១៣. ទានលក្ខណាទិវិនិច្ឆយកថា

៦៩. ទានវិស្សាសគ្គាហេហិ លាភស្ស បរិណាមនន្តិ ឯត្ថ តាវ ទានន្តិ អត្តនោ សន្តកស្ស ចីវរាទិបរិក្ខារស្ស សទ្ធិវិហារិកាទីសុ យស្ស កស្សចិ ទានំ. តត្រិទំ ទានលក្ខណំ – ‘‘ឥទំ តុយ្ហំ ទេមិ ទទាមិ ទជ្ជាមិ ឱណោជេមិ បរិច្ចជាមិ វិស្សជ្ជាមី’’តិ វា ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ទេមិ…បេ… វិស្សជ្ជាមី’’តិ វា វទតិ, សម្មុខាបិ បរម្មុខាបិ ទិន្នំយេវ ហោតិ. ‘‘តុយ្ហំ គណ្ហាហី’’តិ វុត្តេ ‘‘មយ្ហំ គណ្ហាមី’’តិ វទតិ, សុទិន្នំ សុគ្គហិតញ្ច. ‘‘តវ សន្តកំ ករោហិ, តវ សន្តកំ ហោតុ, តវ សន្តកំ ហោតី’’តិ វុត្តេ ‘‘មម សន្តកំ ករោមិ, មម សន្តកំ ហោតុ, មម សន្តកំ ករិស្សាមី’’តិ វទតិ, ទុទិន្នំ ទុគ្គហិតញ្ច. នេវ ទាតា ទាតុំ ជានាតិ, ន ឥតរោ គហេតុំ, សចេ បន ‘‘តវ សន្តកំ ករោហី’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធុ, ភន្តេ, មយ្ហំ គណ្ហាមី’’តិ គណ្ហាតិ, សុគ្គហិតំ. សចេ បន ឯកោ ‘‘ឥទំ ចីវរំ គណ្ហាហី’’តិ វទតិ, ឥតរោ ‘‘ន គណ្ហាមី’’តិ វទតិ, បុន សោ ‘‘ទិន្នំ មយា តុយ្ហំ, គណ្ហាហី’’តិ វទតិ, ឥតរោបិ ‘‘ន មយ្ហំ ឥមិនា អត្ថោ’’តិ វទតិ, តតោ បុរិមោបិ ‘‘មយា ទិន្ន’’ន្តិ ទសាហំ អតិក្កាមេតិ, បច្ឆិមោបិ ‘‘មយា បដិក្ខិត្ត’’ន្តិ, កស្ស អាបត្តីតិ? ន កស្សចិ. យស្ស បន រុច្ចតិ, តេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ. ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ទេហី’’តិ ទិន្នំ យាវ បរស្ស ហត្ថំ ន បាបុណាតិ, តាវ យោ បហិណតិ, តស្សេវ សន្តកំ, ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ទម្មី’’តិ ទិន្នំ បន យស្ស បហីយតិ, តស្ស សន្តកំ. តស្មា ភិក្ខុ ភិក្ខុស្ស ហត្ថេ ចីវរំ បហិណតិ ‘‘ឥទំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទេហី’’តិ. សោ អន្តរាមគ្គេ យោ បហិណតិ, តស្ស វិស្សាសា គណ្ហាតិ, សុគ្គហិតំ. យស្ស បហីយតិ, តស្ស វិស្សាសា គណ្ហាតិ, ទុគ្គហិតំ.

ភិក្ខុ (មហាវ. ៣៧៨-៣៧៩) ភិក្ខុស្ស ហត្ថេ ចីវរំ បហិណតិ ‘‘ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទេហី’’តិ. សោ អន្តរាមគ្គេ សុណាតិ ‘‘យោ បហិណតិ, សោ កាលកតោ’’តិ, តស្ស មតកចីវរំ អធិដ្ឋាតិ, ស្វាធិដ្ឋិតំ. យស្ស បហីយតិ, តស្ស វិស្សាសា គណ្ហាតិ, ទុគ្គហិតំ. ភិក្ខុ ភិក្ខុស្ស ហត្ថេ ចីវរំ បហិណតិ ‘‘ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទេហី’’តិ. សោ អន្តរាមគ្គេ សុណាតិ ‘‘យស្ស បហីយតិ, សោ កាលកតោ’’តិ, តស្ស មតកចីវរំ អធិដ្ឋាតិ, ទ្វាធិដ្ឋិតំ. យោ បហិណតិ, តស្ស វិស្សាសា គណ្ហាតិ, សុគ្គហិតំ. ភិក្ខុ ភិក្ខុស្ស ហត្ថេ ចីវរំ បហិណតិ ‘‘ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទេហី’’តិ. សោ អន្តរាមគ្គេ សុណាតិ ‘‘ឧភោ កាលកតា’’តិ, យោ បហិណតិ, តស្ស មតកចីវរំ អធិដ្ឋាតិ, ស្វាធិដ្ឋិតំ. យស្ស បហីយតិ, តស្ស មតកចីវរំ អធិដ្ឋាតិ, ទ្វាធិដ្ឋិតំ. ភិក្ខុ ភិក្ខុស្ស ហត្ថេ ចីវរំ បហិណតិ ‘‘ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទម្មី’’តិ. សោ អន្តរាមគ្គេ យោ បហិណតិ, តស្ស វិស្សាសា គណ្ហាតិ, ទុគ្គហិតំ. យស្ស បហីយតិ, តស្ស វិស្សាសា គណ្ហាតិ, សុគ្គហិតំ. ភិក្ខុ ភិក្ខុស្ស ហត្ថេ ចីវរំ បហិណតិ ‘‘ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទម្មី’’តិ. សោ អន្តរាមគ្គេ សុណាតិ ‘‘យោ បហិណតិ, សោ កាលកតោ’’តិ, តស្ស មតកចីវរំ អធិដ្ឋាតិ, ទ្វាធិដ្ឋិតំ. យស្ស បហីយតិ, តស្ស វិស្សាសា គណ្ហាតិ, សុគ្គហិតំ. ភិក្ខុ ភិក្ខុស្ស ហត្ថេ ចីវរំ បហិណតិ ‘‘ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទម្មី’’តិ. សោ អន្តរាមគ្គេ សុណាតិ ‘‘យស្ស បហីយតិ, សោ កាលកតោ’’តិ, តស្ស មតកចីវរំ អធិដ្ឋាតិ, ស្វាធិដ្ឋិតំ. យោ បហិណតិ, តស្ស វិស្សាសា គណ្ហាតិ, ទុគ្គហិតំ. ភិក្ខុ ភិក្ខុស្ស ហត្ថេ ចីវរំ បហិណតិ ‘‘ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទម្មី’’តិ. សោ អន្តរាមគ្គេ សុណាតិ ‘‘ឧភោ កាលកតា’’តិ. យោ បហិណតិ, តស្ស មតកចីវរំ អធិដ្ឋាតិ, ទ្វាធិដ្ឋិតំ. យស្ស បហីយតិ, តស្ស មតកចីវរំ អធិដ្ឋាតិ, ស្វាធិដ្ឋិតំ.

បរិច្ចជិត្វា ទិន្នំ បុន កេនចិ ការណេន កុបិតោ អាហរាបេតុំ ន លភតិ. អត្តនា ទិន្នម្បិ ហិ ចីវរំ សកសញ្ញាយ អច្ឆិន្ទតោ និស្សគ្គិយំ, អញ្ញំ បរិក្ខារំ អន្តមសោ សូចិម្បិ អច្ឆិន្ទតោ ទុក្កដំ. សចេ បន ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ ឥទំ សារុប្ប’’ន្តិ សយមេវ ទេតិ, គហេតុំ វដ្ដតិ. អថ បន ‘‘អាវុសោ, មយំ តុយ្ហំ ‘វត្តបដិវត្តំ ករិស្សតិ, អម្ហាកំ សន្តិកេ ឧបជ្ឈំ គណ្ហិស្សតិ, ធម្មំ បរិយាបុណិស្សតី’តិ ចីវរំ អទម្ហា, សោ ទានិ ត្វំ ន វត្តំ ករោសិ, ន ឧបជ្ឈំ គណ្ហាសិ, ន ធម្មំ បរិយាបុណាសី’’តិ ឯវមាទីនិ វុត្តោ ‘‘ភន្តេ, ចីវរត្ថាយ មញ្ញេ ភណថ, ឥទំ វោ ចីវរ’’ន្តិ ទេតិ, ឯវម្បិ វដ្ដតិ. ទិសាបក្កមន្តំ វា បន ទហរំ ‘‘និវត្តេថ ន’’ន្តិ ភណតិ, សោ ន និវត្តតិ, ចីវរេ គហេត្វា និរុន្ធថាតិ, ឯវញ្ចេ និវត្តតិ, សាធុ. សចេ ‘‘បត្តចីវរត្ថាយ មញ្ញេ តុម្ហេ ភណថ, គណ្ហថ ន’’ន្តិ ទេតិ, ឯវម្បិ វដ្ដតិ. វិព្ភមន្តំ វា ទិស្វា ‘‘មយំ តុយ្ហំ ‘វត្តំ ករិស្សតី’តិ បត្តចីវរំ អទម្ហា, សោ ទានិ ត្វំ វិព្ភមិត្វា ចរសី’’តិ វទតិ, ឥតរោ ‘‘គណ្ហថ តុម្ហាកំ បត្តចីវរ’’ន្តិ ទេតិ, ឯវម្បិ វដ្ដតិ. ‘‘មម សន្តិកេ ឧបជ្ឈំ គណ្ហន្តស្សេវ ទេមិ, អញ្ញត្ថ គណ្ហន្តស្ស ន ទេមិ, វត្តំ ករោន្តស្សេវ ទេមិ, អករោន្តស្ស ន ទេមិ, ធម្មំ បរិយាបុណន្តស្សេវ ទេមិ, អបរិយាបុណន្តស្ស ន ទេមិ, អវិព្ភមន្តស្សេវ ទេមិ, វិព្ភមន្តស្ស ន ទេមី’’តិ ឯវំ បន ទាតុំ ន វដ្ដតិ, ទទតោ ទុក្កដំ, អាហរាបេតុំ បន វដ្ដតិ, វិស្សជ្ជេត្វា ទិន្នំ អច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហន្តោ ភណ្ឌគ្ឃេន ការេតព្ពោ. អយំ តាវ ទានេ វិនិច្ឆយោ.

៧០. វិស្សាសគ្គាហលក្ខណំ បន ឥមិនា សុត្តេន ជានិតព្ពំ –

‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតស្ស វិស្សាសំ គហេតុំ សន្ទិដ្ឋោ ច ហោតិ, សម្ភត្តោ ច, អាលបិតោ ច, ជីវតិ ច, គហិតេ ច អត្តមនោ ហោតី’’តិ (មហាវ. ៣៥៦).

តត្ថ (បារា. អដ្ឋ. ១.១៣១) សន្ទិដ្ឋោតិ ទិដ្ឋមត្តកមិត្តោ. សម្ភត្តោតិ ទឡ្ហមិត្តោ. អាលបិតោតិ ‘‘មម សន្តកំ យំ ឥច្ឆសិ, តំ គណ្ហេយ្យាសិ, អាបុច្ឆិត្វា គហណេ ការណំ នត្ថី’’តិ វុត្តោ. ជីវតីតិ អនុដ្ឋានសេយ្យាយ សយិតោបិ យាវជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទំ ន បាបុណាតិ. គហិតេ ច អត្តមនោតិ គហិតេ តុដ្ឋចិត្តោ ហោតិ. ‘‘ឯវរូបស្ស សន្តកំ គហិតេ មេ អត្តមនោ ភវិស្សតី’’តិ ជានន្តេន គហេតុំ វដ្ដតិ. អនវសេសបរិយាទានវសេន ចេតានិ បញ្ចង្គានិ វុត្តានិ, វិស្សាសគ្គាហោ បន តីហិ អង្គេហិ រុហតិ សន្ទិដ្ឋោ, ជីវតិ, គហិតេ អត្តមនោ, សម្ភត្តោ, ជីវតិ, គហិតេ អត្តមនោ, អាលបិតោ, ជីវតិ, គហិតេ អត្តមនោតិ. យោ បន ន ជីវតិ, ន ច គហិតេ អត្តមនោ ហោតិ, តស្ស សន្តកំ វិស្សាសគ្គាហេន គហិតម្បិ បុន ទាតព្ពំ. ទទមានេន ច មតកធនំ តាវ យេ តស្ស ធនេ ឥស្សរា គហដ្ឋា វា បព្ពជិតា វា, តេសំ ទាតព្ពំ. អនត្តមនស្ស សន្តកំ តស្សេវ ទាតព្ពំ, យោ បន បឋមំយេវ ‘‘សុដ្ឋុ កតំ តយា មម សន្តកំ គណ្ហន្តេនា’’តិ វចីភេទេន វា ចិត្តុប្បាទមត្តេន វា អនុមោទិត្វា បច្ឆា កេនចិ ការណេន កុបិតោ, បច្ចាហរាបេតុំ ន លភតិ, យោបិ អទាតុកាមោ, ចិត្តេន បន អធិវាសេតិ, ន កិញ្ចិ វទតិ, សោបិ បុន បច្ចាហរាបេតុំ ន លភតិ. យោ បន ‘‘មយា តុម្ហាកំ សន្តកំ គហិតំ វា បរិភុត្តំ វា’’តិ វុត្តេ ‘‘គហិតំ វា ហោតុ បរិភុត្តំ វា, មយា បន តំ កេនចិទេវ ករណីយេន ឋបិតំ, តំ បាកតិកំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វទតិ, អយំ បច្ចាហរាបេតុំ លភតិ. អយំ វិស្សាសគ្គាហេ វិនិច្ឆយោ.

៧១. លាភស្ស បរិណាមនន្តិ ឥទំ បន អញ្ញេសំ អត្ថាយ បរិណតលាភស្ស អត្តនោ អញ្ញស្ស វា បរិណាមនំ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៥៩-៦៦០) – សង្ឃស្ស បរិណតំ សហធម្មិកានំ វា គិហីនំ វា អន្តមសោ មាតុសន្តកម្បិ ‘‘ឥទំ មយ្ហំ ទេហី’’តិ សង្ឃស្ស បរិណតភាវំ ញត្វា អត្តនោ បរិណាមេត្វា គណ្ហន្តស្ស និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, ‘‘ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ទេហី’’តិ ឯវំ អញ្ញស្ស បរិណាមេន្តស្ស សុទ្ធិកបាចិត្តិយំ. តស្មា យោបិ វស្សិកសាដិកសមយេ មាតុឃរេបិ សង្ឃស្ស បរិណតំ វស្សិកសាដិកំ ញត្វា អត្តនោ បរិណាមេតិ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, បរស្ស បរិណាមេតិ, សុទ្ធិកបាចិត្តិយំ. មនុស្សា ‘‘សង្ឃភត្តំ ករិស្សាមា’’តិ សប្បិតេលាទីនិ អាហរន្តិ, គិលានោ ចេបិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បរិណតភាវំ ញត្វា កិញ្ចិ យាចតិ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយមេវ. សចេ បន សោ ‘‘តុម្ហាកំ សប្បិអាទីនិ អាភតានិ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, អត្ថី’’តិ វុត្តេ ‘‘មយ្ហម្បិ ទេថា’’តិ វទតិ, វដ្ដតិ. អថាបិ នំ កុក្កុច្ចាយន្តំ ឧបាសកា វទន្តិ ‘‘សង្ឃោបិ អម្ហេហិ ទិន្នមេវ លភតិ, គណ្ហថ, ភន្តេ’’តិ, ឯវម្បិ វដ្ដតិ.

ឯកស្មិំ វិហារេ សង្ឃស្ស បរិណតំ អញ្ញវិហារំ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘អសុកស្មិំ នាម វិហារេ សង្ឃស្ស ទេថា’’តិ បរិណាមេតិ, ‘‘កិំ សង្ឃស្ស ទានេន, ចេតិយស្ស បូជំ ករោថា’’តិ ឯវំ ចេតិយស្ស វា បរិណាមេតិ, ទុក្កដំ. ចេតិយស្ស បរិណតំ អញ្ញចេតិយស្ស វា សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា បុគ្គលស្ស វា បរិណាមេតិ, ទុក្កដមេវ. និយមេត្វា អញ្ញចេតិយស្ស អត្ថាយ រោបិតមាលាវច្ឆតោ អញ្ញចេតិយម្ហិ បុប្ផម្បិ អារោបេតុំ ន វដ្ដតិ, ឯកស្ស ចេតិយស្ស បន ឆត្តំ វា បដាកំ វា អារោបេត្វា ឋិតំ ទិស្វា សេសំ អញ្ញចេតិយស្ស ទាបេតុំ វដ្ដតិ. អន្តមសោ សុនខស្សបិ បរិណតំ ‘‘ឥមស្ស សុនខស្ស មា ទេហិ, ឯតស្ស ទេហី’’តិ ឯវំ អញ្ញបុគ្គលស្ស បរិណាមេតិ, ទុក្កដំ. សចេ បន ទាយកា ‘‘មយំ សង្ឃភត្តំ កាតុកាមា, ចេតិយបូជំ កាតុកាមា, ឯកស្ស ភិក្ខុនោ បរិក្ខារំ ទាតុកាមា, តុម្ហាកំ រុចិយា ទស្សាម, ភណថ កត្ថ ទេមា’’តិ វទន្តិ, ឯវំ វុត្តេ តេន ភិក្ខុនា ‘‘យត្ថ ឥច្ឆថ, តត្ថ ទេថា’’តិ វត្តព្ពា. សចេ បន កេវលំ ‘‘កត្ថ ទេមា’’តិ បុច្ឆន្តិ, ‘‘យត្ថ តុម្ហាកំ ទេយ្យធម្មោ បរិភោគំ វា លភេយ្យ, បដិសង្ខារំ វា លភេយ្យ, ចិរដ្ឋិតិកោ វា អស្ស, យត្ថ វា បន តុម្ហាកំ ចិត្តំ បសីទតិ, តត្ថ ទេថា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ.

ឥតិ បាឡិមុត្តកវិនយវិនិច្ឆយសង្គហេ

ទានលក្ខណាទិវិនិច្ឆយកថា សមត្តា.