១. ទិវាសេយ្យវិនិច្ឆយកថា

១. តត្ថ ទិវាសេយ្យាតិ ទិវានិបជ្ជនំ. តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទិវា បដិសល្លីយន្តេន ទ្វារំ សំវរិត្វា បដិសល្លីយិតុ’’ន្តិ (បារា. ៧៧) វចនតោ ទិវា និបជ្ជន្តេន ទ្វារំ សំវរិត្វា និបជ្ជិតព្ពំ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ បាឡិយំ ‘‘អយំ នាម អាបត្តី’’តិ ន វុត្តា, វិវរិត្វា និបន្នទោសេន បន ឧប្បន្នេ វត្ថុស្មិំ ទ្វារំ សំវរិត្វា និបជ្ជិតុំ អនុញ្ញាតត្តា អសំវរិត្វា និបជ្ជន្តស្ស អដ្ឋកថាយំ ទុក្កដំ (បារា. អដ្ឋ. ១.៧៧) វុត្តំ. ភគវតោ ហិ អធិប្បាយំ ញត្វា ឧបាលិត្ថេរាទីហិ អដ្ឋកថា ឋបិតា. ‘‘អត្ថាបត្តិ ទិវា អាបជ្ជតិ, នោ រត្តិ’’ន្តិ (បរិ. ៣២៣) ឥមិនាបិ ចេតំ សិទ្ធំ.

២. កីទិសំ បន ទ្វារំ សំវរិតព្ពំ, កីទិសំ ន សំវរិតព្ពំ? រុក្ខបទរវេឡុបទរកិលញ្ជបណ្ណាទីនំ យេន កេនចិ កវាដំ កត្វា ហេដ្ឋា ឧទុក្ខលេ ឧបរិ ឧត្តរបាសកេ ច បវេសេត្វា កតំ បរិវត្តកទ្វារមេវ សំវរិតព្ពំ. អញ្ញំ គោរូបានំ វជេសុ វិយ រុក្ខសូចិកណ្ដកទ្វារំ, គាមថកនកំ ចក្កលកយុត្តទ្វារំ, ផលកេសុ វា កិដិកាសុ វា ទ្វេ តីណិ ចក្កលកានិ យោជេត្វា កតំ សំសរណកិដិកទ្វារំ, អាបណេសុ វិយ កតំ ឧគ្ឃាដនកិដិកទ្វារំ, ទ្វីសុ តីសុ ឋានេសុ វេឡុសលាកា គោប្ផេត្វា បណ្ណកុដីសុ កតំ សលាកហត្ថកទ្វារំ, ទុស្សសាណិទ្វារន្តិ ឯវរូបំ ទ្វារំ ន សំវរិតព្ពំ. បត្តហត្ថស្ស កវាដប្បណាមនេ បន ឯកំ ទុស្សសាណិទ្វារមេវ អនាបត្តិករំ, អវសេសានិ បណាមេន្តស្ស អាបត្តិ. ទិវា បដិសល្លីយន្តស្ស បន បរិវត្តកទ្វារមេវ អាបត្តិករំ, សេសានិ សំវរិត្វា វា អសំវរិត្វា វា និបជ្ជន្តស្ស អាបត្តិ នត្ថិ, សំវរិត្វា បន និបជ្ជិតព្ពំ, ឯតំ វត្តំ.

៣. បរិវត្តកទ្វារំ កិត្តកេន សំវុតំ ហោតិ? សូចិឃដិកាសុ ទិន្នាសុ សំវុតមេវ ហោតិ. អបិច ខោ សូចិមត្តេបិ ទិន្នេ វដ្ដតិ, ឃដិកាមត្តេបិ ទិន្នេ វដ្ដតិ, ទ្វារពាហំ ផុសិត្វា ឋបិតមត្តេបិ វដ្ដតិ, ឦសកំ អផុសិតេបិ វដ្ដតិ, សព្ពន្តិមេន វិធិនា យាវតា សីសំ នប្បវិសតិ, តាវតា អផុសិតេបិ វដ្ដតិ. សចេ ពហូនំ វឡញ្ជនដ្ឋានំ ហោតិ, ភិក្ខុំ វា សាមណេរំ វា ‘‘ទ្វារំ, អាវុសោ, ជគ្គាហី’’តិ វត្វាបិ និបជ្ជិតុំ វដ្ដតិ. អថ ភិក្ខូ ចីវរកម្មំ វា អញ្ញំ វា កិញ្ចិ ករោន្តា និសិន្នា ហោន្តិ, ‘‘ឯតេ ទ្វារំ ជគ្គិស្សន្តី’’តិ អាភោគំ កត្វាបិ និបជ្ជិតុំ វដ្ដតិ. កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឧបាសកម្បិ អាបុច្ឆិត្វា វា ‘ឯស ជគ្គិស្សតី’តិ អាភោគំ កត្វា វា និបជ្ជិតុំ វដ្ដតិ, កេវលំ ភិក្ខុនិំ វា មាតុគាមំ វា អាបុច្ឆិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ, តំ យុត្តំ. ឯវំ សព្ពត្ថបិ យោ យោ ថេរវាទោ វា អដ្ឋកថាវាទោ វា បច្ឆា វុច្ចតិ, សោ សោវ បមាណន្តិ គហេតព្ពំ.

៤. អថ ទ្វារស្ស ឧទុក្ខលំ វា ឧត្តរបាសកោ វា ភិន្នោ ហោតិ អដ្ឋបិតោ វា, សំវរិតុំ ន សក្កោតិ, នវកម្មត្ថំ វា បន ឥដ្ឋកបុញ្ជោ វា មត្តិកាទីនំ វា រាសិ អន្តោទ្វារេ កតោ ហោតិ, អដ្ដំ វា ពន្ធន្តិ, យថា សំវរិតុំ ន សក្កោតិ. ឯវរូបេ អន្តរាយេ សតិ អសំវរិត្វាបិ និបជ្ជិតុំ វដ្ដតិ. យទិ បន កវាដំ នត្ថិ, លទ្ធកប្បមេវ. ឧបរិ សយន្តេន និស្សេណិំ អារោបេត្វា និបជ្ជិតព្ពំ. សចេ និស្សេណិមត្ថកេ ថកនកំ ហោតិ, ថកេត្វាបិ និបជ្ជិតព្ពំ. គព្ភេ និបជ្ជន្តេន គព្ភទ្វារំ វា បមុខទ្វារំ វា យំ កិញ្ចិ សំវរិត្វា និបជ្ជិតុំ វដ្ដតិ. សចេ ឯកកុដ្ដកេ គេហេ ទ្វីសុ បស្សេសុ ទ្វារានិ កត្វា វឡញ្ជន្តិ, ទ្វេបិ ទ្វារានិ ជគ្គិតព្ពានិ, តិភូមកេបិ បាសាទេ ទ្វារំ ជគ្គិតព្ពមេវ. សចេ ភិក្ខាចារា បដិក្កម្ម លោហបាសាទសទិសំ បាសាទំ ពហូ ភិក្ខូ ទិវាវិហារត្ថំ បវិសន្តិ, សង្ឃត្ថេរេន ទ្វារបាលស្ស ‘‘ទ្វារំ ជគ្គាហី’’តិ វត្វា វា ‘‘ទ្វារជគ្គនំ នាម ឯតស្ស ភារោ’’តិ អាភោគំ កត្វា វា បវិសិត្វា និបជ្ជិតព្ពំ. យាវ សង្ឃនវកេន ឯវមេវ កាតព្ពំ. បុរេ បវិសន្តានំ ‘‘ទ្វារជគ្គនំ នាម បច្ឆិមានំ ភារោ’’តិ ឯវំ អាភោគំ កាតុម្បិ វដ្ដតិ. អនាបុច្ឆា វា អាភោគំ អកត្វា វា អន្តោគព្ភេ វា អសំវុតទ្វារេ ពហិ វា និបជ្ជន្តានំ អាបត្តិ. គព្ភេ វា ពហិ វា និបជ្ជនកាលេបិ ‘‘ទ្វារជគ្គនំ នាម មហាទ្វារេ ទ្វារបាលស្ស ភារោ’’តិ អាភោគំ កត្វា និបជ្ជិតុំ វដ្ដតិយេវ. ឯវំ លោហបាសាទាទីសុ អាកាសតលេ និបជ្ជន្តេនបិ ទ្វារំ សំវរិតព្ពមេវ.

អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបោ – ឥទំ ទិវាបដិសល្លីយនំ យេន កេនចិ បរិក្ខិត្តេ សទ្វារពន្ធេ ឋានេ កថិតំ, តស្មា អព្ភោកាសេ វា រុក្ខមូលេ វា មណ្ឌបេ វា យត្ថ កត្ថចិ សទ្វារពន្ធេ និបជ្ជន្តេន ទ្វារំ សំវរិត្វាវ និបជ្ជិតព្ពំ. សចេ មហាបរិវេណំ ហោតិ មហាពោធិយង្គណលោហបាសាទង្គណសទិសំ ពហូនំ ឱសរណដ្ឋានំ, យត្ថ ទ្វារំ សំវុតម្បិ សំវុតដ្ឋានេ ន តិដ្ឋតិ, ទ្វារំ អលភន្តា បាការំ អារុហិត្វាបិ វិចរន្តិ, តត្ថ សំវរណកិច្ចំ នត្ថិ. រត្តិំ ទ្វារំ វិវរិត្វា និបន្នោ អរុណេ ឧគ្គតេ វុដ្ឋាតិ, អនាបត្តិ. សចេ បន បពុជ្ឈិត្វា បុន សុបតិ, អាបត្តិ. យោ បន ‘‘អរុណេ ឧគ្គតេ វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វាវ ទ្វារំ អសំវរិត្វា រត្តិំ និបជ្ជតិ, យថាបរិច្ឆេទមេវ វុដ្ឋាតិ, តស្ស អាបត្តិយេវ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘ឯវំ និបជ្ជន្តោ អនាទរិយទុក្កដាបិ ន មុច្ចតី’’តិ វុត្តំ.

៥. យោ បន ពហុទេវ រត្តិំ ជគ្គិត្វា អទ្ធានំ វា គន្ត្វា ទិវា កិលន្តរូបោ មញ្ចេ និសិន្នោ បាទេ ភូមិតោ អមោចេត្វាវ និទ្ទាវសេន និបជ្ជតិ, តស្ស អនាបត្តិ. សចេ ឱក្កន្តនិទ្ទោ អជានន្តោបិ បាទេ មញ្ចកំ អារោបេតិ, អាបត្តិយេវ. និសីទិត្វា អបស្សាយ សុបន្តស្ស អនាបត្តិ. យោបិ ច ‘‘និទ្ទំ វិនោទេស្សាមី’’តិ ចង្កមន្តោ បតិត្វា សហសា វុដ្ឋាតិ, តស្សបិ អនាបត្តិ. យោ បន បតិត្វា តត្ថេវ សយតិ, ន វុដ្ឋាតិ, តស្ស អាបត្តិ.

កោ មុច្ចតិ, កោ ន មុច្ចតីតិ? មហាបច្ចរិយំ តាវ ‘‘ឯកភង្គេន និបន្នកោ ឯវ មុច្ចតិ. បាទេ បន ភូមិតោ មោចេត្វា និបន្នោបិ យក្ខគហិតកោបិ វិសញ្ញីភូតោបិ ន មុច្ចតី’’តិ វុត្តំ. កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ពន្ធិត្វា និបជ្ជាបិតោវ មុច្ចតី’’តិ វុត្តំ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន ‘‘យោ ចង្កមន្តោ មុច្ឆិត្វា បតិតោ តត្ថេវ សុបតិ, តស្សបិ អវិសយតាយ អាបត្តិ ន ទិស្សតិ. អាចរិយា បន ឯវំ ន កថយន្តិ, តស្មា អាបត្តិយេវាតិ មហាបទុមត្ថេរេន វុត្តំ. ទ្វេ បន ជនា អាបត្តិតោ មុច្ចន្តិយេវ, យោ ច យក្ខគហិតកោ, យោ ច ពន្ធិត្វា និបជ្ជាបិតោ’’តិ.

ឥតិ បាឡិមុត្តកវិនយវិនិច្ឆយសង្គហេ

ទិវាសេយ្យវិនិច្ឆយកថា សមត្តា.