៦. មច្ឆមំសវិនិច្ឆយកថា

៣៨. មច្ឆមំសេសុ បន មច្ឆគ្គហណេន សព្ពម្បិ ជលជំ វុត្តំ. តត្ថ អកប្បិយំ នាម នត្ថិ. មំសេសុ បន មនុស្សហត្ថិអស្សសុនខអហិសីហព្យគ្ឃទីបិអច្ឆតរច្ឆានំ វសេន ទស មំសានិ អកប្បិយានិ. តត្ថ មនុស្សមំសេ ថុល្លច្ចយំ, សេសេសុ ទុក្កដំ. ឥតិ ឥមេសំ មនុស្សាទីនំ ទសន្នំ មំសម្បិ អដ្ឋិបិ លោហិតម្បិ ចម្មម្បិ លោមម្បិ សព្ពំ ន វដ្ដតិ. វសាសុ បន ឯកា មនុស្សវសាវ ន វដ្ដតិ. ខីរាទីសុ អកប្បិយំ នាម នត្ថិ. ឥមេសុ បន អកប្បិយមំសេសុ អដ្ឋិអាទីសុ វា យំ កិញ្ចិ ញត្វា វា អញត្វា វា ខាទន្តស្ស អាបត្តិយេវ. យទា ជានាតិ, តទា ទេសេតព្ពា. ‘‘អបុច្ឆិត្វាវ ខាទិស្សាមី’’តិ គណ្ហតោ បដិគ្គហណេបិ ទុក្កដំ, ‘‘បុច្ឆិត្វា ខាទិស្សាមី’’តិ គណ្ហតោ អនាបត្តិ. ឧទ្ទិស្សកតំ បន ជានិត្វា ខាទន្តស្សេវ អាបត្តិ, បច្ឆា ជានន្តោ អាបត្តិយា ន ការេតព្ពោ (មហាវ. អដ្ឋ. ២៨១).

តត្ថ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤១០) ឧទ្ទិស្សកតំ នាម ភិក្ខូនំ អត្ថាយ វធិត្វា សម្បាទិតំ មច្ឆមំសំ. ឧភយម្បិ ហិ ឧទ្ទិស្សកតំ ន វដ្ដតិ. តម្បិ អទិដ្ឋំ អសុតំ អបរិសង្កិតំ វដ្ដតិ. តិកោដិបរិសុទ្ធញ្ហិ មច្ឆមំសំ ភគវតា អនុញ្ញាតំ អទិដ្ឋំ អសុតំ អបរិសង្កិតំ. តត្ថ អទិដ្ឋំ នាម ភិក្ខូនំ អត្ថាយ មិគមច្ឆេ វធិត្វា គយ្ហមានំ អទិដ្ឋំ. អសុតំ នាម ភិក្ខូនំ អត្ថាយ មិគមច្ឆេ វធិត្វា គហិតន្តិ អសុតំ. អបរិសង្កិតំ បន ទិដ្ឋបរិសង្កិតំ សុតបរិសង្កិតំ តទុភយវិនិមុត្តបរិសង្កិតញ្ច ញត្វា តព្ពិបក្ខតោ ជានិតព្ពំ. កថំ? ឥធ ភិក្ខូ បស្សន្តិ មនុស្សេ ជាលវាគុរាទិហត្ថេ គាមតោ វា និក្ខមន្តេ អរញ្ញេ វា វិចរន្តេ. ទុតិយទិវសេ ច នេសំ តំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋានំ សមច្ឆមំសំ បិណ្ឌបាតំ អភិហរន្តិ. តេ តេន ទិដ្ឋេន បរិសង្កន្តិ ‘‘ភិក្ខូនំ នុ ខោ អត្ថាយ កត’’ន្តិ, ឥទំ ទិដ្ឋបរិសង្កិតំ, ឯតំ គហេតុំ ន វដ្ដតិ. យំ ឯវំ អបរិសង្កិតំ, តំ វដ្ដតិ. សចេ បន តេ មនុស្សា ‘‘កស្មា, ភន្តេ, ន គណ្ហថា’’តិ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា ‘‘នយិទំ, ភន្តេ, ភិក្ខូនំ អត្ថាយ កតំ, អម្ហេហិ អត្តនោ អត្ថាយ វា រាជយុត្តាទីនំ វា អត្ថាយ កត’’ន្តិ វទន្តិ, កប្បតិ.

ន ហេវ ខោ ភិក្ខូ បស្សន្តិ, អបិច ខោ សុណន្តិ ‘‘មនុស្សា កិរ ជាលវាគុរាទិហត្ថា គាមតោ វា និក្ខមន្តិ, អរញ្ញេ វា វិចរន្តី’’តិ. ទុតិយទិវសេ ច តេសំ តំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋានំ សមច្ឆមំសំ បិណ្ឌបាតំ អភិហរន្តិ. តេ តេន សុតេន បរិសង្កន្តិ ‘‘ភិក្ខូនំ នុ ខោ អត្ថាយ កត’’ន្តិ, ឥទំ សុតបរិសង្កិតំ នាម, ឯតំ គហេតុំ ន វដ្ដតិ. យំ ឯវំ អបរិសង្កិតំ, តំ វដ្ដតិ. សចេ បន តេ មនុស្សា ‘‘កស្មា, ភន្តេ, ន គណ្ហថា’’តិ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា ‘‘នយិទំ, ភន្តេ, ភិក្ខូនំ អត្ថាយ កតំ, អម្ហេហិ អត្តនោ អត្ថាយ វា រាជយុត្តាទីនំ វា អត្ថាយ កត’’ន្តិ វទន្តិ, កប្បតិ.

ន ហេវ ខោ បន ភិក្ខូ បស្សន្តិ ន សុណន្តិ, អបិច ខោ តេសំ តំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋានំ បត្តំ គហេត្វា សមច្ឆមំសំ បិណ្ឌបាតំ អភិសង្ខរិត្វា អភិហរន្តិ. តេ បរិសង្កន្តិ ‘‘ភិក្ខូនំ នុ ខោ អត្ថាយ កត’’ន្តិ, ឥទំ តទុភយវិនិមុត្តបរិសង្កិតំ នាម, ឯតម្បិ គហេតុំ ន វដ្ដតិ. យំ ឯវំ អបរិសង្កិតំ, តំ វដ្ដតិ. សចេ បន តេ មនុស្សា ‘‘កស្មា, ភន្តេ, ន គណ្ហថា’’តិ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា ‘‘នយិទំ, ភន្តេ, ភិក្ខូនំ អត្ថាយ កតំ, អម្ហេហិ អត្តនោ អត្ថាយ វា រាជយុត្តាទីនំ វា អត្ថាយ កតំ, បវត្តមំសំ វា កប្បិយមេវ លភិត្វា ភិក្ខូនំ អត្ថាយ សម្បាទិត’’ន្តិ វទន្តិ, កប្បតិ. មតានំ បេតកិច្ចត្ថាយ មង្គលាទីនំ វា អត្ថាយ កតេបិ ឯសេវ នយោ. យំ យញ្ហិ ភិក្ខូនំយេវ អត្ថាយ អកតំ, យត្ថ ច និព្ពេមតិកោ ហោតិ, តំ សព្ពំ កប្បតិ.

៣៩. សចេ បន ឯកស្មិំ វិហារេ ភិក្ខូនំ ឧទ្ទិស្សកតំ ហោតិ, តេ ច អត្តនោ អត្ថាយ កតភាវំ ន ជានន្តិ, អញ្ញេ ជានន្តិ. យេ ជានន្តិ, តេសំ ន វដ្ដតិ, ឥតរេសំ បន វដ្ដតិ. អញ្ញេ ន ជានន្តិ, តេយេវ ជានន្តិ, តេសំយេវ ន វដ្ដតិ, អញ្ញេសំ វដ្ដតិ. តេបិ ‘‘អម្ហាកំ អត្ថាយ កត’’ន្តិ ជានន្តិ, អញ្ញេបិ ‘‘ឯតេសំ អត្ថាយ កត’’ន្តិ ជានន្តិ, សព្ពេសម្បិ ន វដ្ដតិ. សព្ពេ ន ជានន្តិ, សព្ពេសម្បិ វដ្ដតិ. បញ្ចសុ ហិ សហធម្មិកេសុ យស្ស វា តស្ស វា អត្ថាយ ឧទ្ទិស្សកតំ សព្ពេសំ ន កប្បតិ.

សចេ បន កោចិ ឯកំ ភិក្ខុំ ឧទ្ទិស្ស បាណំ វធិត្វា តស្ស បត្តំ បូរេត្វា ទេតិ, សោ ច អត្តនោ អត្ថាយ កតភាវំ ជានំយេវ គហេត្វា អញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ ទេតិ, សោ តំ តស្ស សទ្ធាយ បរិភុញ្ជតិ, កស្ស អាបត្តីតិ? ទ្វិន្នម្បិ អនាបត្តិ. យញ្ហិ ឧទ្ទិស្ស កតំ, តស្ស អភុត្តតាយ អនាបត្តិ, ឥតរស្ស អជាននតាយ. កប្បិយមំសស្ស ហិ បដិគ្គហណេ អាបត្តិ នត្ថិ, ឧទ្ទិស្សកតញ្ច អជានិត្វា ភុត្តស្ស បច្ឆា ញត្វា អាបត្តិទេសនាកិច្ចំ នាម នត្ថិ. អកប្បិយមំសំ បន អជានិត្វា ភុត្តេន បច្ឆា ញត្វាបិ អាបត្តិ ទេសេតព្ពា. ឧទ្ទិស្សកតញ្ហិ ញត្វា ភុញ្ជតោវ អាបត្តិ, អកប្បិយមំសំ អជានិត្វា ភុញ្ជន្តស្សបិ អាបត្តិយេវ, តស្មា អាបត្តិភីរុកេន រូបំ សល្លក្ខេន្តេនបិ បុច្ឆិត្វាវ មំសំ បដិគ្គហេតព្ពំ. បរិភោគកាលេ ‘‘បុច្ឆិត្វា បរិភុញ្ជិស្សាមី’’តិ វា គហេត្វា បុច្ឆិត្វាវ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. កស្មា? ទុវិញ្ញេយ្យត្តា. អច្ឆមំសម្បិ ហិ សូករមំសសទិសំ ហោតិ, ទីបិមំសាទីនិ ច មិគមំសាទិសទិសានិ, តស្មា បុច្ឆិត្វា គហណមេវ វត្តន្តិ វទន្តិ.

ឥតិ បាឡិមុត្តកវិនយវិនិច្ឆយសង្គហេ

មច្ឆមំសវិនិច្ឆយកថា សមត្តា.