាតុយា ឩនត្តំ វា បូរត្តំ វាតិ អសង្ខ្យេយ្យេបិ មហាកប្បេ ពុទ្ធេសុ អនុប្បជ្ជន្តេសុ ឯកសត្តោបិ បរិនិព្ពាតុំ ន សក្កោតិ, តទាបិ ‘‘តុច្ឆា និព្ពានធាតូ’’តិ ន សក្កា វត្តុំ, ពុទ្ធកាលេ បន ឯកេកស្មិំ សមាគមេ អសង្ខ្យេយ្យាបិ សត្តា អមតំ អារាធេន្តិ, តទាបិ ន សក្កា វត្តុំ ‘‘បូរា និព្ពានធាតូ’’តិ. វិមុត្តិរសោតិ កិលេសេហិ វិមុច្ចនរសោ. សព្ពា ហិ សាសនសម្បត្តិ យាវទេវ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តស្ស វិមុត្តីតិ អត្ថោ.

រតនានីតិ រតិជននដ្ឋេន រតនានិ. សតិបដ្ឋានាទយោ ហិ ភាវិយមានា បុព្ពភាគេបិ អនេកវិធំ បីតិបាមោជ្ជំ និព្ពត្តេន្តិ, បគេវ អបរភាគេ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតី បីតិបាមោជ្ជំ, អមតំ តំ វិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៧៤);

លោកិយរតននិមិត្តំ បន បីតិបាមោជ្ជំ ន តស្ស កលភាគម្បិ អគ្ឃតិ. អបិច –

ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;

អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនន្តិ បវុច្ចតិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៣);

យទិ ច ចិត្តីកតាទិភាវេន រតនំ នាម ហោតិ, សតិបដ្ឋានាទីនញ្ញេវ ភូតោ រតនភាវោ. ពោធិបក្ខិយធម្មានញ្ហិ សោ អានុភាវោ, យំ សាវកា សាវកបារមីញាណំ, បច្ចេកសម្ពុទ្ធា បច្ចេកពោធិញាណំ, សម្មាសម្ពុទ្ធា សម្មាសម្ពោធិំ អធិគច្ឆន្តិ អាសន្នការណត្តា. បរម្បរការណញ្ហិ ទានាទិឧបនិស្សយោតិ ឯវំ រតិជននដ្ឋេន ចិត្តីកតាទិអត្ថេន ច រតនភាវោ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ សាតិសយោ. តេន វុត្តំ ‘‘តត្រិមានិ រតនានិ, សេយ្យថិទំ – ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិ.

អារម្មណេ ឱក្កន្ទិត្វា ឧបដ្ឋានដ្ឋេន បដ្ឋានំ, សតិយេវ បដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ. អារម្មណស្ស បន កាយាទិវសេន ចតុព្ពិធត្តា វុត្តំ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ. តថា ហិ កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ សុភសុខនិច្ចអត្តសញ្ញានំ បហានតោ អសុភទុក្ខានិច្ចានត្តភាវគ្គហណតោ ច នេសំ កាយានុបស្សនាទិភាវោ វិភត្តោ.

សម្មា បទហន្តិ ឯតេន, សយំ វា សម្មា បទហតិ, បសត្ថំ សុន្ទរំ វា បទហនន្តិ សម្មប្បធានំ, បុគ្គលស្ស វា សម្មទេវ បធានភាវករណតោ សម្មប្បធានំ, វីរិយស្សេតំ អធិវចនំ. តម្បិ អនុប្បន្នុប្បន្នានំ អកុសលានំ អនុប្បាទនបហានវសេន អនុប្បន្នុប្បន្នានំ កុសលានំ ឧប្បាទនឋាបនវសេន ច ចតុកិច្ចសាធកត្តា វុត្តំ ‘‘ចត្តារោ សម្មប្បធានា’’តិ.

ឥជ្ឈតីតិ ឥទ្ធិ, សមិជ្ឈតិ និប្ផជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឥជ្ឈន្តិ តាយ វា សត្តា ឥទ្ធា វុទ្ធា ឧក្កំសគតា ហោន្តីតិ ឥទ្ធិ. បឋមេន អត្ថេន ឥទ្ធិ ឯវ បាទោ ឥទ្ធិបាទោ, ឥទ្ធិកោដ្ឋាសោតិ អត្ថោ. ទុតិយេន អត្ថេន ឥទ្ធិយា បាទោ បតិដ្ឋា អធិគមុបាយោតិ ឥទ្ធិបាទោ. តេន ហិ ឧបរូបរិវិសេសសង្ខាតំ ឥទ្ធិំ បជ្ជន្តិ បាបុណន្តិ. ស្វាយំ ឥទ្ធិបាទោ យស្មា ឆន្ទាទិកេ ចត្តារោ អធិបតិធម្មេ ធុរេ ជេដ្ឋកេ កត្វា និព្ពត្តីយតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទោ’’តិ.

បញ្ចិន្ទ្រិយានីតិ សទ្ធាទីនិ បញ្ច ឥន្ទ្រិយានិ. តត្ថ អស្សទ្ធិយំ អភិភវិត្វា អធិមោក្ខលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ សទ្ធា ឥន្ទ្រិយំ. កោសជ្ជំ អភិភវិត្វា បគ្គហលក្ខណេ, បមាទំ អភិភវិត្វា ឧបដ្ឋានលក្ខណេ, វិក្ខេបំ អភិភវិត្វា អវិក្ខេបលក្ខណេ, អញ្ញាណំ អភិភវិត្វា ទស្សនលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ បញ្ញា ឥន្ទ្រិយំ.

តានិយេវ អស្សទ្ធិយាទីហិ អនភិភវនីយតោ អកម្បិយដ្ឋេន សម្បយុត្តធម្មេសុ ថិរភាវេន ច ពលានិ វេទិតព្ពានិ.

សត្ត ពោជ្ឈង្គាតិ ពោធិយា, ពោធិស្ស វា អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា. យា ហិ ឯសា ធម្មសាមគ្គី, យាយ លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានាយ លីនុទ្ធច្ចបតិដ្ឋានាយូហនកាមសុខត្តកិលមថានុយោគឧច្ឆេទសស្សតាភិនិវេសាទីនំ អនេកេសំ ឧបទ្ទវានំ បដិបក្ខភូតាយ សតិធម្មវិចយវីរិយបីតិបស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសង្ខាតាយ ធម្មសាមគ្គិយា អរិយសាវកោ ពុជ្ឈតិ កិលេសនិទ្ទាយ ឧដ្ឋហតិ, ចត្តារិ វា អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ, និព្ពានមេវ វា សច្ឆិករោតីតិ ‘‘ពោធី’’តិ វុច្ចតិ, តស្សា ធម្មសាមគ្គិសង្ខាតាយ ពោធិយា អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា ឈានង្គមគ្គង្គាទយោ វិយ. យោបេស វុត្តប្បការាយ ធម្មសាមគ្គិយា ពុជ្ឈតីតិ កត្វា អរិយសាវកោ ‘‘ពោធី’’តិ វុច្ចតិ, តស្ស ពោធិស្ស វា អង្គាតិបិ ពោជ្ឈង្គា សេនង្គរថង្គាទយោ វិយ. តេនាហុ បោរាណា ‘‘ពុជ្ឈនកស្ស បុគ្គលស្ស អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិ (សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.១៨២; វិភ. អដ្ឋ. ៤៦៦; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.២៥), ‘‘ពោធាយ សំវត្តន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ២.១៧) នយេនបិ ពោជ្ឈង្គដ្ឋោ វេទិតព្ពោ.

អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោតិ តំតំមគ្គវជ្ឈេហិ កិលេសេហិ អារកត្តា អរិយភាវករត្តា អរិយផលបដិលាភករត្តា ច អរិយោ. សម្មាទិដ្ឋិអាទីនិ អដ្ឋង្គានិ អស្ស អត្ថិ, អដ្ឋង្គានិយេវ វា អដ្ឋង្គិកោ. មារេន្តោ កិលេសេ គច្ឆតិ, និព្ពានត្ថិកេហិ វា មគ្គីយតិ, សយំ វា និព្ពានំ មគ្គតីតិ មគ្គោតិ ឯវមេតេសំ សតិបដ្ឋានាទីនំ អត្ថវិភាគោ វេទិតព្ពោ.

សោតាបន្នោតិ មគ្គសង្ខាតំ សោតំ អាបជ្ជិត្វា បាបុណិត្វា ឋិតោ, សោតាបត្តិផលដ្ឋោតិ អត្ថោ. សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោតិ សោតាបត្តិផលស្ស អត្តបច្ចក្ខករណត្ថាយ បដិបជ្ជមានោ បឋមមគ្គដ្ឋោ, យោ អដ្ឋមកោតិបិ វុច្ចតិ. សកទាគាមីតិ សកិទេវ ឥមំ លោកំ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន អាគមនសីលោ ទុតិយផលដ្ឋោ. អនាគាមីតិ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន កាមលោកំ អនាគមនសីលោ តតិយផលដ្ឋោ. យោ បន សទ្ធានុសារី ធម្មានុសារី ឯកពីជីតិ ឯវមាទិកោ អរិយបុគ្គលវិភាគោ, សោ តេសំយេវ ភេទោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ អត្តនោ ធម្មវិនយេ មតកុណបសទិសេន ទុស្សីលបុគ្គលេន សទ្ធិំ សំវាសាភាវសង្ខាតំ អត្ថំ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ អសំវាសារហសំវាសារហភាវានំ ការណបរិទីបនំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ ឆន្នមតិវស្សតីតិ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា បដិច្ឆាទេន្តោ អញ្ញំ នវំ អាបត្តិំ

អាបជ្ជតិ, តតោ អបរន្តិ ឯវំ អាបត្តិវស្សំ កិលេសវស្សំ អតិវិយ វស្សតិ. វិវដំ នាតិវស្សតីតិ អាបត្តិំ អាបន្នោ តំ អប្បដិច្ឆាទេត្វា វិវរន្តោ សព្រហ្មចារីនំ បកាសេន្តោ យថាធម្មំ យថាវិនយំ បដិករោន្តោ ទេសេន្តោ វុដ្ឋហន្តោ អញ្ញំ នវំ អាបត្តិំ នាបជ្ជតិ, តេនស្ស តំ វិវដំ បុន អាបត្តិវស្សំ កិលេសវស្សំ ន វស្សតិ. យស្មា ច ឯតទេវ, តស្មា ឆន្នំ ឆាទិតំ អាបត្តិំ វិវរេថ. ឯវំ តំ នាតិវស្សតីតិ ឯវំ សន្តេ តំ អាបត្តិំ អាបជ្ជនបុគ្គលានំ អត្តភាវំ អតិវិជ្ឈិត្វា កិលេសវស្សនេន ន វស្សតិ ន តេមេតិ, ឯវំ សោ កិលេសេហិ អនវស្សុតោ បរិសុទ្ធសីលោ សមាហិតោ ហុត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា សម្មសន្តោ អនុក្កមេន និព្ពានំ បាបុណាតីតិ អធិប្បាយោ.

ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អដ្ឋច្ឆរិយកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បាតិមោក្ខសវនារហកថាវណ្ណនា

៣៨៦. អថ ភគវា ចិន្តេសិ ‘‘ឥទានិ ភិក្ខុសង្ឃេ អព្ពុទោ ជាតោ, អបរិសុទ្ធា បុគ្គលា ឧបោសថំ អាគច្ឆន្តិ, ន ច តថាគតោ អបរិសុទ្ធាយ បរិសាយ ឧបោសថំ ឧទ្ទិសតិ, អនុទ្ទិសន្តេ ច ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឧបោសថោ បច្ឆិជ្ជតិ, យន្នូនាហំ ឥតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខូនញ្ញេវ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អនុជានេយ្យ’’ន្តិ, ឯវំ បន ចិន្តេត្វា ភិក្ខូនញ្ញេវ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អនុជានិ. តេន វុត្តំ ‘‘អថ ខោ ភគវា…បេ… បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសេយ្យាថា’’តិ. តត្ថ នទានាហន្តិ ន ឥទានិ អហំ. ឧបោសថំ ន ករិស្សាមិ, បាតិមោក្ខំ ន ឧទ្ទិសិស្សាមីតិ បច្ចេកំ ន-ការេន សម្ពន្ធោ. ទុវិធំ បាតិមោក្ខំ អាណាបាតិមោក្ខំ ឱវាទបាតិមោក្ខន្តិ. តេសុ ‘‘សុណាតុ មេ ភន្តេ’’តិអាទិកំ អាណាបាតិមោក្ខំ, តំ សាវកាវ ឧទ្ទិសន្តិ, ន ពុទ្ធា, យំ អន្វទ្ធមាសំ ឧទ្ទិសីយតិ. ‘‘ខន្តី បរមំ…បេ… សព្ពបាបស្ស អករណំ…បេ… អនុបវាទោ អនុបឃាតោ…បេ… ឯតំ ពុទ្ធាន សាសន’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៩០; ធ. ប. ១៨៣-១៨៥) ឥមា បន តិស្សោ គាថា ឱវាទបាតិមោក្ខំ នាម, តំ ពុទ្ធាវ ឧទ្ទិសន្តិ, ន សាវកា. ឆន្នម្បិ វស្សានំ អច្ចយេន ឧទ្ទិសន្តិ. ទីឃាយុកពុទ្ធានញ្ហិ ធរមានកាលេ អយមេវ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ, អប្បាយុកពុទ្ធានំ បន បឋមពោធិយំយេវ, តតោ បរំ ឥតរោ, តញ្ច ខោ ភិក្ខូ ឯវ ឧទ្ទិសន្តិ, ន ពុទ្ធា. តស្មា អម្ហាកម្បិ ភគវា វីសតិវស្សមត្តំ ឥមំ ឱវាទបាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិត្វា ឥមំ អន្តរាយំ ទិស្វា តតោ បរំ ន ឧទ្ទិសិ.

អដ្ឋានន្តិ អការណំ. អនវកាសោតិ តស្សេវ វេវចនំ. ការណញ្ហិ តិដ្ឋតិ ឯត្ថ ផលំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ‘‘ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ ‘‘អវកាសោ’’តិបិ វុច្ចតិ. យន្តិ កិរិយាបរាមសនំ. ន ច, ភិក្ខវេ, សាបត្តិកេន បាតិមោក្ខំ សោតព្ពន្តិអាទិ បទត្ថតោ សុវិញ្ញេយ្យំ. វិនិច្ឆយតោ បនេត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ អដ្ឋកថាយ វុត្តមេវ. តត្ថ បុរេ វា បច្ឆា វាតិ ញត្តិតោ បុព្ពេ វា បច្ឆា វា.

ធម្មិកាធម្មិកបាតិមោក្ខដ្ឋបនកថាវណ្ណនា

៣៨៧. កតញ្ច អកតញ្ច ឧភយំ គហេត្វាតិ យស្ស ឯកន្តេន កតាបិ អត្ថិ, អកតាបិ អត្ថិ, តស្ស តទុភយំ គហេត្វា.

ធម្មិកបាតិមោក្ខដ្ឋបនកថាវណ្ណនា

៣៨៩. បរិសា វុដ្ឋាតីតិ យស្មិំ វត្ថុស្មិំ បាតិមោក្ខំ ឋបិតំ, តំ វត្ថុំ អវិនិច្ឆិនិត្វា កេនចិ អន្តរាយេន វុដ្ឋាតិ.

៣៩៣. បច្ចាទិយតីតិ បតិ អាទិយតិ, ‘‘អកតំ កម្ម’’ន្តិអាទិនា បុន អារភតីតិ អត្ថោ.

អត្តាទានអង្គកថាវណ្ណនា

៣៩៨. បរំ ចោទេតុំ អត្តនា អាទាតព្ពំ គហេតព្ពំ អធិករណំ អត្តាទានំ. តេនាហ ‘‘សាសនំ សោធេតុកាមោ’’តិអាទិ. វស្សារត្តោតិ វស្សកាលោ.

ចោទកេន បច្ចវេក្ខិតព្ពធម្មកថាវណ្ណនា

៣៩៩. បដិមាសិតុន្តិ បរាមសិតុំ. បលិពោធេ ឆិន្ទិត្វា…បេ… អធិគតំ មេត្តចិត្តន្តិ ឥមិនា អប្បនាប្បត្តំ មេត្តាភាវនំ ទស្សេតិ. តេនេវាហ ‘‘វិក្ខម្ភនវសេន វិហតាឃាត’’ន្តិ.

ចោទកេន ឧបដ្ឋាបេតព្ពធម្មកថាវណ្ណនា

៤០០. នោ ទោសន្តរោតិ ឯត្ថ ចិត្តបរិយាយោ អន្តរ-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘ន ទុដ្ឋចិត្តោ ហុត្វា’’តិ.

ចោទកចុទិតកបដិសំយុត្តកថាវណ្ណនា

៤០១. ករុណន្តិ អប្បនាប្បត្តំ ករុណជ្ឈានំ. ករុណាបុព្ពភាគន្តិ បរិកម្មុបចារវសប្បវត្តំ ករុណំ. មេត្តញ្ច មេត្តាបុព្ពភាគញ្ចាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

បាតិមោក្ខដ្ឋបនក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.