៣១. ចោទនាទិវិនិច្ឆយកថា

២៣០. ចោទនាទិវិនិច្ឆយោតិ ឯត្ថ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៨៥-៦) បន ចោទេតុំ កោ លភតិ, កោ ន លភតិ? ទុព្ពលចោទកវចនំ តាវ គហេត្វា កោចិ ន លភតិ. ទុព្ពលចោទកោ នាម សម្ពហុលេសុ កថាសល្លាបេន និសិន្នេសុ ឯកោ ឯកំ អារព្ភ អនោទិស្សកំ កត្វា បារាជិកវត្ថុំ កថេតិ, អញ្ញោ តំ សុត្វា ឥតរស្ស គន្ត្វា អារោចេតិ, សោ តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ត្វំ កិរ មំ ឥទញ្ចិទញ្ច វទសី’’តិ ភណតិ, សោ ‘‘នាហំ ឯវរូបំ ជានាមិ, កថាបវត្តិយំ បន មយា អនោទិស្សកំ កត្វា វុត្តមត្ថិ. សចេ អហំ តវ ឥមំ ទុក្ខុប្បត្តិំ ជានេយ្យំ, ឯត្តកម្បិ ន កថេយ្យ’’ន្តិ. អយំ ទុព្ពលចោទកោ. តស្សេតំ កថាសល្លាបំ គហេត្វា តំ ភិក្ខុំ កោចិ ចោទេតុំ ន លភតិ, ឯតំ បន អគ្គហេត្វា សីលសម្បន្នោ ភិក្ខុ ភិក្ខុំ វា ភិក្ខុនិំ វា, សីលសម្បន្នា ច ភិក្ខុនី ភិក្ខុនីមេវ ចោទេតុំ លភតីតិ មហាបទុមត្ថេរោ អាហ. មហាសុមត្ថេរោ បន ‘‘បញ្ចបិ សហធម្មិកា លភន្តី’’តិ អាហ. គោទត្តត្ថេរោ ‘‘ន កោចិ ន លភតី’’តិ វត្វា ‘‘ភិក្ខុស្ស សុត្វា ចោទេតិ, ភិក្ខុនិយា សុត្វា…បេ… តិត្ថិយសាវកានំ សុត្វា ចោទេតី’’តិ ឥទំ សុត្តំ អាហរិ. តិណ្ណម្បិ ថេរានំ វាទេ ចុទិតកស្សេវ បដិញ្ញាយ ការេតព្ពោ.

អយំ បន ចោទនា នាម ទិដ្ឋចោទនា សុតចោទនា បរិសង្កិតចោទនាតិ តិវិធា ហោតិ. អបរាបិ ចតុព្ពិធា ហោតិ សីលវិបត្តិចោទនា អាចារវិបត្តិចោទនា ទិដ្ឋិវិបត្តិចោទនា អាជីវវិបត្តិចោទនាតិ. តត្ថ គរុកានំ ទ្វិន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ វសេន សីលវិបត្តិចោទនា វេទិតព្ពា, អវសេសានំ វសេន អាចារវិបត្តិចោទនា, មិច្ឆាទិដ្ឋិអន្តគ្គាហិកទិដ្ឋិវសេន ទិដ្ឋិវិបត្តិចោទនា, អាជីវហេតុ បញ្ញត្តានំ ឆន្នំ សិក្ខាបទានំ វសេន អាជីវវិបត្តិចោទនា វេទិតព្ពា.

អបរាបិ ចតុព្ពិធា ហោតិ វត្ថុសន្ទស្សនា អាបត្តិសន្ទស្សនា សំវាសបដិក្ខេបោ សាមីចិបដិក្ខេបោតិ. តត្ថ វត្ថុសន្ទស្សនា នាម ‘‘ត្វំ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិ, អទិន្នំ អាទិយិ, មនុស្សំ ឃាតយិត្ថ, អភូតំ អារោចយិត្ថា’’តិ ឯវំ បវត្តា. អាបត្តិសន្ទស្សនា នាម ‘‘ត្វំ មេថុនធម្មបារាជិកាបត្តិំ អាបន្នោ’’តិឯវមាទិនយប្បវត្តា. សំវាសបដិក្ខេបោ នាម ‘‘នត្ថិ តយា សទ្ធិំ ឧបោសថោ វា បវារណា វា សង្ឃកម្មំ វា’’តិ ឯវំ បវត្តោ. សាមីចិបដិក្ខេបោ នាម អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានអញ្ជលីកម្មពីជនាទិកម្មានំ អករណំ. តំ បដិបាដិយា វន្ទនាទីនិ ករោន្តោ ឯកស្ស អកត្វា សេសានំ ករណកាលេ វេទិតព្ពំ. ឯត្តាវតាបិ ចោទនា នាម ហោតិ. យាគុភត្តាទិនា បន យំ ឥច្ឆតិ, តំ អាបុច្ឆតិ, ន តាវតា ចោទនា ហោតិ.

អបរា បាតិមោក្ខដ្ឋបនក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៣៨៧) ‘‘ឯកំ, ភិក្ខវេ, អធម្មិកំ បាតិមោក្ខដ្ឋបនំ, ឯកំ ធម្មិក’’ន្តិអាទិំ កត្វា យាវ ទស អធម្មិកានិ បាតិមោក្ខដ្ឋបនានិ, ទស ធម្មិកានីតិ ឯវំ អធម្មិកា បញ្ចបញ្ញាស, ធម្មិកា បញ្ចបញ្ញាសាតិ ទសុត្តរសតំ ចោទនា វុត្តា. តា ទិដ្ឋេន ចោទេន្តស្ស ទសុត្តរសតំ, សុតេន ចោទេន្តស្ស ទសុត្តរសតំ, បរិសង្កាយ ចោទេន្តស្ស ទសុត្តរសតន្តិ តិំសាធិកានិ តីណិ សតានិ ហោន្តិ. តានិ កាយេន ចោទេន្តស្ស, វាចាយ ចោទេន្តស្ស, កាយវាចាយ ចោទេន្តស្សាតិ តិគុណានិ កតានិ នវុតាធិកានិ នវ សតានិ ហោន្តិ. តានិ អត្តនា ចោទេន្តស្សបិ បរេន ចោទាបេន្តស្សបិ តត្តកានេវាតិ វីសតិឩនានិ ទ្វេ សហស្សានិ ហោន្តិ. បុន ទិដ្ឋាទិភេទេ សមូលិកាមូលិកវសេន អនេកសហស្សា ចោទនា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា.

២៣១. វុត្តប្បភេទាសុ បន ឥមាសុ ចោទនាសុ យាយ កាយចិ ចោទនាយ វសេន សង្ឃមជ្ឈេ ឱសដេ វត្ថុស្មិំ ចុទិតកចោទកា វត្តព្ពា ‘‘តុម្ហេ អម្ហាកំ វិនិច្ឆយេន តុដ្ឋា ភវិស្សថា’’តិ. សចេ ‘‘ភវិស្សាមា’’តិ វទន្តិ, សង្ឃេន តំ អធិករណំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. អថ បន ‘‘វិនិច្ឆិនថ តាវ, ភន្តេ, សចេ អម្ហាកំ ខមិស្សតិ, គណ្ហិស្សាមា’’តិ វទន្តិ, ‘‘ចេតិយំ តាវ វន្ទថា’’តិអាទីនិ វត្វា ទីឃសុត្តំ កត្វា វិស្សជ្ជិតព្ពំ. តេ ចេ ចិររត្តំ កិលន្តា បក្កន្តបរិសា ឧបច្ឆិន្នបក្ខា ហុត្វា បុន យាចន្តិ, យាវតតិយំ បដិក្ខិបិត្វា យទា និម្មទា ហោន្តិ, តទា នេសំ អធិករណំ វិនិច្ឆិនិតព្ពំ. វិនិច្ឆិនន្តេហិ ច សចេ អលជ្ជុស្សន្នា ហោតិ បរិសា, ឧព្ពាហិកាយ តំ អធិករណំ វិនិច្ឆិនិតព្ពំ. សចេ ពាលុស្សន្នា ហោតិ បរិសា, ‘‘តុម្ហាកំ សភាគេ វិនយធរេ បរិយេសថា’’តិ វិនយធរេ បរិយេសាបេត្វា យេន ធម្មេន យេន វិនយេន យេន សត្ថុសាសនេន តំ អធិករណំ វូបសម្មតិ, តថា តំ អធិករណំ វូបសមេតព្ពំ.

តត្ថ ច ធម្មោតិ ភូតំ វត្ថុ. វិនយោតិ ចោទនា ចេវ សារណា ច. សត្ថុសាសនន្តិ ញត្តិសម្បទា ច អនុស្សាវនសម្បទា ច. តស្មា ចោទកេន វត្ថុស្មិំ អារោចិតេ ចុទិតកោ បុច្ឆិតព្ពោ ‘‘សន្តមេតំ, នោ’’តិ. ឯវំ វត្ថុំ ឧបបរិក្ខិត្វា ភូតេន វត្ថុនា ចោទេត្វា សារេត្វា ញត្តិសម្បទាយ ច អនុស្សាវនសម្បទាយ ច តំ អធិករណំ វូបសមេតព្ពំ. តត្រ ចេ អលជ្ជី លជ្ជិំ ចោទេតិ, សោ ច អលជ្ជី ពាលោ ហោតិ អព្យត្តោ, នាស្ស នយោ ទាតព្ពោ, ឯវំ បន វត្តព្ពោ ‘‘កិម្ហិ នំ ចោទេសី’’តិ. អទ្ធា សោ វក្ខតិ ‘‘កិមិទំ, ភន្តេ, កិម្ហិ នំ នាមា’’តិ. ‘‘ត្វំ កិម្ហិ នម្បិ ន ជានាសិ, ន យុត្តំ តយា ឯវរូបេន ពាលេន បរំ ចោទេតុ’’ន្តិ ឧយ្យោជេតព្ពោ, នាស្ស អនុយោគោ ទាតព្ពោ. សចេ បន សោ អលជ្ជី បណ្ឌិតោ ហោតិ ព្យត្តោ, ទិដ្ឋេន វា សុតេន វា អជ្ឈោត្ថរិត្វា សម្បាទេតុំ សក្កោតិ, ឯតស្ស អនុយោគំ ទត្វា លជ្ជិស្សេវ បដិញ្ញាយ កម្មំ កាតព្ពំ.

សចេ លជ្ជី អលជ្ជិំ ចោទេតិ, សោ ច លជ្ជី ពាលោ ហោតិ អព្យត្តោ, ន សក្កោតិ អនុយោគំ ទាតុំ, តស្ស នយោ ទាតព្ពោ ‘‘កិម្ហិ នំ ចោទេសិ សីលវិបត្តិយា វា អាចារវិបត្តិអាទីសុ វា ឯកិស្សា’’តិ. កស្មា បន ឥមស្សេវ ឯវំ នយោ ទាតព្ពោ, ន ឥតរស្សាតិ, ននុ ន យុត្តំ វិនយធរានំ អគតិគមនន្តិ? ន យុត្តមេវ. ឥទំ បន អគតិគមនំ ន ហោតិ, ធម្មានុគ្គហោ នាម ឯសោ. អលជ្ជិនិគ្គហត្ថាយ ហិ លជ្ជិបគ្គហត្ថាយ ច សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ. តត្រ អលជ្ជី នយំ លភិត្វា អជ្ឈោត្ថរន្តោ ឯហិតិ, លជ្ជី បន នយំ លភិត្វា ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋសន្តានេន សុតេ សុតសន្តានេន បតិដ្ឋាយ កថេស្សតិ, តស្មា តស្ស ធម្មានុគ្គហោ វដ្ដតិ. សចេ បន សោ លជ្ជី បណ្ឌិតោ ហោតិ ព្យត្តោ, បតិដ្ឋាយ កថេតិ, អលជ្ជី ច ‘‘ឯតម្បិ នត្ថិ, ឯតម្បិ នត្ថី’’តិ បដិញ្ញំ ន ទេតិ, អលជ្ជិស្ស បដិញ្ញាយ ឯវ កាតព្ពំ.

តទត្ថទីបនត្ថញ្ច ឥទំ វត្ថុ វេទិតព្ពំ – តិបិដកចូឡាភយត្ថេរោ កិរ លោហបាសាទស្ស ហេដ្ឋា ភិក្ខូនំ វិនយំ កថេត្វា សាយន្ហសមយេ វុដ្ឋាតិ, តស្ស វុដ្ឋានសមយេ ទ្វេ អត្តបច្ចត្ថិកា កថំ បវត្តេសុំ. ឯកោ ‘‘ឯតម្បិ នត្ថិ, ឯតម្បិ នត្ថី’’តិ បដិញ្ញំ ន ទេតិ, អថ អប្បាវសេសេ បឋមយាមេ ថេរស្ស តស្មិំ បុគ្គលេ ‘‘អយំ បតិដ្ឋាយ កថេតិ, អយំ បន បដិញ្ញំ ន ទេតិ, ពហូនិ ច វត្ថូនិ ឱសដានិ, អទ្ធា ឯតំ កតំ ភវិស្សតី’’តិ អសុទ្ធលទ្ធិ ឧប្បន្នា. តតោ ពីជនីទណ្ឌកេន បាទកថលិកាយ សញ្ញំ ទត្វា ‘‘អហំ, អាវុសោ, វិនិច្ឆិនិតុំ អននុច្ឆវិកោ, អញ្ញេន វិនិច្ឆិនាបេហី’’តិ អាហ. ‘‘កស្មា, ភន្តេ’’តិ? ថេរោ តមត្ថំ អារោចេសិ. ចុទិតកបុគ្គលស្ស កាយេ ឌាហោ ឧដ្ឋិតោ, តតោ សោ ថេរំ វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, វិនិច្ឆិនិតុំ អនុរូបេន វិនយធរេន នាម តុម្ហាទិសេនេវ ភវិតុំ វដ្ដតិ, ចោទកេន ច ឦទិសេនេវ ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា សេតកានិ និវាសេត្វា ‘‘ចិរំ កិលមិតាត្ថ មយា’’តិ ខមាបេត្វា បក្កាមិ.

ឯវំ លជ្ជិនា ចោទិយមានោ អលជ្ជី ពហូសុបិ វត្ថូសុ ឧប្បន្នេសុ បដិញ្ញំ ន ទេតិ, សោ នេវ ‘‘សុទ្ធោ’’តិ វត្តព្ពោ, ន ‘‘អសុទ្ធោ’’តិ, ជីវមតកោ នាម អាមកបូតិកោ នាម ចេស. សចេ បនស្ស អញ្ញម្បិ តាទិសំ វត្ថុ ឧប្បជ្ជតិ, ន វិនិច្ឆិនិតព្ពំ, តថា នាសិតកោ ភវិស្សតិ. សចេ បន អលជ្ជីយេវ អលជ្ជិំ ចោទេតិ, សោ វត្តព្ពោ ‘‘អាវុសោ, តវ វចនេនាយំ កិំ សក្កា វត្តុ’’ន្តិ. ឥតរម្បិ តថេវ វត្វា ‘‘ឧភោបិ ឯកសម្ភោគបរិភោគា ហុត្វា ជីវថា’’តិ ឧយ្យោជេតព្ពា. សីលត្ថាយ នេសំ វិនិច្ឆយោ ន កាតព្ពោ, បត្តចីវរបរិវេណាទិអត្ថាយ បន បតិរូបំ សក្ខិំ លភិត្វា កាតព្ពោតិ.

អថ លជ្ជី លជ្ជិំ ចោទេតិ, វិវាទោ ច នេសំ កិស្មិញ្ចិទេវ អប្បមត្តកោ ហោតិ, សញ្ញាបេត្វា ‘‘មា ឯវំ ករោថា’’តិ អច្ចយំ ទេសាបេត្វា ឧយ្យោជេតព្ពា. អថ បនេត្ថ ចុទិតកេន សហសា វិរទ្ធំ ហោតិ, អាទិតោ បដ្ឋាយ អលជ្ជី នាម នត្ថិ. សោ ច បក្ខានុរក្ខណត្ថាយ បដិញ្ញំ ន ទេតិ, ‘‘មយំ សទ្ទហាម, មយំ សទ្ទហាមា’’តិ ពហូ ឧដ្ឋហន្តិ, សោ តេសំ បដិញ្ញាយ ឯកវារំ ទ្វេវារំ សុទ្ធោ ហោតុ, អថ បន វិរទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ ឋានេ ន តិដ្ឋតិ, វិនិច្ឆយោ ន ទាតព្ពោ.

២៣២. អទិន្នាទានវត្ថុំ វិនិច្ឆិនន្តេន (បារា. អដ្ឋ. ១.៩២) បន បញ្ចវីសតិ អវហារា សាធុកំ សល្លក្ខេតព្ពា. តេសុ ច កុសលេន វិនយធរេន ឱតិណ្ណំ វត្ថុំ សហសា អវិនិច្ឆិនិត្វាវ បញ្ច ឋានានិ ឱលោកេតព្ពានិ, យានិ សន្ធាយ បោរាណា អាហុ –

‘‘វត្ថុំ កាលញ្ច ទេសញ្ច, អគ្ឃំ បរិភោគបញ្ចមំ;

តុលយិត្វា បញ្ច ឋានានិ, ធារេយ្យត្ថំ វិចក្ខណោ’’តិ. (បារា. អដ្ឋ. ១.៩២);

តត្ថ វត្ថុន្តិ ភណ្ឌំ. អវហារកេន ហិ ‘‘មយា ឥទំ នាម អវហដ’’ន្តិ វុត្តេបិ អាបត្តិំ អនារោបេត្វាវ តំ ភណ្ឌំ ‘‘សសាមិកំ វា អសាមិកំ វា’’តិ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ. សសាមិកេបិ សាមិកានំ សាលយភាវោ វា និរាលយភាវោ វា ឧបបរិក្ខិតព្ពោ. សចេ តេសំ សាលយកាលេ អវហដំ, ភណ្ឌំ អគ្ឃាបេត្វា អាបត្តិ កាតព្ពា. សចេ និរាលយកាលេ, បារាជិកេន ន កាតព្ពា. ភណ្ឌសាមិកេសុ បន ភណ្ឌំ អាហរាបេន្តេសុ ភណ្ឌំ ទាតព្ពំ. អយមេត្ថ សាមីចិ.

ឥមស្ស បនត្ថស្ស ទីបនត្ថមិទំ វត្ថុ – ភាតិយរាជកាលេ កិរ មហាចេតិយបូជាយ ទក្ខិណទិសតោ ឯកោ ភិក្ខុ សត្តហត្ថំ បណ្ឌុកាសាវំ អំសេ ករិត្វា ចេតិយង្គណំ បាវិសិ. តង្ខណមេវ ច រាជាបិ ចេតិយវន្ទនត្ថំ អាគតោ. តតោ ឧស្សារណាយ វត្តមានាយ មហាជនសម្មទ្ទោ អហោសិ. អថ សោ ភិក្ខុ ជនសម្មទ្ទបីឡិតោ អំសតោ បតន្តំ កាសាវំ អទិស្វាវ និក្ខន្តោ, និក្ខមិត្វា កាសាវំ អបស្សន្តោ ‘‘កោ ឦទិសេ ជនសម្មទ្ទេ កាសាវំ លច្ឆតិ, ន ទានិ តំ មយ្ហ’’ន្តិ ធុរនិក្ខេបំ កត្វា គតោ. អថញ្ញោ ភិក្ខុ បច្ឆា អាគច្ឆន្តោ តំ កាសាវំ ទិស្វា ថេយ្យចិត្តេន គហេត្វា បុន វិប្បដិសារី ហុត្វា ‘‘អស្សមណោ ទានិម្ហិ, វិព្ភមិស្សាមី’’តិ ចិត្តេ ឧប្បន្នេ ‘‘វិនយធរេ បុច្ឆិត្វា ញស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ.

តេន សមយេន ចូឡសុមនត្ថេរោ នាម សព្ពបរិយត្តិធរោ វិនយាចរិយបាមោក្ខោ មហាវិហារេ បដិវសតិ. សោ ភិក្ខុ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឱកាសំ ការេត្វា អត្តនោ កុក្កុច្ចំ បុច្ឆិ. ថេរោ តេន ភដ្ឋេ ជនកាយេ បច្ឆា អាគន្ត្វា គហិតភាវំ ញត្វា ‘‘អត្ថិ ទានិ ឯត្ថ ឱកាសោ’’តិ ចិន្តេត្វា អាហ ‘‘សចេ កាសាវសាមិកំ ភិក្ខុំ អានេយ្យាសិ, សក្កា ភវេយ្យ តវ បតិដ្ឋា កាតុ’’ន្តិ. កថាហំ, ភន្តេ, តំ ទក្ខិស្សាមីតិ. តហិំ តហិំ គន្ត្វា ឱលោកេហីតិ. សោ បញ្ចបិ មហាវិហារេ ឱលោកេត្វា នេវ អទ្ទក្ខិ. តតោ នំ ថេរោ បុច្ឆិ ‘‘កតរាយ ទិសាយ ពហូ ភិក្ខូ អាគច្ឆន្តី’’តិ? ‘‘ទក្ខិណទិសាយ, ភន្តេ’’តិ. តេន ហិ កាសាវំ ទីឃតោ ច តិរិយញ្ច មិនិត្វា ឋបេហិ, ឋបេត្វា ទក្ខិណទិសាយ វិហារបដិបាដិយា វិចិនិត្វា តំ ភិក្ខុំ អានេហីតិ. សោ តថា កត្វា តំ ភិក្ខុំ ទិស្វា ថេរស្ស សន្តិកំ អានេសិ. ថេរោ បុច្ឆិ ‘‘តវេទំ កាសាវ’’ន្តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. កុហិំ តេ បាតិតន្តិ? សោ សព្ពំ អាចិក្ខិ. ថេរោ តេន កតំ ធុរនិក្ខេបំ សុត្វា ឥតរំ បុច្ឆិ ‘‘តយា ឥទំ កុហិំ ទិស្វា គហិត’’ន្តិ? សោបិ សព្ពំ អារោចេសិ. តតោ តំ ថេរោ អាហ ‘‘សចេ តេ សុទ្ធចិត្តេន គហិតំ អភវិស្ស, អនាបត្តិយេវ តេ អស្ស, ថេយ្យចិត្តេន បន គហិតត្តា ទុក្កដំ អាបន្នោសិ, តំ ទេសេត្វា អនាបត្តិកោ ហោតិ, ឥទញ្ច កាសាវំ អត្តនោ សន្តកំ កត្វា ឯតស្សេវ ភិក្ខុនោ ទេហី’’តិ. សោ ភិក្ខុ អមតេនេវ អភិសិត្តោ វរមស្សាសប្បត្តោ អហោសិ. ឯវំ វត្ថុ ឱលោកេតព្ពំ.

កាលោតិ អវហារកាលោ. តទេវ ហិ ភណ្ឌំ កទាចិ អប្បគ្ឃំ ហោតិ, កទាចិ មហគ្ឃំ. តស្មា តំ ភណ្ឌំ យស្មិំ កាលេ អវហដំ, តស្មិំយេវ កាលេ យោ តស្ស អគ្ឃោ ហោតិ, តេន អគ្ឃេន អាបត្តិ ការេតព្ពា. ឯវំ កាលោ ឱលោកេតព្ពោ.

ទេសោតិ អវហារទេសោ. តញ្ហិ ភណ្ឌំ យស្មិំ ទេសេ អវហដំ, តស្មិំយេវ ទេសេ យោ តស្ស អគ្ឃោ ហោតិ, តេន អគ្ឃេន អាបត្តិ ការេតព្ពា. ភណ្ឌុដ្ឋានទេសេ ហិ ភណ្ឌំ អប្បគ្ឃំ ហោតិ, អញ្ញត្ថ មហគ្ឃំ.

ឥមស្សបិ ច អត្ថស្ស ទីបនត្ថមិទំ វត្ថុ – អន្តរសមុទ្ទេ កិរ ឯកោ ភិក្ខុ សុសណ្ឋានំ នាឡិកេរំ លភិត្វា ភមំ អារោបេត្វា សង្ខថាលកសទិសំ មនោរមំ បានីយថាលកំ កត្វា តត្ថេវ ឋបេត្វា ចេតិយគិរិំ អគមាសិ. អញ្ញោ ភិក្ខុ អន្តរសមុទ្ទំ គន្ត្វា តស្មិំ វិហារេ បដិវសន្តោ តំ ថាលកំ ទិស្វា ថេយ្យចិត្តេន គហេត្វា ចេតិយគិរិមេវ អាគតោ. តស្ស តត្ថ យាគុំ បិវន្តស្ស តំ ថាលកំ ទិស្វា ថាលកសាមិកោ ភិក្ខុ អាហ ‘‘កុតោ តេ ឥទំ លទ្ធ’’ន្តិ. អន្តរសមុទ្ទតោ មេ អានីតន្តិ. សោ តំ ‘‘នេតំ តវ សន្តកំ, ថេយ្យាយ តេ គហិត’’ន្តិ សង្ឃមជ្ឈំ អាកឌ្ឍិ. តត្ថ ច វិនិច្ឆយំ អលភិត្វា មហាវិហារំ អគមិំសុ, តត្ថ ច ភេរិំ បហរាបេត្វា មហាចេតិយសមីបេ សន្និបាតំ កត្វា វិនិច្ឆយំ អារភិំសុ. វិនយធរត្ថេរា អវហារំ សញ្ញាបេសុំ.

តស្មិញ្ច សន្និបាតេ អាភិធម្មិកគោទត្តត្ថេរោ នាម វិនយកុសលោ ហោតិ, សោ ឯវមាហ ‘‘ឥមិនា ឥទំ ថាលកំ កុហិំ អវហដ’’ន្តិ? ‘‘អន្តរសមុទ្ទេ អវហដ’’ន្តិ. តត្ថ តំ កិំ អគ្ឃតីតិ. ន កិញ្ចិ អគ្ឃតិ. តត្រ ហិ នាឡិកេរំ ភិន្ទិត្វា មិញ្ជំ ខាទិត្វា កបាលំ ឆឌ្ឌេតិ, ទារុអត្ថំ បន ផរតីតិ. ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ឯត្ថ ហត្ថកម្មំ កិំ អគ្ឃតីតិ? មាសកំ វា ឩនមាសកំ វាតិ. អត្ថិ បន កត្ថចិ សម្មាសម្ពុទ្ធេន មាសកេ វា ឩនមាសកេ វា បារាជិកំ បញ្ញត្តន្តិ. ឯវំ វុត្តេ ‘‘សាធុ សាធុ, សុកថិតំ សុវិនិច្ឆិត’’ន្តិ ឯកសាធុការោ អហោសិ. តេន ច សមយេន ភាតិយរាជាបិ ចេតិយវន្ទនត្ថំ នគរតោ និក្ខន្តោ តំ សទ្ទំ សុត្វា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា សព្ពំ បដិបាដិយា សុត្វា នគរេ ភេរិំ ចរាបេសិ ‘‘មយិ សន្តេ ភិក្ខូនម្បិ ភិក្ខុនីនម្បិ គិហីនម្បិ អធិករណំ អាភិធម្មិកគោទត្តត្ថេរេន វិនិច្ឆិតំ សុវិនិច្ឆិតំ, តស្ស វិនិច្ឆយេ អតិដ្ឋមានំ រាជាណាយ ឋបេមី’’តិ. ឯវំ ទេសោ ឱលោកេតព្ពោ.

អគ្ឃោតិ ភណ្ឌគ្ឃោ. នវភណ្ឌស្ស ហិ យោ អគ្ឃោ ហោតិ, សោ បច្ឆា បរិហាយតិ. យថា នវធោតោ បត្តោ អដ្ឋ វា ទស វា អគ្ឃតិ, សោ បច្ឆា ភិន្នោ វា ឆិទ្ទោ វា អាណិគណ្ឋិកាហតោ វា អប្បគ្ឃោ ហោតិ, តស្មា ន សព្ពទា ភណ្ឌំ បកតិអគ្ឃេនេវ កាតព្ពន្តិ. ឯវំ អគ្ឃោ ឱលោកេតព្ពោ.

បរិភោគោតិ ភណ្ឌបរិភោគោ. បរិភោគេនបិ ហិ វាសិអាទិភណ្ឌស្ស អគ្ឃោ បរិហាយតិ. តស្មា ឯវំ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ – សចេ កោចិ កស្សចិ បាទគ្ឃនកំ វាសិំ ហរតិ, តត្រ វាសិសាមិកោ បុច្ឆិតព្ពោ ‘‘តយា អយំ វាសិ កិត្តកេន កីតា’’តិ? ‘‘បាទេន, ភន្តេ’’តិ. កិំ បន តេ កិណិត្វាវ ឋបិតា, ឧទាហុ នំ វឡញ្ជេសីតិ? សចេ វទតិ ‘‘ឯកទិវសំ មេ ទន្តកដ្ឋំ វា រជនឆល្លិ វា បត្តបចនកទារុ វា ឆិន្នំ, ឃំសិត្វា វា និសិតា’’តិ, អថស្ស បោរាណកោ អគ្ឃោ ភដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ. យថា ច វាសិយា, ឯវំ អញ្ជនិយា វា អញ្ជនិសលាកាយ វា កុញ្ចិកាយ វា បលាលេន វា ថុសេហិ វា ឥដ្ឋកចុណ្ណេន វា ឯកវារំ ឃំសិត្វា ធោវិតមត្តេនបិ អគ្ឃោ ភស្សតិ. តិបុមណ្ឌលស្ស មករទន្តច្ឆេទនេនបិ បរិមជ្ជនមត្តេនបិ, ឧទកសាដកស្ស សកិំ និវាសនបារុបនេនបិ បរិភោគសីសេន អំសេ វា សីសេ វា ឋបនមត្តេនបិ, តណ្ឌុលាទីនំ បប្ផោដនេនបិ តតោ ឯកំ វា ទ្វេ វា អបនយនេនបិ អន្តមសោ ឯកំ បាសាណសក្ខរំ ឧទ្ធរិត្វា ឆឌ្ឌិតមត្តេនបិ, សប្បិតេលាទីនំ ភាជនន្តរបអវត្តនេនបិ អន្តមសោ តតោ មក្ខិកំ វា កិបិល្លិកំ វា ឧទ្ធរិត្វា ឆឌ្ឌិតមត្តេនបិ, គុឡបិណ្ឌកស្ស មធុរភាវជាននត្ថំ នខេន វិជ្ឈិត្វា អណុមត្តំ គហិតមត្តេនបិ អគ្ឃោ ភស្សតិ. តស្មា យំ កិញ្ចិ បាទគ្ឃនកំ វុត្តនយេនេវ សាមិកេហិ បរិភោគេន ឩនំ កតំ ហោតិ, ន តំ អវហដោ ភិក្ខុ បារាជិកេន កាតព្ពោតិ. ឯវំ អគ្ឃោ ឱលោកេតព្ពោ.

ឯវំ ឥមានិ តុលយិត្វា បញ្ច ឋានានិ ធារេយ្យ អត្ថំ វិចក្ខណោ, អាបត្តិំ វា អនាបត្តិំ វា គរុកំ វា លហុកំ វា អាបត្តិំ យថាឋានេ ឋបេយ្យាតិ. តេនាហុ អដ្ឋកថាចរិយា –

‘‘សិក្ខាបទំ សមំ តេន, អញ្ញំ កិញ្ចិ ន វិជ្ជតិ;

អនេកនយវោកិណ្ណំ, គម្ភីរត្ថវិនិច្ឆយំ.

‘‘តស្មា វត្ថុម្ហិ ឱតិណ្ណេ, ភិក្ខុនា វិនយញ្ញុនា;

វិនយានុគ្គហេនេត្ថ, ករោន្តេន វិនិច្ឆយំ.

‘‘បាឡិំ អដ្ឋកថញ្ចេវ, សាធិប្បាយមសេសតោ;

ឱគយ្ហ អប្បមត្តេន, ករណីយោ វិនិច្ឆយោ.

‘‘អាបត្តិទស្សនុស្សាហោ, ន កត្តព្ពោ កុទាចនំ;

បស្សិស្សាមិ អនាបត្តិ-មិតិ កយិរាថ មានសំ.

‘‘បស្សិត្វាបិ ច អាបត្តិំ, អវត្វាវ បុនប្បុនំ;

វីមំសិត្វាថ វិញ្ញូហិ, សំសន្ទិត្វា ច តំ វទេ.

‘‘កប្បិយេបិ ច វត្ថុស្មិំ, ចិត្តស្ស លហុវត្តិនោ;

វសេន សាមញ្ញគុណា, ចវន្តីធ បុថុជ្ជនា.

‘‘តស្មា បរបរិក្ខារំ, អាសីវិសមិវោរគំ;

អគ្គិំ វិយ ច សម្បស្សំ, នាមសេយ្យ វិចក្ខណោ’’តិ. (បារា. អដ្ឋ. ១.១៦០-១ តត្រាយំ អនុសាសនី);

២៣៣. ឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនំ វិនិច្ឆិនន្តេន (បារា. អដ្ឋ. ២.១៩៧) បន ‘‘កិំ តេ អធិគតំ. កិន្តិ តេ អធិគតំ, កទា តេ អធិគតំ, កត្ថ តេ អធិគតំ, កតមេ តេ កិលេសា បហីនា, កតមេសំ ត្វំ ធម្មានំ លាភី’’តិ ឥមានិ ឆ ឋានានិ វិសោធេតព្ពានិ. សចេ ហិ កោចិ ភិក្ខុ ឧត្តរិមនុស្សធម្មាធិគមំ ព្យាករេយ្យ, ន សោ ឯត្តាវតា សក្ការោ កាតព្ពោ, ឥមេសំ បន ឆន្នំ ឋានានំ សោធនត្ថំ ឯវំ វត្តព្ពោ ‘‘កិំ តេ អធិគតំ, កិំ ឈានំ ឧទាហុ វិមោក្ខាទីសុ អញ្ញតរ’’ន្តិ. យោ ហិ យេន អធិគតោ ធម្មោ, សោ តស្ស បាកដោ ហោតិ. សចេ ‘‘ឥទំ នាម មេ អធិគត’’ន្តិ វទតិ, តតោ ‘‘កិន្តិ តេ អធិគត’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពោ, ‘‘អនិច្ចលក្ខណាទីសុ កិំ ធុរំ កត្វា អដ្ឋតិំសាយ វា អារម្មណេសុ រូបារូបអជ្ឈត្តពហិទ្ធាទិភេទេសុ វា ធម្មេសុ កេន មុខេន អភិនិវិសិត្វា’’តិ. យោ ហិ យស្សាភិនិវេសោ, សោ តស្ស បាកដោ ហោតិ. សចេ ‘‘អយំ នាម មេ អភិនិវេសោ, ឯវំ មយា អធិគត’’ន្តិ វទតិ, តតោ ‘‘កទា តេ អធិគត’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពោ, ‘‘កិំ បុព្ពណ្ហេ, ឧទាហុ មជ្ឈន្ហិកាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ កាលេ’’តិ. សព្ពេសញ្ហិ អត្តនា អធិគតកាលោ បាកដោ ហោតិ. សចេ ‘‘អមុកស្មិំ នាម កាលេ អធិគក’’ន្តិ វទតិ, តតោ ‘‘កត្ថ តេ អធិគត’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពោ, ‘‘កិំ ទិវាដ្ឋានេ, ឧទាហុ រត្តិដ្ឋានាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ ឱកាសេ’’តិ. សព្ពេសញ្ហិ អត្តនា អធិគតោកាសោ បាកដោ ហោតិ. សចេ ‘‘អមុកស្មិំ នាម មេ ឱកាសេ អធិគត’’ន្តិ វទតិ, តតោ ‘‘កតមេ តេ កិលេសា បហីនា’’តិ បុច្ឆិតព្ពោ, ‘‘កិំ បឋមមគ្គវជ្ឈា, ឧទាហុ ទុតិយាទិមគ្គវជ្ឈា’’តិ. សព្ពេសញ្ហិ អត្តនា អធិគតមគ្គេន បហីនា កិលេសា បាកដា ហោន្តិ.

សចេ ‘‘ឥមេ នាម មេ កិលេសា បហីនា’’តិ វទតិ, តតោ ‘‘កតមេសំ ត្វំ ធម្មានំ លាភី’’តិ បុច្ឆិតព្ពោ, ‘‘កិំ សោតាបត្តិមគ្គស្ស, ឧទាហុ សកទាគាមិមគ្គាទីសុ អញ្ញតរស្សា’’តិ. សព្ពេសញ្ហិ អត្តនា អធិគតធម្មោ បាកដោ ហោតិ. សចេ ‘‘ឥមេសំ នាមាហំ ធម្មានំ លាភី’’តិ វទតិ, ឯត្តាវតាបិស្ស វចនំ ន សទ្ធាតព្ពំ. ពហុស្សុតា ហិ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាកុសលា ភិក្ខូ ឥមានិ ឆ ឋានានិ សោធេតុំ សក្កោន្តិ, ឥមស្ស បន ភិក្ខុនោ អាគមនបដិបទា សោធេតព្ពា. យទិ អាគមនបដិបទា ន សុជ្ឈតិ, ‘‘ឥមាយ បដិបទាយ លោកុត្តរធម្មោ នាម ន លព្ភតី’’តិ អបនេតព្ពោ. យទិ បនស្ស អាគមនបដិបទា សុជ្ឈតិ, ទីឃរត្តំ តីសុ សិក្ខាសុ អប្បមត្តោ ជាគរិយមនុយុត្តោ ចតូសុ បច្ចយេសុ អលគ្គោ អាកាសេ បាណិសមេន ចេតសា វិហរតីតិ បញ្ញាយតិ, តស្ស ភិក្ខុនោ ព្យាករណំ បដិបទាយ សទ្ធិំ សំសន្ទតិ. ‘‘សេយ្យថាបិ នាម គង្គោទកំ យមុនោទកេន សំសន្ទតិ សមេតិ, ឯវមេវ សុបញ្ញត្តា តេន ភគវតា សាវកានំ និព្ពានគាមិនី បដិបទា, សំសន្ទតិ និព្ពានញ្ច បដិបទា ចា’’តិ (ទី. និ. ២.២៩៦) វុត្តសទិសំ ហោតិ. អបិច ខោ ន ឯត្តកេនបិ សក្ការោ កាតព្ពោ. កស្មា? ឯកច្ចស្ស ហិ បុថុជ្ជនស្សបិ សតោ ខីណាសវស្ស បដិបត្តិសទិសា បដិបត្តិ ហោតិ, តស្មា សោ ភិក្ខុ តេហិ តេហិ ឧបាយេហិ ឧត្តាសេតព្ពោ. ខីណាសវស្ស នាម អសនិយាបិ មត្ថកេ បតមានាយ ភយំ វា ឆម្ភិតត្តំ វា លោមហំសោ វា ន ហោតិ, បុថុជ្ជនស្ស អប្បមត្តកេនបិ ហោតិ.

តត្រិមានិ វត្ថូនិ (ម. និ. អដ្ឋ. ៣.១០២) – ទីឃភាណកអភយត្ថេរោ កិរ ឯកំ បិណ្ឌបាតិកំ បរិគ្គហេតុំ អសក្កោន្តោ ទហរស្ស សញ្ញំ អទាសិ. សោ តំ នហាយមានំ កល្យាណីនទីមុខទ្វារេ និមុជ្ជិត្វា បាទេ អគ្គហេសិ. បិណ្ឌបាតិកោ ‘‘កុម្ភីលោ’’តិ សញ្ញាយ មហាសទ្ទមកាសិ, តទា នំ ‘‘បុថុជ្ជនោ’’តិ ជានិំសុ.

ចន្ទមុខតិស្សរាជកាលេ បន មហាវិហារេ សង្ឃត្ថេរោ ខីណាសវោ ទុព្ពលចក្ខុកោ វិហារេយេវ អច្ឆតិ. រាជា ‘‘ថេរំ បរិគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ ភិក្ខូសុ ភិក្ខាចារំ គតេសុ អប្បសទ្ទោ ឧបសង្កមិត្វា សប្បោ វិយ បាទេ អគ្គហេសិ. ថេរោ សិលាថម្ភោ វិយ និច្ចលោ ហុត្វា ‘‘កោ ឯត្ថា’’តិ អាហ. ‘‘អហំ, ភន្តេ, តិស្សោ’’តិ? ‘‘សុគន្ធំ វាយសិ នោ តិស្សា’’តិ. ឯវំ ខីណាសវស្ស ភយំ នាម នត្ថិ.

ឯកច្ចោ បន បុថុជ្ជនោបិ អតិសូរោ ហោតិ និព្ភយោ. សោ រជនីយេន អារម្មណេន បរិគ្គណ្ហិតព្ពោ. វសភរាជាបិ ឯកំ ថេរំ បរិគ្គណ្ហមានោ ឃរេ និសីទាបេត្វា តស្ស សន្តិកេ ពទរសាឡវំ មទ្ទមានោ និសីទិ. មហាថេរស្ស ខេឡោ ចលិតោ, ថេរស្ស បុថុជ្ជនភាវោ អាវិភូតោ. ខីណាសវស្ស ហិ រសតណ្ហា នាម សុប្បហីនា, ទិព្ពេសុបិ រសេសុ និកន្តិ នាម ន ហោតិ, តស្មា ឥមេហិ ឧបាយេហិ បរិគ្គហេត្វា សចស្ស ភយំ វា ឆម្ភិតត្តំ វា រសតណ្ហា វា ឧប្បជ្ជតិ, ‘‘ន ច ត្វំ អរហា’’តិ អបនេតព្ពោ. សចេ បន អភីរុ អច្ឆម្ភី អនុត្រាសី ហុត្វា សីហោ វិយ និសីទតិ, ទិព្ពារម្មណេបិ និកន្តិំ ន ជនេតិ, អយំ ភិក្ខុ សម្បន្នវេយ្យាករណោ សមន្តា រាជរាជមហាមត្តាទីហិ បេសិតំ សក្ការំ អរហតីតិ វេទិតព្ពោ. ឯវំ តាវ ឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនំ វិនិច្ឆិនិតព្ពំ.

២៣៤. សកលេ បន វិនយវិនិច្ឆយេ (បារា. អដ្ឋ. ១.៤៥) កោសល្លំ បត្ថយន្តេន ចតុព្ពិធោ វិនយោ ជានិតព្ពោ.

ចតុព្ពិធញ្ហិ វិនយំ, មហាថេរា មហិទ្ធិកា;

នីហរិត្វា បកាសេសុំ, ធម្មសង្គាហកា បុរា.

កតមំ ចតុព្ពិធំ? សុត្តំ សុត្តានុលោមំ អាចរិយវាទំ អត្តនោមតិន្តិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អាហច្ចបទេន ខោ, មហារាជ, រសេន អាចរិយវំសេន អធិប្បាយា’’តិ (មិ. ប. ៤.២.៣). ឯត្ថ ហិ អាហច្ចបទន្តិ សុត្តំ អធិប្បេតំ. រសោតិ សុត្តានុលោមំ. អាចរិយវំសោតិ អាចរិយវាទោ. អធិប្បាយោតិ អត្តនោមតិ.

តត្ថ សុត្តំ នាម សកលវិនយបិដកេ បាឡិ.

សុត្តានុលោមំ នាម ចត្តារោ មហាបទេសា. យេ ភគវតា ឯវំ វុត្តា –

‘‘យំ, ភិក្ខវេ, មយា ‘ឥទំ ន កប្បតី’តិ អប្បដិក្ខិត្តំ, តញ្ចេ អកប្បិយំ អនុលោមេតិ, កប្បិយំ បដិពាហតិ, តំ វោ ន កប្បតិ. យំ, ភិក្ខវេ, មយា ‘ឥទំ ន កប្បតី’តិ អប្បដិក្ខិត្តំ, តញ្ចេ កប្បិយំ អនុលោមេតិ, អកប្បិយំ បដិពាហតិ, តំ វោ កប្បតិ. យំ, ភិក្ខវេ, មយា ‘ឥទំ កប្បតី’តិ អននុញ្ញាតំ, តំ ចេ អកប្បិយំ អនុលោមេតិ, កប្បិយំ បដិពាហតិ, តំ វោ ន កប្បតិ. យំ, ភិក្ខវេ, មយា ‘ឥទំ កប្បតី’តិ អននុញ្ញាតំ, តញ្ចេ កប្បិយំ អនុលោមេតិ, អកប្បិយំ បដិពាហតិ, តំ វោ កប្បតី’’តិ (មហាវ. ៣០៥).

អាចរិយវាទោ នាម ធម្មសង្គាហកេហិ បញ្ចហិ អរហន្តសតេហិ ឋបិតា បាឡិវិនិមុត្តា ឱក្កន្តវិនិច្ឆយប្បវត្តា អដ្ឋកថាតន្តិ.

អត្តនោមតិ នាម សុត្តសុត្តានុលោមអាចរិយវាទេ មុញ្ចិត្វា អនុមានេន អត្តនោ អនុពុទ្ធិយា នយគ្គាហេន ឧបដ្ឋិតាការកថនំ.

អបិច សុត្តន្តាភិធម្មវិនយដ្ឋកថាសុ អាគតោ សព្ពោបិ ថេរវាទោ អត្តនោមតិ នាម. តំ បន អត្តនោមតិំ គហេត្វា កថេន្តេន ន ទឡ្ហគ្គាហំ គហេត្វា វោហរិតព្ពំ, ការណំ សល្លក្ខេត្វា អត្ថេន បាឡិំ, បាឡិយា ច អត្ថំ សំសន្ទិត្វា កថេតព្ពំ, អត្តនោមតិ អាចរិយវាទេ ឱតារេតព្ពា. សចេ តត្ថ ឱតរតិ ចេវ សមេតិ ច, គហេតព្ពា. សចេ នេវ ឱតរតិ ន សមេតិ, ន គហេតព្ពា. អយញ្ហិ អត្តនោមតិ នាម សព្ពទុព្ពលា, អត្តនោមតិតោ អាចរិយវាទោ ពលវតរោ.

អាចរិយវាទោបិ សុត្តានុលោមេ ឱតារេតព្ពោ. តត្ថ ឱតរន្តោ សមេន្តោ ឯវ គហេតព្ពោ, ឥតរោ ន គហេតព្ពោ. អាចរិយវាទតោ ហិ សុត្តានុលោមំ ពលវតរំ.

សុត្តានុលោមម្បិ សុត្តេ ឱតារេតព្ពំ. តត្ថ ឱតរន្តំ សមេន្តមេវ គហេតព្ពំ, ឥតរំ ន គហេតព្ពំ. សុត្តានុលោមតោ ហិ សុត្តមេវ ពលវតរំ. សុត្តញ្ហិ អប្បដិវត្តិយំ ការកសង្ឃសទិសំ ពុទ្ធានំ ឋិតកាលសទិសំ. តស្មា យទា ទ្វេ ភិក្ខូ សាកច្ឆន្តិ, សកវាទី សុត្តំ គហេត្វា កថេតិ, បរវាទី សុត្តានុលោមំ. តេហិ អញ្ញមញ្ញំ ខេបំ វា គរហំ វា អកត្វា សុត្តានុលោមំ សុត្តេ ឱតារេតព្ពំ. សចេ ឱតរតិ សមេតិ, គហេតព្ពំ, នោ ចេ, ន គហេតព្ពំ, សុត្តស្មិំយេវ ឋាតព្ពំ. អថាយំ សុត្តំ គហេត្វា កថេតិ, បរោ អាចរិយវាទំ. តេហិបិ អញ្ញមញ្ញំ ខេបំ វា គរហំ វា អកត្វា អាចរិយវាទោ សុត្តេ ឱតារេតព្ពោ. សចេ ឱតរតិ សមេតិ, គហេតព្ពោ. អនោតរន្តោ អសមេន្តោ ច គារយ្ហាចរិយវាទោ ន គហេតព្ពោ, សុត្តស្មិំយេវ ឋាតព្ពំ. អថាយំ សុត្តំ គហេត្វា កថេតិ, បរោ អត្តនោមតិំ. តេហិបិ អញ្ញមញ្ញំ ខេបំ វា គរហំ វា អកត្វា អត្តនោមតិ សុត្តេ ឱតារេតព្ពា. សចេ ឱតរតិ សមេតិ, គហេតព្ពា, នោ ចេ, ន គហេតព្ពា, សុត្តស្មិំយេវ ឋាតព្ពំ.

អថាយំ សុត្តានុលោមំ គហេត្វា កថេតិ, បរោ សុត្តំ, សុត្តានុលោមេ ឱតារេតព្ពំ. សចេ ឱតរតិ សមេតិ, តិស្សោ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហំ បាឡិអាគតំ បញ្ញាយតិ, គហេតព្ពំ, នោ ចេ តថា បញ្ញាយតិ, ន ឱតរតិ ន សមេតិ, ពាហិរកសុត្តំ វា ហោតិ សិលោកោ វា អញ្ញំ វា គារយ្ហសុត្តំ គុឡ្ហវេស្សន្តរគុឡ្ហវិនយវេទល្លាទីនំ អញ្ញតរតោ អាភតំ, ន គហេតព្ពំ, សុត្តានុលោមស្មិំយេវ ឋាតព្ពំ. អថាយំ សុត្តានុលោមំ គហេត្វា កថេតិ, បរោ អាចរិយវាទំ. អាចរិយវាទោ សុត្តានុលោមេ ឱតារេតព្ពោ. សចេ ឱតរតិ សមេតិ, គហេតព្ពោ. នោ ចេ, ន គហេតព្ពោ, សុត្តានុលោមេយេវ ឋាតព្ពំ. អថាយំ សុត្តានុលោមំ គហេត្វា កថេតិ, បរោ អត្តនោមតិំ. អត្តនោមតិ សុត្តានុលោមេ ឱតារេតព្ពា. សចេ ឱតរតិ សមេតិ, គហេតព្ពា. នោ ចេ, ន គហេតព្ពា, សុត្តានុលោមេយេវ ឋាតព្ពំ.

អថាយំ អាចរិយវាទំ គហេត្វា កថេតិ, បរោ សុត្តំ. សុត្តំ អាចរិយវាទេ ឱតារេតព្ពំ. សចេ ឱតរតិ សមេតិ, គហេតព្ពំ. ឥតរំ គារយ្ហសុត្តំ ន គហេតព្ពំ, អាចរិយវាទេយេវ ឋាតព្ពំ. អថាយំ អាចរិយវាទំ គហេត្វា កថេតិ, បរោ សុត្តានុលោមំ. សុត្តានុលោមំ អាចរិយវាទេ ឱតារេតព្ពំ. ឱតរន្តំ សមេន្តមេវ គហេតព្ពំ, ឥតរំ ន គហេតព្ពំ, អាចរិយវាទេយេវ ឋាតព្ពំ. អថាយំ អាចរិយវាទំ គហេត្វា កថេតិ, បរោ អត្តនោមតិំ. អត្តនោមតិ អាចរិយវាទេ ឱតារេតព្ពា. សចេ ឱតរតិ សមេតិ, គហេតព្ពា. នោ ចេ, ន គហេតព្ពា, អាចរិយវាទេយេវ ឋាតព្ពំ.

អថ បនាយំ អត្តនោមតិំ គហេត្វា កថេតិ, បរោ សុត្តំ. សុត្តំ អត្តនោមតិយំ ឱតារេតព្ពំ. សចេ ឱតរតិ សមេតិ, គហេតព្ពំ. ឥតរំ គារយ្ហសុត្តំ ន គហេតព្ពំ, អត្តនោមតិយមេវ ឋាតព្ពំ. អថាយំ អត្តនោមតិំ គហេត្វា កថេតិ, បរោ សុត្តានុលោមំ. សុត្តានុលោមំ អត្តនោមតិយំ ឱតារេតព្ពំ. ឱតរន្តំ សមេន្តមេវ គហេតព្ពំ, ឥតរំ ន គហេតព្ពំ, អត្តនោមតិយមេវ ឋាតព្ពំ. អថាយំ អត្តនោមតិំ គហេត្វា កថេតិ, បរោ អាចរិយវាទំ. អាចរិយវាទោ អត្តនោមតិយំ ឱតារេតព្ពោ. សចេ ឱតរតិ សមេតិ, គហេតព្ពោ. ឥតរោ គារយ្ហាចរិយវាទោ ន គហេតព្ពោ, អត្តនោមតិយមេវ ឋាតព្ពំ, អត្តនោ គហណមេវ ពលិយំ កាតព្ពំ. សព្ពដ្ឋានេសុ ច ខេបោ វា គរហា វា ន កាតព្ពាតិ.

អថ បនាយំ កប្បិយន្តិ គហេត្វា កថេតិ, បរោ អកប្បិយន្តិ, សុត្តេ ច សុត្តានុលោមេ ច ឱតារេតព្ពំ. សចេ កប្បិយំ ហោតិ, កប្បិយេ ឋាតព្ពំ. សចេ អកប្បិយំ, អកប្បិយេ ឋាតព្ពំ. អថាយំ តស្ស កប្បិយភាវសាធកំ សុត្តតោ ពហុំ ការណញ្ច វិនិច្ឆយញ្ច ទស្សេតិ, បរោ ការណំ ន វិន្ទតិ, កប្បិយេវ ឋាតព្ពំ. អថ បរោ តស្ស អកប្បិយភាវសាធកំ សុត្តតោ ពហុំ ការណញ្ច វិនិច្ឆយញ្ច ទស្សេតិ, អនេន អត្តនោ គហណន្តិ កត្វា ទឡ្ហំ អាទាយ ន ឋាតព្ពំ, ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា អកប្បិយេ ឯវ ឋាតព្ពំ. អថ ទ្វិន្នម្បិ ការណច្ឆាយា ទិស្សតិ, បដិក្ខិត្តភាវោយេវ សាធុ, អកប្បិយេ ឋាតព្ពំ. វិនយញ្ហិ បត្វា កប្បិយាកប្បិយវិចារណំ អាគម្ម រុន្ធិតព្ពំ, គាឡ្ហំ កត្តព្ពំ, សោតំ បច្ឆិន្ទិតព្ពំ, គរុកភាវេយេវ ឋាតព្ពំ.

អថ បនាយំ អកប្បិយន្តិ គហេត្វា កថេតិ, បរោ កប្បិយន្តិ, សុត្តេ ច សុត្តានុលោមេ ច ឱតារេតព្ពំ. សចេ កប្បិយំ ហោតិ, កប្បិយេ ឋាតព្ពំ. សចេ អកប្បិយំ, អកប្បិយេ ឋាតព្ពំ. អថាយំ ពហូហិ សុត្តវិនិច្ឆយការណេហិ អកប្បិយភាវំ ទស្សេតិ, បរោ ការណំ ន វិន្ទតិ, អកប្បិយេ ឋាតព្ពំ. អថ បរោ ពហូហិ សុត្តវិនិច្ឆយការណេហិ កប្បិយភាវំ ទស្សេតិ, អយំ ការណំ ន វិន្ទតិ, កប្បិយេ ឋាតព្ពំ. អថ ទ្វិន្នម្បិ ការណច្ឆាយា ទិស្សតិ, អត្តនោ គហណំ ន វិស្សជ្ជេតព្ពំ. យថា ចាយំ កប្បិយាកប្បិយេ អកប្បិយកប្បិយេ ច វិនិច្ឆយោ វុត្តោ, ឯវំ អនាបត្តិអាបត្តិវាទេ អាបត្តានាបត្តិវាទេ ច, លហុកគរុកាបត្តិវាទេ គរុកលហុកាបត្តិវាទេ ចាបិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. នាមមត្តេយេវ ហិ ឯត្ថ នានំ, យោជនានយេ នានំ នត្ថិ, តស្មា ន វិត្ថារិតំ.

ឯវំ កប្បិយាកប្បិយាទិវិនិច្ឆយេ ឧប្បន្នេ យោ សុត្តសុត្តានុលោមអាចរិយវាទអត្តនោមតីសុ អតិរេកការណំ លភតិ, តស្ស វាទេ ឋាតព្ពំ, សព្ពសោ បន ការណវិនិច្ឆយំ អលភន្តេន សុត្តំ ន ជហិតព្ពំ, សុត្តស្មិំយេវ ឋាតព្ពន្តិ. ឯវំ សកលវិនយវិនិច្ឆយេ កោសល្លំ បត្ថយន្តេន អយំ ចតុព្ពិធោ វិនយោ ជានិតព្ពោ.

ឥមញ្ច បន ចតុព្ពិធំ វិនយំ ញត្វាបិ វិនយធរេន បុគ្គលេន តិលក្ខណសមន្នាគតេន ភវិតព្ពំ. តីណិ ហិ វិនយធរស្ស លក្ខណានិ ឥច្ឆិតព្ពានិ. កតមានិ តីណិ? សុត្តញ្ចស្ស ស្វាគតំ ហោតិ សុប្បវត្តិ សុវិនិច្ឆិតំ សុត្តតោ អនុព្យញ្ជនសោតិ ឥទមេកំ លក្ខណំ. វិនយេ ខោ បន ឋិតោ ហោតិ អសំហីរោតិ ឥទំ ទុតិយំ. អាចរិយបរម្បរា ខោ បនស្ស សុគ្គហិតា ហោតិ សុមនសិកតា សូបធារិតាតិ ឥទំ តតិយំ.

តត្ថ សុត្តំ នាម សកលំ វិនយបិដកំ. តទស្ស ស្វាគតំ ហោតីតិ សុដ្ឋុ អាគតំ. សុប្បវត្តីតិ សុដ្ឋុ បវត្តំ បគុណំ វាចុគ្គតំ. សុវិនិច្ឆិតំ សុត្តសោ អនុព្យញ្ជនសោតិ បាឡិតោ ច បរិបុច្ឆតោ ច អដ្ឋកថាតោ ច សុវិនិច្ឆិតំ ហោតិ កង្ខាឆេទនំ កត្វា ឧគ្គហិតំ. វិនយេ ខោ បន ឋិតោ ហោតីតិ វិនយេ លជ្ជិភាវេន បតិដ្ឋិតោ ហោតិ. អលជ្ជី ហិ ពហុស្សុតោបិ សមានោ លាភគរុកតាយ តន្តិំ វិសំវាទេត្វា ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ សត្ថុសាសនំ ទីបេត្វា សាសនេ មហន្តំ ឧបទ្ទវំ ករោតិ, សង្ឃភេទម្បិ សង្ឃរាជិម្បិ ឧប្បាទេតិ. លជ្ជី បន កុក្កុច្ចកោ សិក្ខាកាមោ ជីវិតហេតុបិ តន្តិំ អវិសំវាទេត្វា ធម្មមេវ វិនយមេវ ទីបេតិ, សត្ថុសាសនំ គរុកំ កត្វា ឋបេតិ. តថា ហិ បុព្ពេ មហាថេរា តិក្ខត្តុំ វាចំ និច្ឆារេសុំ ‘‘អនាគតេ លជ្ជី រក្ខិស្សតិ, លជ្ជី រក្ខិស្សតិ, លជ្ជី រក្ខិស្សតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៤៥). ឯវំ យោ លជ្ជី, សោ វិនយំ អវិជហន្តោ អវោក្កមន្តោ លជ្ជិភាវេនេវ វិនយេ ឋិតោ ហោតិ សុប្បតិដ្ឋិតោតិ.

អសំហីរោតិ សំហីរោ នាម យោ បាឡិយំ វា អដ្ឋកថាយំ វា ហេដ្ឋតោ វា ឧបរិតោ វា បទបដិបាដិយា វា បុច្ឆិយមានោ វិត្ថុនតិ វិប្ផន្ទតិ សន្តិដ្ឋិតុំ ន សក្កោតិ, យំ យំ បរេន វុច្ចតិ, តំ តំ អនុជានាតិ, សកវាទំ ឆឌ្ឌេត្វា បរវាទំ គណ្ហាតិ. យោ បន បាឡិយំ វា អដ្ឋកថាយំ វា ហេដ្ឋុបរិយេន វា បទបដិបាដិយា វា បុច្ឆិយមានោ ន វិត្ថុនតិ ន វិប្ផន្ទតិ, ឯកេកលោមំ សណ្ឌាសេន គណ្ហន្តោ វិយ ‘‘ឯវំ មយំ វទាម, ឯវំ នោ អាចរិយា វទន្តី’’តិ វិស្សជ្ជេតិ, យម្ហិ បាឡិ ច បាឡិវិនិច្ឆយោ ច សុវណ្ណភាជនេ បក្ខិត្តសីហវសា វិយ បរិក្ខយំ បរិយាទានំ អគច្ឆន្តោ តិដ្ឋតិ, អយំ វុច្ចតិ ‘‘អសំហីរោ’’តិ.

អាចរិយបរម្បរា ខោ បនស្ស សុគ្គហិតា ហោតីតិ ថេរបរម្បរា វំសបរម្បរា អស្ស សុដ្ឋុ គហិតា ហោតិ. សុមនសិកតាតិ សុដ្ឋុ មនសិកតា, អាវជ្ជិតមត្តេ ឧជ្ជលិតបទីបោ វិយ ហោតិ. សូបធារិតាតិ សុដ្ឋុ ឧបធារិតា បុព្ពាបរានុសន្ធិតោ អត្ថតោ ការណតោ ច ឧបធារិតា. អត្តនោមតិំ បហាយ អាចរិយសុទ្ធិយា វត្តា ហោតិ, ‘‘មយ្ហំ អាចរិយោ អសុកាចរិយស្ស សន្តិកេ ឧគ្គណ្ហិ, សោ អសុកស្សា’’តិ ឯវំ សព្ពំ អាចរិយបរម្បរំ ថេរវាទង្គំ ហរិត្វា យាវ ឧបាលិត្ថេរោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ ឧគ្គណ្ហីតិ បាបេត្វា ឋបេតិ, តតោបិ អាហរិត្វា ឧបាលិត្ថេរោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ ឧគ្គណ្ហិ, ទាសកត្ថេរោ អត្តនោ ឧបជ្ឈាយស្ស ឧបាលិត្ថេរស្ស, សោណត្ថេរោ អត្តនោ ឧបជ្ឈាយស្ស ទាសកត្ថេរស្ស, សិគ្គវត្ថេរោ អត្តនោ ឧបជ្ឈាយស្ស សោណត្ថេរស្ស, មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរោ អត្តនោ ឧបជ្ឈាយស្ស សិគ្គវត្ថេរស្ស ចណ្ឌវជ្ជិត្ថេរស្ស ចាតិ ឯវំ សព្ពំ អាចរិយបរម្បរំ ថេរវាទង្គំ អាហរិត្វា អត្តនោ អាចរិយំ បាបេត្វា ឋបេតិ. ឯវំ ឧគ្គហិតា ហិ អាចរិយបរម្បរា សុគ្គហិតា ហោតិ. ឯវំ អសក្កោន្តេន បន អវស្សំ ទ្វេ តយោ បរិវដ្ដា ឧគ្គហេតព្ពា. សព្ពបច្ឆិមេន ហិ នយេន យថា អាចរិយោ អាចរិយាចរិយោ ច បាឡិញ្ច បរិបុច្ឆញ្ច វទន្តិ, តថា ញាតុំ វដ្ដតិ.

ឥមេហិ ច បន តីហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតេន វិនយធរេន វត្ថុវិនិច្ឆយត្ថំ សន្និបតិតេ សង្ឃេ ឱតិណ្ណេ វត្ថុស្មិំ ចោទកេន ច ចុទិតកេន ច វុត្តេ វត្តព្ពេ សហសា អវិនិច្ឆិនិត្វាវ ឆ ឋានានិ ឱលោកេតព្ពានិ. កតមានិ ឆ? វត្ថុ ឱលោកេតព្ពំ, មាតិកា ឱលោកេតព្ពា, បទភាជនីយំ ឱលោកេតព្ពំ, តិកបរិច្ឆេទោ ឱលោកេតព្ពោ, អន្តរាបត្តិ ឱលោកេតព្ពា, អនាបត្តិ ឱលោកេតព្ពាតិ.

វត្ថុំ ឱលោកេន្តោបិ ហិ ‘‘តិណេន វា បណ្ណេន វា បដិច្ឆាទេត្វា អាគន្តព្ពំ, ន ត្វេវ នគ្គេន អាគន្តព្ពំ, យោ អាគច្ឆេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ៥១៧) ឯវំ ឯកច្ចំ អាបត្តិំ បស្សតិ, សោ តំ សុត្តំ អានេត្វា តំ អធិករណំ វូបសមេស្សតិ.

មាតិកំ ឱលោកេន្តោបិ ‘‘សម្បជានមុសាវាទេ បាចិត្តិយ’’ន្តិអាទិនា (បាចិ. ៣) នយេន បញ្ចន្នំ អាបត្តីនំ អញ្ញតរំ អាបត្តិំ បស្សតិ, សោ តំ សុត្តំ អានេត្វា តំ អធិករណំ វូបសមេស្សតិ.

បទភាជនីយំ ឱលោកេន្តោបិ ‘‘អក្ខយិតេ សរីរេ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស. យេភុយ្យេន ខយិតេ សរីរេ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិអាទិនា (បារា. ៥៩ អត្ថតោ សមានំ) នយេន សត្តន្នំ អាបត្តីនំ អញ្ញតរំ អាបត្តិំ បស្សតិ, សោ បទភាជនីយតោ សុត្តំ អានេត្វា តំ អធិករណំ វូបសមេស្សតិ.

តិកបរិច្ឆេទំ ឱលោកេន្តោបិ តិកសង្ឃាទិសេសំ វា តិកបាចិត្តិយំ វា តិកទុក្កដំ វា អញ្ញតរំ វា អាបត្តិំ តិកបរិច្ឆេទេ បស្សតិ, សោ តតោ សុត្តំ អានេត្វា តំ អធិករណំ វូបសមេស្សតិ.

អន្តរាបត្តិំ ឱលោកេន្តោបិ ‘‘បដិលាតំ ឧក្ខិបតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ៣៥៥) ឯវំ យា សិក្ខាបទន្តរេសុ អន្តរាបត្តិ ហោតិ, តំ បស្សតិ, សោ តំ សុត្តំ អានេត្វា តំ អធិករណំ វូបសមេស្សតិ.

អនាបត្តិំ ឱលោកេន្តោបិ ‘‘អនាបត្តិ ភិក្ខុ អសាទិយន្តស្ស, អថេយ្យចិត្តស្ស, ន មរណាធិប្បាយស្ស, អនុល្លបនាធិប្បាយស្ស, ន មោចនាធិប្បាយស្ស អសញ្ចិច្ច អសតិយា អជានន្តស្សា’’តិ (បារា. ៧២, ១៣៦, ១៨០, ២២៥, ២៦៣ ថោកំ ថោកំ វិសទិសំ) ឯវំ តស្មិំ តស្មិំ សិក្ខាបទេ និទ្ទិដ្ឋំ អនាបត្តិំ បស្សតិ, សោ តំ សុត្តំ អានេត្វា តំ អធិករណំ វូបសមេស្សតិ.

យោ ហិ ភិក្ខុ ចតុព្ពិធវិនយកោវិទោ តិលក្ខណសម្បន្នោ ឥមានិ ឆ ឋានានិ ឱលោកេត្វា អធិករណំ វូបសមេស្សតិ, តស្ស វិនិច្ឆយោ អប្បដិវត្តិយោ ពុទ្ធេន សយំ និសីទិត្វា វិនិច្ឆិតសទិសោ ហោតិ. តំ ចេ ឯវំ វិនិច្ឆយកុសលំ ភិក្ខុំ កោចិ កតសិក្ខាបទវីតិក្កមោ ភិក្ខុ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនោ កុក្កុច្ចំ បុច្ឆេយ្យ, តេន សាធុកំ សល្លក្ខេត្វា សចេ អនាបត្តិ ហោតិ, ‘‘អនាបត្តី’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ បន អាបត្តិ ហោតិ, សា ទេសនាគាមិនី ចេ, ‘‘ទេសនាគាមិនី’’តិ វត្តព្ពំ. វុដ្ឋានគាមិនី ចេ, ‘‘វុដ្ឋានគាមិនី’’តិ វត្តព្ពំ. អថស្ស បារាជិកច្ឆាយា ទិស្សតិ, ‘‘បារាជិកាបត្តី’’តិ ន វត្តព្ពំ. កស្មា? មេថុនធម្មវីតិក្កមោ ហិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មវីតិក្កមោ ច ឱឡារិកោ, អទិន្នាទានមនឧស្សវិគ្គហវីតិក្កមា បន សុខុមា ចិត្តលហុកា. តេ សុខុមេនេវ អាបជ្ជតិ, សុខុមេន រក្ខតិ, តស្មា វិសេសេន តំវត្ថុកំ កុក្កុច្ចំ បុច្ឆិយមានោ ‘‘អាបត្តី’’តិ អវត្វា សចស្ស អាចរិយោ ធរតិ, តតោ តេន សោ ភិក្ខុ ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយំ បុច្ឆា’’តិ បេសេតព្ពោ. សចេ សោ បុន អាគន្ត្វា ‘‘តុម្ហាកំ អាចរិយោ សុត្តតោ នយតោ ឱលោកេត្វា ‘សតេកិច្ឆោ’តិ មំ អាហា’’តិ វទតិ, តតោ តេន សោ ‘‘សាធុ សុដ្ឋុ យំ អាចរិយោ ភណតិ, តំ ករោហី’’តិ វត្តព្ពោ. អថ បនស្ស អាចរិយោ នត្ថិ, សទ្ធិំ ឧគ្គហិតត្ថេរោ បន អត្ថិ, តស្ស សន្តិកំ បេសេតព្ពោ ‘‘អម្ហេហិ សហ ឧគ្គហិតត្ថេរោ គណបាមោក្ខោ, តំ គន្ត្វា បុច្ឆា’’តិ. តេនបិ ‘‘សតេកិច្ឆោ’’តិ វិនិច្ឆិតេ ‘‘សាធុ សុដ្ឋុ តស្ស វចនំ ករោហី’’តិ វត្តព្ពោ. អថ តស្ស សទ្ធិំ ឧគ្គហិតត្ថេរោបិ នត្ថិ, អន្តេវាសិកោ បណ្ឌិតោ អត្ថិ, តស្ស សន្តិកំ បេសេតព្ពោ ‘‘អសុកទហរំ គន្ត្វា បុច្ឆា’’តិ. តេនបិ ‘‘សតេកិច្ឆោ’’តិ វិនិច្ឆិតេ ‘‘សាធុ សុដ្ឋុ តស្ស វចនំ ករោហី’’តិ វត្តព្ពោ. អថ ទហរស្សបិ បារាជិកច្ឆាយាវ ឧបដ្ឋាតិ, តេនបិ ‘‘បារាជិកោសី’’តិ ន វត្តព្ពោ. ទុល្លភោ ហិ ពុទ្ធុប្បាទោ, តតោ ទុល្លភតរា បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច. ឯវំ បន វត្តព្ពោ ‘‘វិវិត្តំ ឱកាសំ សម្មជ្ជិត្វា ទិវាវិហារំ និសីទិត្វា សីលានិ វិសោធេត្វា ទ្វត្តិំសាការំ តាវ មនសិករោហី’’តិ. សចេ តស្ស អរោគំ សីលំ, កម្មដ្ឋានំ ឃដយតិ, សង្ខារា បាកដា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ, ឧបចារប្បនាប្បត្តំ វិយ ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ, ទិវសំ អតិក្កន្តម្បិ ន ជានាតិ, សោ ទិវសាតិក្កមេ ឧបដ្ឋានំ អាគតោ ឯវំ វត្តព្ពោ ‘‘កីទិសា តេ ចិត្តប្បវត្តី’’តិ. អារោចិតាយ ច ចិត្តបវត្តិយា វត្តព្ពោ ‘‘បព្ពជ្ជា នាម ចិត្តវិសុទ្ធត្ថាយ, អប្បមត្តោ សមណធម្មំ ករោហី’’តិ.

យស្ស បន សីលំ ភិន្នំ ហោតិ, តស្ស កម្មដ្ឋានំ ន ឃដយតិ, បតោទាភិតុន្នំ វិយ ចិត្តំ វិកម្បតិ, វិប្បដិសារគ្គិនា ឌយ្ហតិ, តត្តបាសាណេ និសិន្នោ វិយ តង្ខណេយេវ វុដ្ឋាតិ. សោ អាគតោ ‘‘កា តេ ចិត្តបវត្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពោ. អារោចិតាយ ចិត្តបវត្តិយា ‘‘នត្ថិ លោកេ រហោ នាម បាបកម្មំ បកុព្ពតោ. សព្ពបឋមញ្ហិ បាបំ ករោន្តោ អត្តនា ជានាតិ. អថស្ស អារក្ខទេវតា បរចិត្តវិទូ សមណព្រាហ្មណា អញ្ញា ច ទេវតា ជានន្តិ, ត្វំយេវ ទានិ តវ សោត្ថិំ បរិយេសាហី’’តិ វត្តព្ពោ. ឯវំ កតវីតិក្កមេនេវ ភិក្ខុនា សយមេវ អាគន្ត្វា អារោចិតេ បដិបជ្ជិតព្ពំ.

២៣៥. ឥទានិ យា សា បុព្ពេ វុត្តប្បភេទា ចោទនា, តស្សាយេវ សម្បត្តិវិបត្តិជាននត្ថំ អាទិមជ្ឈបរិយោសានាទីនំ វសេន វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. សេយ្យថិទំ, ចោទនាយ កោ អាទិ, កិំ មជ្ឈេ, កិំ បរិយោសានំ? ចោទនាយ ‘‘អហំ តំ វត្តុកាមោ, ករោតុ មេ អាយស្មា ឱកាស’’ន្តិ ឯវំ ឱកាសកម្មំ អាទិ. ឱតិណ្ណេន វត្ថុនា ចោទេត្វា សារេត្វា វិនិច្ឆយោ មជ្ឈេ. អាបត្តិយំ វា អនាបត្តិយំ វា បតិដ្ឋាបនេន សមថោ បរិយោសានំ.

ចោទនាយ កតិ មូលានិ, កតិ វត្ថូនិ, កតិ ភូមិយោ? ចោទនាយ ទ្វេ មូលានិ សមូលិកា វា អមូលិកា វា. តីណិ វត្ថូនិ ទិដ្ឋំ សុតំ បរិសង្កិតំ. បញ្ច ភូមិយោ កាលេន វក្ខាមិ, នោ អកាលេន, ភូតេន វក្ខាមិ, នោ អភូតេន, សណ្ហេន វក្ខាមិ, នោ ផរុសេន, អត្ថសំហិតេន វក្ខាមិ, នោ អនត្ថសំហិតេន, មេត្តចិត្តោ វក្ខាមិ, នោ ទោសន្តរោតិ. ឥមាយ ច បន ចោទនាយ ចោទកេន បុគ្គលេន ‘‘បរិសុទ្ធកាយសមាចារោ នុ ខោម្ហី’’តិអាទិនា (បរិ. ៤៣៦) នយេន ឧបាលិបញ្ចកេសុ វុត្តេសុ បន្នរសសុ ធម្មេសុ បតិដ្ឋាតព្ពំ. ចុទិតកេន ទ្វីសុ ធម្មេសុ បតិដ្ឋាតព្ពំ សច្ចេ ច អកុប្បេ ចាតិ.

អនុវិជ្ជកេន (បរិ. ៣៦០) ច ចោទកោ បុច្ឆិតព្ពោ ‘‘យំ ខោ ត្វំ, អាវុសោ, ឥមំ ភិក្ខុំ ចោទេសិ, កិម្ហិ នំ ចោទេសិ, សីលវិបត្តិយា ចោទេសិ, អាចារវិបត្តិយា ចោទេសិ, ទិដ្ឋិវិបត្តិយា ចោទេសី’’តិ. សោ ចេ ឯវំ វទេយ្យ ‘‘សីលវិបត្តិយា វា ចោទេមិ, អាចារវិបត្តិយា វា ចោទេមិ, ទិដ្ឋិវិបត្តិយា វា ចោទេមី’’តិ. សោ ឯវមស្ស វចនីយោ ‘‘ជានាសិ បនាយស្មា សីលវិបត្តិំ, ជានាសិ អាចារវិបត្តិំ, ជានាសិ ទិដ្ឋិវិបត្តិ’’ន្តិ. សោ ចេ ឯវំ វទេយ្យ ‘‘ជានាមិ ខោ អហំ, អាវុសោ, សីលវិបត្តិំ, ជានាមិ អាចារវិបត្តិំ, ជានាមិ ទិដ្ឋិវិបត្តិ’’ន្តិ. សោ ឯវមស្ស វចនីយោ ‘‘កតមា បនាវុសោ, សីលវិបត្តិ, កតមា អាចារវិបត្តិ, កតមា ទិដ្ឋិវិបត្តី’’តិ? សោ ចេ ឯវំ វទេយ្យ ‘‘ចត្តារិ បារាជិកានិ តេរស សង្ឃាទិសេសា, អយំ សីលវិបត្តិ. ថុល្លច្ចយំ បាចិត្តិយំ បាដិទេសនីយំ ទុក្កដំ ទុព្ភាសិតំ, អយំ អាចារវិបត្តិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិ អន្តគ្គាហិកា ទិដ្ឋិ, អយំ ទិដ្ឋិវិបត្តី’’តិ.

សោ ឯវមស្ស វចនីយោ ‘‘យំ ខោ ត្វំ, អាវុសោ, ឥមំ ភិក្ខុំ ចោទេសិ, ទិដ្ឋេន វា ចោទេសិ, សុតេន វា ចោទេសិ, បរិសង្កាយ វា ចោទេសី’’តិ. សោ ចេ ឯវំ វទេយ្យ ‘‘ទិដ្ឋេន វា ចោទេមិ, សុតេន វា ចោទេមិ, បរិសង្កាយ វា ចោទេមី’’តិ. សោ ឯវមស្ស វចនីយោ ‘‘យំ ខោ ត្វំ, អាវុសោ, ឥមំ ភិក្ខុំ ទិដ្ឋេន ចោទេសិ, កិំ តេ ទិដ្ឋំ, កិន្តិ តេ ទិដ្ឋំ, កទា តេ ទិដ្ឋំ, កត្ថ តេ ទិដ្ឋំ, បារាជិកំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោ, សង្ឃាទិសេសំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោ, ថុល្លច្ចយំ បាចិត្តិយំ បាដិទេសនីយំ ទុក្កដំ ទុព្ភាសិតំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោ, កត្ថ ចាយំ ភិក្ខុ អហោសិ, កត្ថ ច ត្វំ ករោសិ, កិញ្ច ត្វំ ករោសិ, កិំ អយំ ភិក្ខុ ករោតី’’តិ?

សោ ចេ ឯវំ វទេយ្យ ‘‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, ឥមំ ភិក្ខុំ ទិដ្ឋេន ចោទេមិ, អបិច សុតេន ចោទេមី’’តិ. សោ ឯវមស្ស វចនីយោ ‘‘យំ ខោ ត្វំ, អាវុសោ, ឥមំ ភិក្ខុំ សុតេន ចោទេសិ, កិំ តេ សុតំ, កិន្តិ តេ សុតំ, កទា តេ សុតំ, កត្ថ តេ សុតំ, បារាជិកំ អជ្ឈាបន្នោតិ សុតំ, សង្ឃាទិសេសំ អជ្ឈាបន្នោតិ សុតំ, ថុល្លច្ចយំ បាចិត្តិយំ បាដិទេសនីយំ ទុក្កដំ ទុព្ភាសិតំ អជ្ឈាបន្នោតិ សុតំ, ភិក្ខុស្ស សុតំ, ភិក្ខុនិយា សុតំ, សិក្ខមានាយ សុតំ, សាមណេរស្ស សុតំ, សាមណេរិយា សុតំ, ឧបាសកស្ស សុតំ, ឧបាសិកាយ សុតំ, រាជូនំ សុតំ, រាជមហាមត្តានំ សុតំ, តិត្ថិយានំ សុតំ, តិត្ថិយសាវកានំ សុត’’ន្តិ.

សោ ចេ ឯវំ វទេយ្យ ‘‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, ឥមំ ភិក្ខុំ សុតេន ចោទេមិ, អបិច បរិសង្កាយ ចោទេមី’’តិ. សោ ឯវមស្ស វចនីយោ ‘‘យំ ខោ ត្វំ, អាវុសោ, ឥមំ ភិក្ខុំ បរិសង្កាយ ចោទេសិ, កិំ បរិសង្កសិ, កិន្តិ បរិសង្កសិ, កទា បរិសង្កសិ, កត្ថ បរិសង្កសិ? បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោតិ បរិសង្កសិ, សង្ឃាទិសេសំ ថុល្លច្ចយំ បាចិត្តិយំ បាដិទេសនីយំ ទុក្កដំ ទុព្ភាសិតំ អជ្ឈាបន្នោតិ បរិសង្កសិ, ភិក្ខុស្ស សុត្វា បរិសង្កសិ, ភិក្ខុនិយា សុត្វា…បេ… តិត្ថិយសាវកានំ សុត្វា បរិសង្កសី’’តិ.

ទិដ្ឋំ ទិដ្ឋេន សមេតិ, ទិដ្ឋេន សំសន្ទតេ ទិដ្ឋំ;

ទិដ្ឋំ បដិច្ច ន ឧបេតិ, អសុទ្ធបរិសង្កិតោ;

សោ បុគ្គលោ បដិញ្ញាយ, កាតព្ពោ តេនុបោសថោ.

សុតំ សុតេន សមេតិ, សុតេន សំសន្ទតេ សុតំ;

សុតំ បដិច្ច ន ឧបេតិ, អសុទ្ធបរិសង្កិតោ;

សោ បុគ្គលោ បដិញ្ញាយ, កាតព្ពោ តេនុបោសថោ.

មុតំ មុតេន សមេតិ, មុតេន សំសន្ទតេ មុតំ;

មុតំ បដិច្ច ន ឧបេតិ, អសុទ្ធបរិសង្កិតោ;

សោ បុគ្គលោ បដិញ្ញាយ, កាតព្ពោ តេនុបោសថោ.

បដិញ្ញា លជ្ជីសុ កតា, អលជ្ជីសុ ឯវំ ន វិជ្ជតិ;

ពហុម្បិ អលជ្ជី ភាសេយ្យ, វត្តានុសន្ធិតេន ការយេតិ. (បរិ. ៣៥៩);

អបិចេត្ថ សង្គាមាវចរេន ភិក្ខុនា សង្ឃំ ឧបសង្កមន្តេន នីចចិត្តេន សង្ឃោ ឧបសង្កមិតព្ពោ រជោហរណសមេន ចិត្តេន, អាសនកុសលេន ភវិតព្ពំ និសជ្ជកុសលេន, ថេរេ ភិក្ខូ អនុបខជ្ជន្តេន នវេ ភិក្ខូ អាសនេន អប្បដិពាហន្តេន យថាបតិរូបេ អាសនេ និសីទិតព្ពំ, អនានាកថិកេន ភវិតព្ពំ អតិរច្ឆានកថិកេន, សាមំ វា ធម្មោ ភាសិតព្ពោ, បរោ វា អជ្ឈេសិតព្ពោ, អរិយោ វា តុណ្ហីភាវោ នាតិមញ្ញិតព្ពោ.

សង្ឃេន អនុមតេន បុគ្គលេន អនុវិជ្ជកេន អនុវិជ្ជិតុកាមេន ន ឧបជ្ឈាយោ បុច្ឆិតព្ពោ, ន អាចរិយោ បុច្ឆិតព្ពោ, ន សទ្ធិវិហារិកោ បុច្ឆិតព្ពោ, ន អន្តេវាសិកោ បុច្ឆិតព្ពោ, ន សមានុបជ្ឈាយកោ បុច្ឆិតព្ពោ, ន សមានាចរិយកោ បុច្ឆិតព្ពោ, ន ជាតិ បុច្ឆិតព្ពា, ន នាមំ បុច្ឆិតព្ពំ, ន គោត្តំ បុច្ឆិតព្ពំ, ន អាគមោ បុច្ឆិតព្ពោ, ន កុលបទេសោ បុច្ឆិតព្ពោ, ន ជាតិភូមិ បុច្ឆិតព្ពា. តំ កិំការណា? អត្រស្ស បេមំ វា ទោសោ វា, បេមេ វា សតិ ទោសេ វា ឆន្ទាបិ គច្ឆេយ្យ ទោសាបិ គច្ឆេយ្យ មោហាបិ គច្ឆេយ្យ ភយាបិ គច្ឆេយ្យាតិ.

សង្ឃេន អនុមតេន បុគ្គលេន អនុវិជ្ជកេន អនុវិជ្ជិតុកាមេន សង្ឃគរុកេន ភវិតព្ពំ, នោ បុគ្គលគរុកេន, សទ្ធម្មគរុកេន ភវិតព្ពំ, នោ អាមិសគរុកេន, អត្ថវសិកេន ភវិតព្ពំ, នោ បរិសកប្បិកេន, កាលេន អនុវិជ្ជិតព្ពំ, នោ អកាលេន, ភូតេន អនុវិជ្ជិតព្ពំ, នោ អភូតេន, សណ្ហេន អនុវិជ្ជិតព្ពំ, នោ ផរុសេន, អត្ថសំហិតេន អនុវិជ្ជិតព្ពំ, នោ អនត្ថសំហិតេន, មេត្តចិត្តេន អនុវិជ្ជិតព្ពំ, នោ ទោសន្តរេន, ន ឧបកណ្ណកជប្បិនា ភវិតព្ពំ, ន ជិម្ហំ បេក្ខិតព្ពំ, ន អក្ខិ និខណិតព្ពំ, ន ភមុកំ ឧក្ខិបិតព្ពំ, ន សីសំ ឧក្ខិបិតព្ពំ, ន ហត្ថវិការោ កាតព្ពោ, ន ហត្ថមុទ្ទា ទស្សេតព្ពា.

អាសនកុសលេន ភវិតព្ពំ និសជ្ជកុសលេន, យុគមត្តំ បេក្ខន្តេន អត្ថំ អនុវិធិយន្តេន សកេ អាសនេ និសីទិតព្ពំ, ន ច អាសនា វុដ្ឋាតព្ពំ, ន វីតិហាតព្ពំ, ន កុម្មគ្គោ សេវិតព្ពោ, ន ពាហាវិក្ខេបកំ ភណិតព្ពំ, អតុរិតេន ភវិតព្ពំ អសាហសិកេន, អចណ្ឌិកតេន ភវិតព្ពំ វចនក្ខមេន, មេត្តចិត្តេន ភវិតព្ពំ ហិតានុកម្បិនា, ការុណិកេន ភវិតព្ពំ ហិតបរិសក្កិនា, អសម្ផប្បលាបិនា ភវិតព្ពំ បរិយន្តភាណិនា, អវេរវសិកេន ភវិតព្ពំ អនសុរុត្តេន, អត្តា បរិគ្គហេតព្ពោ, បរោ បរិគ្គហេតព្ពោ, ចោទកោ បរិគ្គហេតព្ពោ, ចុទិតកោ បរិគ្គហេតព្ពោ, អធម្មចោទកោ បរិគ្គហេតព្ពោ, អធម្មចុទិតកោ បរិគ្គហេតព្ពោ, ធម្មចោទកោ បរិគ្គហេតព្ពោ, ធម្មចុទិតកោ បរិគ្គហេតព្ពោ, វុត្តំ អហាបេន្តេន អវុត្តំ អប្បកាសេន្តេន ឱតិណ្ណានិ បទព្យញ្ជនានិ សាធុកំ ឧគ្គហេត្វា បរោ បរិបុច្ឆិត្វា យថាបដិញ្ញាយ ការេតព្ពោ, មន្ទោ ហាសេតព្ពោ, ភីរុ អស្សាសេតព្ពោ, ចណ្ឌោ និសេធេតព្ពោ, អសុចិ វិភាវេតព្ពោ, ឧជុមទ្ទវេន ន ឆន្ទាគតិ គន្តព្ពា, ន ទោសាគតិ គន្តព្ពា, ន មោហាគតិ គន្តព្ពា, ន ភយាគតិ គន្តព្ពា, មជ្ឈត្តេន ភវិតព្ពំ ធម្មេសុ ច បុគ្គលេសុ ច, ឯវញ្ច បន អនុវិជ្ជកោ អនុវិជ្ជមានោ សត្ថុ ចេវ សាសនករោ ហោតិ, វិញ្ញូនញ្ច សព្រហ្មចារីនំ បិយោ ច ហោតិ មនាបោ ច គរុ ច ភាវនីយោ ចាតិ.

ឥតិ បាឡិមុត្តកវិនយវិនិច្ឆយសង្គហេ

ចោទនាទិវិនិច្ឆយកថា សមត្តា.