១៥. ភូតគាមវិនិច្ឆយកថា

៧៥. ភូតគាមោតិ បញ្ចហិ ពីជេហិ ជាតានំ រុក្ខលតាទីនមេតំ អធិវចនំ. តត្រិមានិ បញ្ច ពីជានិ – មូលពីជំ ខន្ធពីជំ ផឡុពីជំ អគ្គពីជំ ពីជពីជន្តិ. តត្ថ មូលពីជំ នាម ហលិទ្ទិ សិង្គិវេរំ វចា វចត្តំ អតិវិសំ កដុករោហិណី ឧសីរំ ភទ្ទមុត្តកំ, យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ មូលេ ជាយន្តិ មូលេ សញ្ជាយន្តិ, ឯតំ មូលពីជំ នាម. ខន្ធពីជំ នាម អស្សត្ថោ និគ្រោធោ បិលក្ខោ ឧទុម្ពរោ កច្ឆកោ កបិត្ថនោ, យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ ខន្ធេ ជាយន្តិ ខន្ធេ សញ្ជាយន្តិ, ឯតំ ខន្ធពីជំ នាម. ផឡុពីជំ នាម ឧច្ឆុ វេឡុ នឡោ, យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ បព្ពេ ជាយន្តិ បព្ពេ សញ្ជាយន្តិ, ឯតំ ផឡុពីជំ នាម. អគ្គពីជំ នាម អជ្ជុកំ ផណិជ្ជកំ ហិរិវេរំ, យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ អគ្គេ ជាយន្តិ អគ្គេ សញ្ជាយន្តិ, ឯតំ អគ្គពីជំ នាម. ពីជពីជំ នាម បុព្ពណ្ណំ អបរណ្ណំ, យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ ពីជេ ជាយន្តិ ពីជេ សញ្ជាយន្តិ, ឯតំ ពីជពីជំ នាម (បាចិ. ៩១). តត្ថ ភូតគាមេ ភូតគាមសញ្ញី ឆិន្ទតិ វា ឆិន្ទាបេតិ វា ភិន្ទតិ វា ភិន្ទាបេតិ វា បចតិ វា បចាបេតិ វា, បាចិត្តិយំ. ភូតគាមញ្ហិ វិកោបេន្តស្ស បាចិត្តិយំ, ភូតគាមបរិមោចិតំ បញ្ចវិធម្បិ ពីជគាមំ វិកោបេន្តស្ស ទុក្កដំ.

៧៦. ពីជគាមភូតគាមោ (បាចិ. អដ្ឋ. ៩២២) នាមេស អត្ថិ ឧទកដ្ឋោ, អត្ថិ ថលដ្ឋោ. តត្ថ ឧទកដ្ឋោ សាសបមត្តិកតិលពីជកាទិភេទា សបណ្ណិកា ច អបណ្ណិកា ច សព្ពា សេវាលជាតិ, អន្តមសោ ឧទកបប្បដកំ ឧបាទាយ ‘‘ភូតគាមោ’’តិ វេទិតព្ពោ. ឧទកបប្បដកោ នាម ឧបរិ ថទ្ធោ ផរុសវណ្ណោ ហេដ្ឋា មុទុ នីលវណ្ណោ ហោតិ. តត្ថ យស្ស សេវាលស្ស មូលំ ឱរុហិត្វា បថវិយំ បតិដ្ឋិតំ, តស្ស បថវី ឋានំ. យោ ឧទកេ សញ្ចរតិ, តស្ស ឧទកំ. បថវិយំ បតិដ្ឋិតំ យត្ថ កត្ថចិ វិកោបេន្តស្ស, ឧទ្ធរិត្វា វា ឋានន្តរំ សង្កាមេន្តស្ស បាចិត្តិយំ, ឧទកេ សញ្ចរន្តំ វិកោបេន្តស្សេវ បាចិត្តិយំ. ហត្ថេហិ បន ឥតោ ចិតោ ចវិយូហិត្វា នហាយិតុំ វដ្ដតិ. សកលញ្ហិ ឧទកំ តស្ស ឋានំ, តស្មា ន សោ ឯត្តាវតា ឋានន្តរំ សង្កាមិតោ ហោតិ. ឧទកតោ បន ឧទកេន វិនា សញ្ចិច្ច ឧក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ, ឧទកេន សទ្ធិំ ឧក្ខិបិត្វា បុន ឧទកេ បក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ. ឧប្បលិនិបទុមិនិអាទីនិ ជលជវល្លិតិណានិ ឧទកតោ ឧទ្ធរន្តស្ស វា តត្ថេវ វិកោបេន្តស្ស វា បាចិត្តិយំ, បរេហិ ឧប្បាដិតានិ វិកោបេន្តស្ស ទុក្កដំ. តានិ ហិ ពីជគាមេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ, តិលពីជកសាសបមត្តិកសេវាលោបិ ឧទកតោ ឧទ្ធដោ អមិលាតោ អគ្គពីជសង្គហំ គច្ឆតិ. មហាបច្ចរិយាទីសុ ‘‘អនន្តកតិលពីជកឧទកបប្បដកាទីនិ ទុក្កដវត្ថូនី’’តិ វុត្តំ, តត្ថ ការណំ ន ទិស្សតិ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘សម្បុណ្ណភូតគាមំ ន ហោតិ, តស្មា ទុក្កដ’’ន្តិ វុត្តំ, តម្បិ ន សមេតិ. ភូតគាមេ ហិ បាចិត្តិយំ ពីជគាមេ ទុក្កដំ វុត្តំ. អសម្បុណ្ណភូតគាមោ នាម តតិយោ កោដ្ឋាសោ នេវ បាឡិយំ, ន អដ្ឋកថាសុ អាគតោ, អថេតំ ពីជគាមសង្គហំ គមិស្សតីតិ, តម្បិ ន យុត្តំ អភូតគាមមូលត្តា តាទិសស្ស ពីជគាមស្សាតិ. អបិច ‘‘គរុកលហុកេសុ គរុកេ ឋាតព្ព’’ន្តិ ឯតំ វិនយលក្ខណំ.

ថលដ្ឋេ ឆិន្នរុក្ខានំ អវសិដ្ឋោ ហរិតខាណុ នាម ហោតិ, តត្ថ កកុធករញ្ជបិយង្គុបនសាទីនំ ខាណុ ឧទ្ធំ វឌ្ឍតិ, សោ ភូតគាមេន សង្គហិតោ. តាលនាឡិកេរាទីនំ ខាណុ ឧទ្ធំ ន វឌ្ឍតិ, សោ ពីជគាមេន សង្គហិតោ. កទលិយា បន អផលិតាយ ខាណុ ភូតគាមេន សង្គហិតោ, ផលិតាយ ពីជគាមេន. កទលី បន ផលិតា យាវ នីលបណ្ណា, តាវ ភូតគាមេនេវ សង្គហិតា, តថា ផលិតោ វេឡុ. យទា បន អគ្គតោ បដ្ឋាយ សុស្សតិ, តទា ពីជគាមេន សង្គហំ គច្ឆតិ. កតរពីជគាមេន? ផឡុពីជគាមេន. កិំ តតោ និព្ពត្តតិ? ន កិញ្ចិ. យទិ ហិ និព្ពត្តេយ្យ, ភូតគាមេន សង្គហំ គច្ឆេយ្យ. ឥន្ទសាលាទិរុក្ខេ ឆិន្ទិត្វា រាសិំ ករោន្តិ, កិញ្ចាបិ រាសិកតទណ្ឌកេហិ រតនប្បមាណាបិ សាខា និក្ខមន្តិ, ពីជគាមេនេវ បន សង្គហំ គច្ឆន្តិ. មណ្ឌបត្ថាយ វា វតិអត្ថាយ វា វល្លិអារោបនត្ថាយ វា ភូមិយំ និខណន្តិ, មូលេសុ ចេវ បណ្ណេសុ ច និគ្គតេសុ បុន ភូតគាមសង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ, មូលមត្តេសុ បន បណ្ណមត្តេសុ វា និគ្គតេសុបិ ពីជគាមេន សង្គហិតា ឯវ.

យានិ កានិចិ ពីជានិ បថវិយំ វា ឧទកេន សិញ្ចិត្វា ឋបិតានិ, កបាលាទីសុ វា អល្លបំសុំ បក្ខិបិត្វា និក្ខិត្តានិ ហោន្តិ, សព្ពានិ មូលមត្តេ វា បណ្ណមត្តេ វា និគ្គតេបិ ពីជានិយេវ. សចេបិ មូលានិ ច ឧបរិ អង្កុរោ ច និគ្គច្ឆតិ, យាវ អង្កុរោ ហរិតោ ន ហោតិ, តាវ ពីជានិយេវ. មុគ្គាទីនំ បន បណ្ណេសុ ឧដ្ឋិតេសុ, វីហិអាទីនំ វា អង្កុរេ ហរិតេ នីលវណ្ណេ ជាតេ ភូតគាមសង្គហំ គច្ឆន្តិ. តាលដ្ឋីនំ បឋមំ សូករទាឋា វិយ មូលំ និគ្គច្ឆតិ, និគ្គតេបិ យាវ ឧបរិ បត្តវដ្ដិ ន និគ្គច្ឆតិ, តាវ ពីជគាមោ នាមយេវ. នាឡិកេរស្ស តចំ ភិន្ទិត្វា ទន្តសូចិ វិយ អង្កុរោ និគ្គច្ឆតិ, យាវ មិគសិង្គសទិសា នីលបត្តវដ្ដិ ន ហោតិ, តាវ ពីជគាមោយេវ. មូលេ អនិគ្គតេបិ តាទិសាយ បត្តវដ្ដិយា ជាតាយ អមូលកភូតគាមេ សង្គហំ គច្ឆតិ.

អម្ពដ្ឋិអាទីនិ វីហិអាទីហិ វិនិច្ឆិនិតព្ពានិ. វន្ទាកា វា អញ្ញា វា យា កាចិ រុក្ខេ ជាយិត្វា រុក្ខំ ឱត្ថរតិ, រុក្ខោវ តស្សា ឋានំ, តំ វិកោបេន្តស្ស វា តតោ ឧទ្ធរន្តស្ស វា បាចិត្តិយំ. ឯកា អមូលិកា លតា ហោតិ, អង្គុលិវេឋកោ វិយ វនប្បគុម្ពទណ្ឌកេ វេឋេតិ, តស្សាបិ អយមេវ វិនិច្ឆយោ. គេហបមុខបាការវេទិកា ចេតិយាទីសុ នីលវណ្ណោ សេវាលោ ហោតិ, យាវ ទ្វេ តីណិ បត្តានិ ន សញ្ជាយន្តិ, តាវ អគ្គពីជសង្គហំ គច្ឆតិ. បត្តេសុ ជាតេសុ បាចិត្តិយវត្ថុ, តស្មា តាទិសេសុ ឋានេសុ សុធាលេបម្បិ ទាតុំ ន វដ្ដតិ, អនុបសម្បន្នេន លិត្តស្ស ឧបរិ សិនេហលេបោ ទាតុំ វដ្ដតិ. សចេ និទាឃសមយេ សុក្ខសេវាលោ តិដ្ឋតិ, តំ សម្មុញ្ជនីអាទីហិ ឃំសិត្វា អបនេតុំ វដ្ដតិ. បានីយឃដាទីនំ ពហិ សេវាលោ ទុក្កដវត្ថុ, អន្តោ អព្ពោហារិកោ, ទន្តកដ្ឋបូវាទីសុ កណ្ណកម្បិ អព្ពោហារិកមេវ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សចេ គេរុកបរិកម្មកតា ភិត្តិ កណ្ណកិតា ហោតិ, ចោឡកំ តេមេត្វា បីឡេត្វា បមជ្ជិតព្ពា’’តិ (មហាវ. ៦៦).

៧៧. បាសាណជាតិ បាសាណទទ្ទុសេវាលសេលេយ្យកាទីនិ អហរិតវណ្ណានិ អបត្តកានិ ច ទុក្កដវត្ថុកានិ. អហិច្ឆត្តកំ យាវ មកុដំ ហោតិ, តាវ ទុក្កដវត្ថុ, បុប្ផិតកាលតោ បដ្ឋាយ អព្ពោហារិកំ, អល្លរុក្ខតោ បន អហិច្ឆត្តកំ គណ្ហន្តោ រុក្ខតចំ វិកោបេតិ, តស្មា តត្ថ បាចិត្តិយំ. រុក្ខបបដិកាយបិ ឯសេវ នយោ. យា បន ឥន្ទសាលកកុធាទីនំ បបដិកា រុក្ខតោ មុច្ចិត្វា តិដ្ឋតិ, តំ គណ្ហន្តស្ស អនាបត្តិ. និយ្យាសម្បិ រុក្ខតោ មុច្ចិត្វា ឋិតំ សុក្ខរុក្ខេ វា លគ្គំ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ, អល្លរុក្ខតោ ន វដ្ដតិ. លាខាយបិ ឯសេវ នយោ. រុក្ខំ ចាលេត្វា បណ្ឌុបលាសំ វា បរិណតកណិការាទិបុប្ផំ វា បាតេន្តស្ស បាចិត្តិយមេវ. ហត្ថកុក្កុច្ចេន មុទុកេសុ ឥន្ទសាលនុហីខន្ធាទីសុ វា តត្ថជាតកតាលបណ្ណាទីសុ វា អក្ខរំ ឆិន្ទន្តស្សបិ ឯសេវ នយោ. សាមណេរានំ បុប្ផំ ឱចិនន្តានំ សាខំ ឱនាមេត្វា ទាតុំ វដ្ដតិ. តេហិ បន បុប្ផេហិ បានីយំ ន វាសេតព្ពំ, បានីយវាសត្ថិកេន សាមណេរំ ឧក្ខិបិត្វា ឱចិនាបេតព្ពានិ. ផលសាខាបិ អត្តនា ខាទិតុកាមេន ន ឱនាមេតព្ពា, សាមណេរំ ឧក្ខិបិត្វា ផលំ គាហាបេតព្ពំ. កិញ្ចិ គច្ឆំ វាលតំ វា ឧប្បាដេន្តេហិ សាមណេរេហិ សទ្ធិំ គហេត្វា អាកឌ្ឍិតុំ ន វដ្ដតិ, តេសំ បន ឧស្សាហជននត្ថំ អនាកឌ្ឍន្តេន កឌ្ឍនាការំ ទស្សេន្តេន វិយ អគ្គេ គហេតុំ វដ្ដតិ. យេសំ រុក្ខានំ សាខា រុហតិ, តេសំ សាខំ មក្ខិកពីជនាទីនំ អត្ថាយ កប្បិយំ អការាបេត្វា គហិតំ, តចេ វា បត្តេ វា អន្តមសោ នខេនបិ វិលេខន្តស្ស ទុក្កដំ. អល្លសិង្គិវេរាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សចេ បន កប្បិយំ ការាបេត្វា សីតលេ បទេសេ ឋបិតស្ស មូលំ សញ្ជាយតិ, ឧបរិភាគេ ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ. សចេ អង្កុរោ ជាយតិ, ហេដ្ឋាភាគេ ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ, មូលេ ច អង្កុរេ ច ជាតេ ន វដ្ដតិ.

‘‘សម្មុញ្ជនីសលាកាយបិ តិណានិ ឆិន្ទិស្សាមី’’តិ ភូមិយំ សម្មជ្ជន្តោ សយំ វា ឆិន្ទតិ, អញ្ញេន វា ឆេទាបេតិ, ន វដ្ដតិ. ចង្កមន្តោបិ ‘‘ឆិជ្ជនកំ ឆិជ្ជតុ, ភិជ្ជនកំ ភិជ្ជតុ, ចង្កមិតដ្ឋានំ ទស្សេស្សាមី’’តិ សញ្ចិច្ច បាទេហិ អក្កមន្តោ តិណវល្លិអាទីនិ សយំ វា ឆិន្ទតិ, អញ្ញេន វា ឆេទាបេតិ, ន វដ្ដតិ. សចេបិ ហិ តិណំ វា លតំ វា គន្ថិំ ករោន្តស្ស ភិជ្ជតិ, គន្ថិម្បិ កាតុំ ន វដ្ដតិ. តាលរុក្ខាទីសុ បន ចោរានំ អនារុហណត្ថាយ ទារុមក្កដកំ អាកោដេន្តិ, កណ្ដកេ ពន្ធន្តិ, ភិក្ខុស្ស ឯវំ កាតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ ទារុមក្កដកោ រុក្ខេ អល្លីនមត្តោវ ហោតិ, រុក្ខំ ន បីឡេតិ, វដ្ដតិ. ‘‘រុក្ខំ ឆិន្ទ, លតំ ឆិន្ទ, កន្ទំ វា មូលំ វា ឧប្បាដេហី’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ អនិយមិតត្តា. និយមេត្វា បន ‘‘ឥមំ រុក្ខំ ឆិន្ទា’’តិអាទិ វត្តុំ ន វដ្ដតិ. នាមំ គហេត្វាបិ ‘‘អម្ពរុក្ខំ ចតុរំសវល្លិំ អាលុវកន្ទំ មុញ្ជតិណំ អសុករុក្ខច្ឆល្លិំ ឆិន្ទ ភិន្ទ ឧប្បាដេហី’’តិអាទិវចនម្បិ អនិយមិតមេវ ហោតិ. ‘‘ឥមំ អម្ពរុក្ខ’’ន្តិអាទិវចនមេវ ហិ និយមិតំ នាម, តំ ន វដ្ដតិ. បត្តម្បិ បចិតុកាមោ តិណាទីនំ ឧបរិ សញ្ចិច្ច អគ្គិំ ករោន្តោ សយំ វា បចតិ, អញ្ញេន វា បចាបេតិ, ន វដ្ដតិ. អនិយមេត្វា បន ‘‘មុគ្គេ បច, មាសេ បចា’’តិអាទិ វត្តុំ វដ្ដតិ, ‘‘ឥមេ មុគ្គេ បចា’’តិ ឯវំ វត្តុំ ន វដ្ដតិ. ‘‘ឥមំ មូលភេសជ្ជំ ជាន, ឥមំ មូលំ វា បណ្ណំ វា ទេហិ, ឥមំ រុក្ខំ វា លតំ វា អាហរ, ឥមិនា បុប្ផេន ផលេន វា អត្ថោ, ឥមំ រុក្ខំ វា លតំ វា ផលំ វា កប្បិយំ ករោហី’’តិ ឯវំ បន វត្តុំ វដ្ដតិ. ឯត្តាវតា ភូតគាមបរិមោចិតំ កតំ ហោតិ.

៧៨. បរិភុញ្ជន្តេន បន ពីជគាមបរិមោចនត្ថំ បុន កប្បិយំ ការាបេតព្ពំ. កប្បិយករណញ្ចេត្ថ ឥមិនា សុត្តានុសារេន វេទិតព្ពំ –

‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ សមណកប្បេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុំ អគ្គិបរិជិតំ សត្ថបរិជិតំ នខបរិជិតំ អពីជំ និព្ពដ្ដពីជញ្ញេវ បញ្ចម’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៥០).

តត្ថ អគ្គិបរិជិតន្តិ អគ្គិនា បរិជិតំ អធិភូតំ ទឌ្ឍំ ផុដ្ឋន្តិ អត្ថោ. សត្ថបរិជិតន្តិ សត្ថេន បរិជិតំ អធិភូតំ ឆិន្នំ វិទ្ធំ វាតិ អត្ថោ. ឯស នយោ នខបរិជិតេ. អពីជនិព្ពដ្ដពីជានិ សយមេវ កប្បិយានិ. អគ្គិនា កប្បិយំ ករោន្តេន កដ្ឋគ្គិគោមយគ្គិអាទីសុ យេន កេនចិ អន្តមសោ លោហខណ្ឌេនបិ អាទិត្តេន កប្បិយំ កាតព្ពំ, តញ្ច ខោ ឯកទេសេ ផុសន្តេន ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វាវ កាតព្ពំ. សត្ថេន ករោន្តេន យស្ស កស្សចិ លោហមយសត្ថស្ស អន្តមសោ សូចិនខច្ឆេទនានម្បិ តុណ្ឌេន វា ធារាយ វា ឆេទំ វា វេធំ វា ទស្សេន្តេន ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វាវ កាតព្ពំ. នខេន កប្បិយំ ករោន្តេន បូតិនខេន ន កាតព្ពំ, មនុស្សានំ បន សីហព្យគ្ឃទីបិមក្កដានំ សកុន្តានញ្ច នខា តិខិណា ហោន្តិ, តេហិ កាតព្ពំ. អស្សមហិំសសូករមិគគោរូបាទីនំ ខុរា អតិខិណា, តេហិ ន កាតព្ពំ, កតម្បិ អកតំ ហោតិ. ហត្ថិនខា បន ខុរា ន ហោន្តិ, តេហិ ច វដ្ដតិ. យេហិ បន កាតុំ វដ្ដតិ, តេហិ តត្ថជាតកេហិបិ ឧទ្ធរិត្វា គហិតកេបិ ឆេទំ វា វេធំ វា ទស្សេន្តេន ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វាវ កាតព្ពំ.

តត្ថ សចេបិ ពីជានំ បព្ពតមត្តោ រាសិ, រុក្ខសហស្សំ វា ឆិន្ទិត្វា ឯកាពទ្ធំ កត្វា ឧច្ឆូនំ វា មហាភារោ ពន្ធិត្វា ឋបិតោ ហោតិ, ឯកស្មិំ ពីជេ វា រុក្ខសាខាយ វា ឧច្ឆុម្ហិ វា កប្បិយេ កតេ សព្ពំ កតំ ហោតិ. ឧច្ឆូ ច ទារូនិ ច ឯកតោ ពទ្ធានិ ហោន្តិ, ‘‘ឧច្ឆុំ កប្បិយំ ករិស្សាមី’’តិ ទារុំ វិជ្ឈតិ, វដ្ដតិយេវ. សចេ បន យាយ រជ្ជុយា វា វល្លិយា វា ពទ្ធានិ, តំ វិជ្ឈតិ, ន វដ្ដតិ. ឧច្ឆុខណ្ឌានំ បច្ឆិំ បូរេត្វា អាហរន្តិ, ឯកស្មិំ ខណ្ឌេ កប្បិយេ កតេ សព្ពំ កតមេវ. មរីចបក្កាទីហិ ច មិស្សេត្វា ភត្តំ អាហរន្តិ, ‘‘កប្បិយំ ករោហី’’តិ វុត្តេ សចេបិ ភត្តសិត្ថេ វិជ្ឈតិ, វដ្ដតិយេវ. តិលតណ្ឌុលាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. យាគុយា បក្ខិត្តានិ បន ឯកាពទ្ធានិ ហុត្វា ន សន្តិដ្ឋន្តិ, តត្ថ ឯកមេកំ វិជ្ឈិត្វា កប្បិយំ កាតព្ពមេវ. កបិត្ថផលាទីនំ អន្តោ មិញ្ជំ កដាហំ មុញ្ចិត្វា សញ្ចរតិ, ភិន្ទាបេត្វា កប្បិយំ ការាបេតព្ពំ, ឯកាពទ្ធំ ហោតិ, កដាហេបិ កាតុំ វដ្ដតិ.

ឥតិ បាឡិមុត្តកវិនយវិនិច្ឆយសង្គហេ

ភូតគាមវិនិច្ឆយកថា សមត្តា.