១០. យក្ខសំយុត្តំ

១. ឥន្ទកសុត្តវណ្ណនា

២៣៥. អត្តនោ បរិណាយកត្តេន ឥន្ទោ នាម មហេសក្ខោ, ឥន្ទោតិ សមញ្ញា អស្សាតិ កត្វា ‘‘ឥន្ទកោ’’តិបិ វុច្ចតិ, តស្ស ឥន្ទកស្ស. ឥន្ទកូដេ បព្ពតេ និវសតីតិ ឥន្ទកូដនិវាសី, តស្ស ឥន្ទកូដនិវាសិនោ. ពលិកម្មេហិ យជិតព្ពតោ បូជិតព្ពតោ យក្ខោ, តស្ស យក្ខស្ស. ឥន្ទស្ស និវាសដ្ឋានភូតំ កូដំ ឥន្ទកូដន្តិ យក្ខតោ កូដេន នាមំ លទ្ធំ. ឥន្ទកូដោ ឥន្ទោ ឧត្តរបទលោបេន យថា ‘‘កេលាសកូដោ កេលាសោ’’តិ. ឥន្ទោ យក្ខោតិ កូដតោ យក្ខេន នាមំ លទ្ធំ. ន ចេត្ថ ឥតរីតរនិស្សយទោសោ អញ្ញមញ្ញូបលក្ខណភាវតោ យថា តំ ‘‘កាយកម្មដ្ឋាន’’ន្តិ. រូបន្តិ សកលំ រូបក្ខន្ធមាហ, ន រូបាយតនន្តិ. ឥមំ សរីរំ បេច្ច អយំ កិន្តិ បដិលភតីតិ ចោទេតិ.

កុតោ អាគច្ឆតីតិ បរាធាររូបេ ជីវេ អត្តនិ មាតុកុច្ឆិមោក្កន្តេ រូបស្ស សម្ភវោតិ កុតោ នាម ឋានតោ អាគច្ឆតិ. តេនាហ ‘‘ឥមានិ ច អដ្ឋីនិ ឥមា ច មំសបេសិយោ’’តិអាទិ. កថំ ន្វយន្តិ អយំ កុច្ឆិសង្ខាតេ គព្ភរេ កថំ សជ្ជតីតិ បុច្ឆតិ. ‘‘សីហានំវ នទន្តានំ, ទាឋីនំ គិរិគព្ភរេ’’តិអាទិនា (ថេរគា. និទានគាថា) គព្ភរោ ច កុច្ឆិវាចកោ អាគតោ. តេនាហ ‘‘គព្ភរស្មិន្តិ មាតុកុច្ឆិស្មិ’’ន្តិ. បុគ្គលវាទីតិ អត្តវាទុបាទានោ. យថា ហិ មច្ឆមំសំ ភុត្តំ ផេណំ វិយ ហុត្វា វិលីយតិ, ន ច បញ្ញាយតិ សត្តភាវេន អប្បវត្តនតោ, ឯវមេវំ យទិ មាតុកុច្ឆិស្មិំ គព្ភភាវេន ឧប្បន្នំ រូបំ សត្តោ ន ភវេយ្យ នោ វឌ្ឍេយ្យ, វិលីយិត្វា គច្ឆេយ្យ, បញ្ញាយតិ ច តំ រូបំ, តស្មា ជីវោតិ ឥមាយ លទ្ធិយា. ឯវមាហាតិ ‘‘រូបំ…បេ… គព្ភរស្មិ’’ន្តិ ឯវមវោច. បឋមន្តិ ឯតេសំ បញ្ចន្នំ បឋមំ. តេនាហ ‘‘បឋមេន បដិសន្ធិវិញ្ញាណេន សទ្ធិ’’ន្តិ. ‘‘ជាតិឧណ្ណំសូហីតិ ជាតិឯឡកាយ ឧណ្ណំសូហី’’តិ វទន្តិ. ‘‘គព្ភំ ផាលេត្វា គហិតឧណ្ណា ជាតិឧណ្ណា. តស្សា អំសូហិ តីហិ កតសុត្តគ្គេ’’តិ សំយុត្តភាណកានំ អធិប្បាយោ.

អនាវិលោតិ អច្ឆោ, សុប្បសន្នោតិ អត្ថោ. ឯវំវណ្ណប្បដិភាគន្តិ វុត្តប្បមាណសណ្ឋានសម្បរិច្ឆិន្នំ. កលលំ សម្បវុច្ចតីតិ អត្តភាវោ ភូតុបាទារូបសង្ខាតោ សន្តានវសេន បវត្តមានោ កលលំ នាមាតិ កថីយតិ.

កលលាតិ យថាវុត្តកលលរូបហេតុ តំ និស្សាយ បច្ចយំ កត្វា. មំសធោវនឧទកវណ្ណន្តិ វណ្ណតោ មំសធោវនឧទកវណ្ណំ, សណ្ឋានតោ បន វិលីនតិបុសទិសំ.

បរិបក្កន្តិ បរិបាកកលលភាវតោ បរិបាកំ គតំ សុបរិបាកំ គតំ. សមូហតន្តិ សមូហភូតំ សង្គតំ. វិវដ្ដមានន្តិ បរិណមន្តំ. តព្ភាវន្តិ ករណេ ឯតំ ឧបយោគវចនំ, តព្ភាវេន បរិណមន្តន្តិ អត្ថោ. និស្សក្កេ វា ឧបយោគវចនំ, តព្ភាវតោ កលលភាវតោ កលលំ វិបរិណមន្តំ. អព្ពុទំ នាម ជាយតិ, អព្ពុទំ នាម សម្បជ្ជតីតិ អត្ថោ.

វិលីនតិបុសទិសា សណ្ឋានវសេន, វណ្ណវសេន បន សិតា អរត្តាវ ហោតីតិ វទន្តិ. មណ្ឌន្តិ ទារិកានំ តថា បីឡនតោ និព្ពត្តមរិចបក្កស្ស សារភូតំ រសំ. សព្ពភាគេហិ មុច្ចតីតិ សោ មណ្ឌោ កបាលេ អលគ្គោ ហុត្វា តស្ស សព្ពភាគេហិ មុច្ឆិត្វា បិណ្ឌិតោ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. ឯវរូបា បេសិ ហោតីតិ សា បេសិ គព្ភាសយេ កត្ថចិ អលគ្គា យថាវុត្តមណ្ឌោ វិយ បិណ្ឌិតោ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. តេនាហ ‘‘វិលីនតិបុសទិសា’’តិ.

បេសិ និព្ពត្តតីតិ ឯត្ថ បេសីតិ និស្សក្កេ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘តតោ បេសិតោ’’តិ.

ឃនស្ស សណ្ឋានំ. និព្ពត្តំ កម្មបច្ចយាតិ តំសណ្ឋានំ រូបធម្មនិព្ពត្តិយា ជាយតិ. ‘‘ជរាមរណំ អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្ន’’ន្តិ (សំ. និ. ២.២០) ហិ វុត្តំ.

បីឡកាតិ បីឡកសទិសា មំសបិណ្ឌា ជាយន្តិ.

សត្តមាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន អដ្ឋមសត្តាហតោ បដ្ឋាយ យាវ ឯកចត្តាលីសា ចតុត្តិំស សត្តាហានិ សង្គណ្ហាតិ. បរិណតកាលន្តិ គព្ភស្ស បរិណតកាលំ. នវមាសតោ ពហិ បរិបក្កោ នាម ហោតិ កេសលោមាទិនិព្ពត្តិតោ. តេនាហ ‘‘ទ្វាចត្តាលីសេ សត្តាហេ ឯតានិ ជាយន្តី’’តិ.

តស្សាតិ គព្ភសេយ្យកសត្តស្ស. មាតុឧទរបដលេន ឯកាពទ្ធោ ហោតិ យតោ មាតរា បរិភុត្តអាហារោ អាមាសយេ បតិដ្ឋិតេ គព្ភស្ស នាភិនាឡានុសារេន គព្ភគតស្ស សរីរំ សម្បត្វា អាហារកិច្ចំ ករោតិ. អាហារសមុដ្ឋានរូបំ សមុដ្ឋាបេតីតិ គព្ភគតស្ស កាយេ ឱជាយ បច្ចយោ ហោតិ. សា ច តំ បច្ចយំ លភិត្វា ឱជដ្ឋមកំ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. ឯវំ មាតរា បរិភុត្តអាហារបច្ចយេន គព្ភគតោ ទស មាសេ យាបេតិ អត្តនោ នាភិនាឡានុសារគតេនេវ តេន យាវ អាហារសមុដ្ឋានសត្តាហោ, តតោ បដ្ឋាយ អាហរណតោ. កេចិ បន ‘‘មាតរា បរិភុត្តអាហារោ ពាហិរវគ្គោ វិយ តស្ស កាយំ អភិសន្នេតិ បរិសន្នេតិ, តេន សោ យាបេតី’’តិ វទន្តិ. កុច្ឆិគតំ ឧទរបដលេន តិរោហិតត្តា ពហិ ឋិតន្តិ វត្តព្ពតំ ន អរហតីតិ ‘‘កុច្ឆិយា អព្ភន្តរគតោ’’តិ អាហ. មាតុកុច្ឆិគតោ នរោតិ មាតុ តិរោកុច្ឆិគតោ. ឯវំ ខោតិ ឥមិនា យថាវុត្តាការេន អយំ សត្តោ…បេ… និព្ពត្តតិ, តស្មា រូបំ ន ជីវោ. ន ហិ ទិដ្ឋិគតស្ស សត្តាហក្កមេន វុឌ្ឍិប្បត្តោ ឥច្ឆិតោ អនិច្ចតាបត្តិតោ.

ឥន្ទកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សក្កនាមសុត្តវណ្ណនា

២៣៦. សក្កនាមកោតិ ពលិបុត្តោ វិយ សក្កស្ស វសេន គហិតនាមោ. ‘‘ឯសោ កិរា’’តិ បាឋោ. ‘‘ឯកោ កិរា’’តិបិ លិខន្តិ. មារស្ស បក្ខេ គតោ មារបក្ខិកោ. យទញ្ញន្តិ ឯត្ថ យន្តិ កិរិយាបរាមសនំ, តស្មា យំ អញ្ញស្ស អនុសាសនំ, តំ សមណស្ស ន សាធូតិ យោជនា. ការណេនាតិ ការណមត្តេន សំវាសោ ជាយតិ. យេន កេនចិ គហដ្ឋេន វា បព្ពជិតេន វា. តំ ការណន្តរំ សមាគតំ បុរិសំ សប្បញ្ញោ សម្ពុទ្ធោ អនុកម្បិតុំ នារហតិ វិសេសាធិគមាភាវា, សតិ បន តស្មិំ សវិសេសំ បសាទោ ហោតីតិ. មនសា ចេ…បេ… ន តេន ហោតិ សំយុត្តោ សិនេហវសេន អនុកម្បា អនុទ្ទយា តស្សា អសំកិលិដ្ឋសភាវត្តា.

សក្កនាមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សូចិលោមសុត្តវណ្ណនា

២៣៧. គយាយ អវិទូរេ ភវោ គាមោ ‘‘គយា’’តិ វុត្តោតិ អាហ ‘‘គយាយ’’ន្តិ, តេនាហ ‘‘គយាយ អវិទូរេ និវិដ្ឋគាមំ ឧបនិសាយាតិ អត្ថោ’’តិ. គោចរគាមនិទស្សនំ ហេតំ. ឥទំ ឧបរិ ឥទំ ហេដ្ឋាតិ នត្ថិ ឧប្បដិបាដិយោ មញ្ចបាទានំ ទ្វីសុ បស្សេសុ ទីឃភាវេន. ពលិកម្មត្ថាយ កតំ ទេវតាធិដ្ឋានន្តិ អធិប្បាយេន ទេវដ្ឋានេ ឋបេន្តិ. អដ្ឋបាទមញ្ចសទិសោ កិរ សោ ហេដ្ឋុបរិបរិវត្តេតព្ពតោ. កថិនសិព្ពនសូចិ កថិនសូចិ. អបច្ចត្ថរិត្វាតិ កិញ្ចិ សង្ឃិកសេនាសនស្ស ឧបរិ បដិច្ឆទនំ អបច្ចត្ថរិត្វា. គវច្ឆិវិជ្ឈិតំ វិយាតិ តេហិ សូចិលោមេហិ គវច្ឆិជាលំ វិយ គតំ សព្ពសោ សមោហតំ.

ឥធាបិ ‘‘ខរសរីរោ’’តិ វត្វា ខរសរីរំ កថិនសូចិសទិសតាយ លោមស្សាតិ តស្ស តថាភាវស្ស ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘សោ កិរា’’តិអាទិមាហ. អត្តនោ ហត្ថេហីតិ សង្ឃិកតេលសម្មក្ខិតេហិ អត្តនោ សរីរំ មក្ខេសិ. ឥតីតិ វុត្តាការេន.

សមាគមដ្ឋានន្តិ យក្ខសន្និបាតដ្ឋានំ. សោតិ សូចិលោមោ យក្ខោ. មន្តិ ច តមេវ វទតិ.

ឧដ្ឋាបេត្វាតិ ឧទ្ធគ្គា កត្វា. អបនាមេសីតិ យថា សោ អត្តនោ កាយំ ឧបនេតុំ ន សក្កោតិ, តថា ករោន្តោ ថោកំ អបនាមេសិ. អមនុញ្ញោតិ ផរុសតិក្ខតាយ ន មនុញ្ញោ. ចិត្តំ វា តេ ខិបិស្សាមីតិ មយ្ហំ អានុភាវេន តវ ចិត្តវិក្ខេបំ វា ករិស្សាមិ. យថា បន សោ ចិត្តវិក្ខេបំ ករេយ្យ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘យេសញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ភេរវំ វាតិ វុត្តាការេន អញ្ញថា វា ភយានកំ ទស្សនមត្តេនេវ សត្តានំ ភយំ ឆម្ភិតត្តំ លោមហំសំ ឧប្បាទេតុំ សមត្ថំ. ‘‘កថេន្តានំយេវា’’តិ វា បាឋោ. តំ ទ្វីសុ បាទេសុ គហេត្វា បារំ គង្គាយ ខិបិស្សាមីតិ យោជនា.

កុតោនិទានាតិ កស្មា ការណា? អដ្ឋកថាយំ បន សមាសបទមេតំ, វិភត្តិអលោបេន និទ្ទេសោតិ ទស្សេតុំ ‘‘កិំនិទានា កិំបច្ចយា’’តិ? អត្ថោ វុត្តោ. ចិត្តំ ឱស្សជន្តីតិ កុសលចិត្តំ បវត្តិតុំ អប្បទានវសេន បុរតោ ខិបន្តិ. កុតោ សមុដ្ឋាយាតិ មិច្ឆាវិតក្កានំ សមុដ្ឋានំ បុច្ឆតិ?

កាមរាគាទយោ សុភនិមិត្តាទីសុ អយោនិសោមនសិការហេតូ. កាមោ បន អយោនិសោមនសិការោ ច និយកជ្ឈត្តបរិយាបន្នោតិ អាហ ‘‘អយំ អត្តភាវោ និទានំ ឯតេសន្តិ ឥតោនិទានា’’តិអាទិ. ឯវមេវាតិ អដ្ឋកថាយំ កីឡាបសុតកុមារកា វិយ មិច្ឆាវិតក្កា ទដ្ឋព្ពា, តេសំ ឧប្បត្តិដ្ឋានភូតោ លោកោ វិយ អយំ អត្តភាវលោកោ. តេហិ ឱស្សជិយមានំ ធង្កំ វិយ ចិត្តំ, តស្ស បាទេ ពទ្ធទីឃសុត្តកំ វិយ តំ ទូរានុពន្ធំ សំយោជនន្តិ ឯវំ ឧបមាយ សំសន្ទនំ ទដ្ឋព្ពំ.

បាបវិតក្កានំ តំសម្បយុត្តកិលេសានញ្ច តណ្ហា វិសេសបច្ចយោ តទភាវេន តេសំ អភាវតោតិ អាហ ‘‘តណ្ហាសិនេហតោ ជាតា’’តិ. អត្តភាវបរិយាបន្នត្តា ‘‘អត្តនិ សម្ភូតា’’តិ វុត្តំ. តេន នេសំ អនញ្ញហេតុកតំ ទស្សេតិ, និគ្រោធស្សេវ ខន្ធជាតីតិ ឥមិនា បន បុថុភាវញ្ច, វិសត្តាតិអាទិនា ទុព្ពិនិស្សដតញ្ច. វត្ថុកាមេសុ រូបារម្មណាទីសុ បុថូសុ. បុថូ កិលេសកាមា កាមរូបតណ្ហាទយោ. តេហិ កិលេសកាមេហិ ករណភូតេហិ. អត្តភាវំ ខន្ធបញ្ចកំ. យេ វិបស្សនាយ យុត្តបយុត្តា យាថាវតោ ជានន្តិ.

យតោតិ បច្ចត្តេ និស្សក្កវចនន្តិ អាហ ‘‘យំ និទានមស្សា’’តិ. ‘‘វិនោទេន្តី’’តិ កត្តុនិទ្ទេសេន យេន ន វិនោទេន្តិ, តំ ការណំ ពាធិតមេវាតិ អាហ ‘‘មគ្គសច្ចេន វិនោទេន្តី’’តិ. វិនោទនញ្ចេត្ថ សន្តានតោ នីហរណំ ពហិករណំ សព្ពសោ បហានំ, បហីនេ ច តស្មិំ កិលេសេ ឱឃំ តរន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ទុត្តរ’’ន្តិអាទិមាហ. ឯតស្មិំ អធិគតេ ន បុន ភវោតិ អបុនព្ភវោ, និព្ពានន្តិ អាហ ‘‘អបុនព្ភវសង្ខាតស្សា’’តិអាទិ. យស្មា ឯត្ថ ‘‘យេ នំ បជានន្តិ, យតោនិទាន’’ន្តិ បទទ្វយេន ទុក្ខសមុទយសច្ចានិ, វិនោទនគ្គហណេន មគ្គសច្ចំ, អបុនព្ភវគ្គហណេន និរោធសច្ចំ បកាសិតំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ចត្តារិ សច្ចានិ បកាសេន្តោ’’តិ.

តស្មិំយេវាតិ យត្ថ ឋិតោ ‘‘រាគោ ច ទោសោ ចា’’តិអាទិនា បញ្ហំ បុច្ឆិ, តស្មិំយេវ បទេសេ ឋិតោ. ទេសនានុសារេនាតិ សត្ថុ សាមុក្កំសិកធម្មទេសនាយ អនុស្សរណេន. ញាណំ បេសេត្វាតិ វិបស្សនាបដិបាដិយា និព្ពានំ បតិ អនុពោធញាណំ បេសេត្វា បវត្តេត្វា. សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតោតិ សហស្សនយបដិមណ្ឌិតស្ស បឋមមគ្គស្ស អធិគមេន បឋមផលេ បតិដ្ឋិតោ បដិលភតីតិ យោជនា. ន កិលិដ្ឋត្តភាវេ តិដ្ឋន្តិ មហានុភាវត្តា អរិយធម្មស្ស. សេតកណ្ឌុបីឡកសូចិយោតិ សេតភាវំ បត្វា កណ្ឌុបីឡកា លោមសូចិយោ សព្ពា អនវសេសា បតិតា បរិភដ្ឋា អបគតា. ភុម្មទេវតាបរិហារន្តិ ភុម្មទេវត្តភាវន្តិ.

សូចិលោមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. មណិភទ្ទសុត្តវណ្ណនា

២៣៨. សុខំ បដិលភតីតិ ទិដ្ឋធម្មិកាទិភេទំ សុខំ អធិគច្ឆតិ. និច្ចមេវ សេយ្យោ សតិមតោ អាយតិំ ហិតចរណតោ. មណិភទ្ទោ ‘‘សតិមាបុគ្គលោ សតោការី សម្បតិ វេរំ នប្បសវតី’’តិ អធិប្បាយេន ‘‘វេរា ច បរិមុច្ចតី’’តិ អាហ. ភគវា បន សតិមន្តតាសិទ្ធិយា វេរបរិមុច្ចនំ ន អច្ចន្តិកំ, នាបិ ឯកន្តិកំ បដិបក្ខេន បរតោ ច អប្បហីនត្តាតិ តំ និសេធេន្តោ ‘‘វេរា ច ន បរិមុច្ចតី’’តិ វត្វា, យំ អច្ចន្តិកំ ឯកន្តិកញ្ច បរស្ស វសេន វេរបរិមុច្ចនំ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្សា’’តិ គាថមាហ. ករុណាយាតិ អប្បនាប្បត្តាយ ករុណាយ. ករុណាបុព្ពភាគេតិ ករុណាភាវនាយ វសេន ឧប្បាទិតបឋមជ្ឈានូបចារេ. សោតិ ករុណាភាវនំ ភាវេន្តោ បុគ្គលោ. មេត្តំសោតិ មេត្តចិត្តំ អំសោ ឯកោ កុសលកោដ្ឋាសោ ឯតស្សាតិ មេត្តំសោ. តស្ស កេនចីតិ តស្ស អរហតោ ករុណាយ មេត្តាភាវនាយ ច សាតិសយត្តា តទភាវេន កេនចិ បុគ្គលេន សទ្ធិំ វេរប្បសង្គោ នាម នត្ថិ. ឥមិនា ខីណាសវេបិ មេត្តាករុណាភាវនារហិតេ កោចិ អត្តនោ ចិត្តទោសេន វេរំ ករេយ្យ, ន បន តស្មិំ មេត្តាករុណាចេតោវិមុត្តិសមន្នាគតេ កោចិ វេរំ ករេយ្យ. ឯវំ មហិទ្ធិកា ព្រហ្មវិហារភាវនាតិ ទស្សេតិ.

មណិភទ្ទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សានុសុត្តវណ្ណនា

២៣៩. យក្ខេន គហិតោ ហោតីតិ យក្ខេន អនុបវិដ្ឋោ ហោតិ. តស្ស យក្ខគហណស្ស ការណំ មូលតោ បភុតិ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘សោ’’តិអាទិមាហ. តស្ស អន្តិមភវិកត្តា អាទិតោ បដ្ឋាយ អធិសីលសិក្ខាយ សក្កច្ចំ បូរណន្តិ ទស្សេតិ ‘‘សោ បព្ពជិតកាលតោ’’តិអាទិនា. បច្ចាហារន្តិ បដិក្ខេបំ. ឥមស្មិំ សរភញ្ញេតិ ឥមស្មិំ មម ធម្មភណនេ. បត្តិន្តិ បត្តិទានំ. បិយា ហោន្តិ, តេនាហ ភគវា ‘‘អាកង្ខេយ្យ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ‘សព្រហ្មចារីនំ បិយោ ច អស្សំ មនាបោ ច គរុ ច ភាវនីយោ ចា’តិ, សីលេស្វេវស្ស បរិបូរការី’’តិ (ម. និ. ១.៦៥). តថា ចាហ ‘‘តស្មិំ សាមណេរេ’’តិអាទិ.

វុឌ្ឍិមន្វាយាតិ យោព្ពនប្បត្តិយា អង្គបច្ចង្គានំ បរិវុឌ្ឍិមាគម្ម. កាមសម្ភោគសមត្ថតាវសេន បរិបក្កិន្ទ្រិយោ. អនុយោជេត្វាវាតិ វិស្សជ្ជេត្វាវ, គិហិភាវេ វា អនុយោជេត្វាវ. ‘‘បុព្ពេ តុយ្ហំ បុត្តោ សីលវា កល្យាណធម្មោ លជ្ជី កុក្កុច្ចកោ សិក្ខាកាមោតិ សម្ភាវិតោ, ឥទានិ តតោ អញ្ញថា ជាតោ’’តិ ឃោសនាវសេន ទេវតានំ អន្តរេ មាហេវ មេ លជ្ជំ ឧប្បាទេយ្យ.

បាដិហារិយបក្ខញ្ចាតិ ចាតុទ្ទសីបញ្ចទសីអដ្ឋមីនំ យថាក្កមំ អាទិតោ អន្តតោ អាទិអន្តតោ ច បវេសននិក្ខមនវសេន ឧបោសថសីលស្ស បដិ បដិ អភិមុខំ បច្ចាវហិតព្ពបក្ខញ្ច. តេរសិយាបីតិ បរំ សត្តមីនវមីសុបីតិ អត្ថោ. បវេសភូតញ្ហិ ឧបោសថសីលស្ស សត្តមីសុ សមាទិន្នំ សីលំ បដិបទំ, នវមីសុ និក្ខមភូតន្តិ អាចរិយា. បោរាណដ្ឋកថាយំ បន បច្ចុគ្គមនានុគមនបរិយាយេន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘មនុស្សា’’តិអាទិ. អឌ្ឍមាសន្តិ សកលកាលបក្ខំ. ឯវញ្ហិ វស្សវាសស្ស អនុគមនំ គតំ ហោតិ. សុដ្ឋុ សមាគតន្តិ សុបរិសុទ្ធំ សម្បន្នំ កត្វា អត្តនោ សន្តានំ អាគតំ. តំ បន អត្តនោ ចិត្តេន សមំ បការេហិ យុត្តំ ហោតីតិ អាហ ‘‘សម្បយុត្ត’’ន្តិ. អរហន្តានំ អនុករណេន សេដ្ឋចរិយំ. ‘‘ន តេ ហិ យក្ខា កីឡន្តី’’តិ អត្តនោ បុត្តស្ស កាយេ អធិមុច្ចនំ អត្តនោ កីឡនំ វិយ ហោតីតិ កត្វា អាហ.

ឧបាសិកា យថាវុត្តឧបោសថសីលេន សីលវតី, សាមណេរោ បន អត្តនោ សាមណេរសីលេន សីលវា. ឧប្បតិត្វាតិ អាកាសេ ឧប្បតិត្វា. មោក្ខោ នត្ថិ ទុក្ខាវហស្ស កម្មស្ស កតូបចិតត្តា.

ទុវិធេបិ កាមេតិ វត្ថុកាមកិលេសកាមេ. កិលេសកាមំ បរិច្ចជន្តោ ឯវ ហិ វត្ថុកាមេ បរិច្ចជតិ នាម. វិព្ភមនវសេន អាគច្ឆតិ ភិក្ខាយ អាហិណ្ឌនាទិបព្ពជិតកិច្ចតោ. ឧប្បព្ពជិត្វា វិគតសីលស្ស ជីវតោ អានាបានមត្តេន ជីវន្តោបិ សោ មតកោវ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘មរណញ្ហេតំ, សុនក្ខត្ត, អរិយស្ស វិនយេ, យោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តតី’’តិ (ម. និ. ៣.៤៥).

ឧណ្ហដ្ឋេនាតិ សបរិឡាហដ្ឋេន. អភិធាវថាតិ អភិធាវតីតិ ឥមស្មិំ អភិធាវនកិច្ចេ ភទ្ទំ តេ ហោតូតិ វត្វា គិហិភាវាយ អភិធាវថ. នីហរិត្វាតិ និក្ខាមេត្វា. ឯកាទសហិ អគ្គីហិ អាទិត្តត្តា មហាឌាហសទិសេ. សល្លក្ខេត្វាតិ គិហិភាវេ អាទីនវំ, បព្ពជ្ជាយ អានិសំសញ្ច សល្លក្ខេត្វា. ហិរោត្តប្បំ បដិលភិត្វា ‘‘មម ឧប្បព្ពជិតុកាមតំ សព្រហ្មចារិនោ ជានិស្សន្តី’’តិ. ចតុន្នំ បរិសានំ ចិត្តសង្ខោភវសេន សកលជម្ពុទីបំ ខោភេត្វា.

សានុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. បិយង្ករសុត្តវណ្ណនា

២៤០. បច្ចន្តេតិ បរិយន្តេ. បាដិយេក្កន្តិ សង្គីតិកាលេ វិសុំ. យមកវគ្គាទិកា ព្រាហ្មណវគ្គបរិយោសានា ឆព្ពីសតិ វគ្គា ឯតិស្សាតិ ឆព្ពីសតិវគ្គា, តន្តីតិ បាឡិ. ឧច្ចារបស្សាវាទិ ឯវរូបំ ទុព្ភោជនំ, ‘‘អសុចិជេគុច្ឆភាវេន ទុដ្ឋុ ភោជន’’ន្តិ កត្វា, ទុព្ភោជនគ្គហណេន វា វន្តគព្ភមលាទីនិ អតិទិសតិ. ឆវិអាទីនិ ឆេត្វាតិ ឆវិអាទីនិ អតិវិជ្ឈ អតិវិយ បវិសិត្វា. អដ្ឋិមិញ្ជំ អាហច្ច អដ្ឋាសិ បីតិសមុដ្ឋានឧឡារោឡាររូបប្បវត្តិយា. តេនាហ ‘‘ហទយង្គមនីយោ ហុត្វា’’តិ.

ធម្មតាយ សមាទិណ្ណន្តិ កស្សចិ សន្តិកេ អគ្គហេត្វា សយមេវ តស្មិំ ខណេ សំយតា ហោមាតិ យថាសំយតា. តតិយបទេនាតិ ‘‘សិក្ខេម សុសីល្យ’’ន្តិ ឥមិនា បទេន. សេសាតិ វុត្តាវសេសា. តិស្សោ អទិន្នាទានមិច្ឆាចារសុរាបានវិរតិយោ. គហិតា គោពលីពទ្ទញាយេន. ឆាតកំ ទុព្ភិក្ខញ្ច ឯត្ថាតិ ឆាតកទុព្ភិក្ខា, ជិឃច្ឆាទុព្ភិក្ខាពហុលាយាតិ អត្ថោ. បិសាចយក្ខយោនិយាតិ បេត្តិវិសយសទិសយក្ខយោនិយា អបិ នាម មុច្ចេមាតិ យោជនា.

បិយង្ករសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. បុនព្ពសុសុត្តវណ្ណនា

២៤១. វសនដ្ឋានគ្គហណេន រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានាទយោ សង្គណ្ហាតិ. ទ្វាទសហត្ថមត្តមេវ គណ្ហាតិ បកតិសញ្ចរណូបចារមត្តព្យាបនតោ. យថាបរិសន្តិ បរិសានុរូបំ, យត្ថ យត្ថ បរិសា តិដ្ឋតិ, តំ តំ ឋានំ គច្ឆតិ បរិសបរិយន្តិកត្តា. សត្ថុ មុខវិការាភាវតោ បវេសានុញ្ញំ សល្លក្ខេន្តី ‘‘នូន អយំ កតាធិការា ភវិស្សតី’’តិ អនុមានសិទ្ធំ ឧបនិស្សយំ ទិស្វា. ឯកីភាវគមនេនាតិ ហត្ថបាសូបគមនេន បរិសាយ មិស្សីភាវប្បត្តិយា. បុត្តកាតិ បុត្តបុត្តិយោ. អនុកម្បាយញ្ហិ ក-សទ្ទោ.

និព្ពានារម្មណេន អរិយមគ្គេន មុញ្ចិយមានា គន្ថា ‘‘និព្ពានំ អាគម្ម បមុច្ចន្តី’’តិ វុត្តា. វេលាតិក្កន្តាតិ បមាណតោ បរិច្ឆិន្ទិតុំ ន សក្កាតិ អាហ ‘‘បមាណាតិក្កន្តា’’តិ. បិយាយនាតិ អាសីសនា. អាសីសនំ បេមវសេន បេមវត្ថុនោ ឯសនា បត្ថនាវ ហោតីតិ អាហ ‘‘មគ្គនា បត្ថនា’’តិ. តតោតិ បិយបុត្តាទិតោ. បាណីនន្តិ សាមិអត្ថេ បុថុវចនំ ទុក្ខសទ្ទាបេក្ខំ. កេ មោចេតីតិ មោចនកិរិយាយ កម្មំ បុច្ឆតិ? ឥភរោ បន អត្ថវសេន វិភត្តិវិបរិណាមោតិ ‘‘បាណិនេតិ អាហរិត្វា វត្តព្ព’’ន្តិ អាហ. អភិសម្ពុធន្តិ អភិសម្ពុធន្តោ. តេនាហ ‘‘អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ. សទ្ធម្មស្សាតិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនន្តិ អាហ ‘‘សទ្ធម្មមេវ អជានិត្វា’’តិ.

បុត្តស្ស អនុមោទនំ ករោន្តីតិ បុត្តស្ស បដិបត្តិអនុមោទនំ ករោន្តី. ឧគ្គតាតិ ឯត្ថ កលលេ វដ្ដទុក្ខេ និមុជ្ជមានា តតោ សីសំ ឧក្ខិបិតុំ អសក្កោន្តិ អជ្ជ ពុទ្ធានុភាវេន បញ្ញាសីសំ ឧក្ខិបិតា ឧគ្គតា. បុន វិនិបាតាភាវតោ សម្មទេវ ឧគ្គតត្តា សមុគ្គតា. តថាភូតា សាសនេបិ ឧគ្គតា សមុគ្គតា ជាតា. ចតុសច្ចបដិវេធភាវន្តិ ចតុសច្ចបដិវេធស្ស អត្ថិភាវំ. កណ្ឌុកច្ឆុអាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ជេគុច្ឆអសាតាទិំ សង្គណ្ហាតិ. ទិព្ពសម្បត្តិំ បដិលភតិ បវត្តិយំ សម្បត្តិទាយិនោ កម្មស្ស កតោកាសត្តា. តុណ្ហី ឧត្តរិកេ ហោហីតិ មាតុ-វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា តស្ស វិសេសាធិគមស្ស អវិពន្ធករណសម្មាបយោគេន យថាលទ្ធវិសេសាយ មាតុយា វសេន យស្មា ធីតា ទិដ្ឋធម្មិកសម្បត្តិលាភី, តស្មា វុត្តំ ‘‘មាតុ អានុភាវេនេវា’’តិ.

បុនព្ពសុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. សុទត្តសុត្តវណ្ណនា

២៤២. ករណីយេនាតិ ឯត្ថ ករណីយន្តិ វាណិជ្ជកម្មំ អធិប្បេតន្តិ តំ វិវរន្តោ ‘‘អនាថបិណ្ឌិកោ ចា’’តិអាទិមាហ. វិក្កីយតីតិ វិក្កយំ គច្ឆតិ. តថេវ ករោតីតិ យថា រាជគហសេដ្ឋិនា សាវត្ថិំ គន្ត្វា កតំ, តថេវ រាជគហំ គន្ត្វា ករោតិ. ស្វាយន្តិ អនាថបិណ្ឌិកោ.

តំ ទិវសន្តិ យំ ទិវសំ អនាថបិណ្ឌិកោ, គហបតិ, រាជគហសមីបំ ឧបគតោ, តំ ទិវសំ. បណ្ណន្តិ សាសនំ. ន សុណីតិ អសុណន្តោ ‘‘បណ្ណំ ន សុណី’’តិ វុត្តោ. ធម្មគារវេន ហិ សោ សេដ្ឋិ អញ្ញំ កិច្ចំ តិណាយបិ ន មញ្ញិ. តេនាហ ‘‘ធម្មស្សវនត្ថាយា’’តិអាទិ. ទារករូបានន្តិ ទារកានំ. អនត្ថន្តរករោ ហិ រូប-សទ្ទោ យថា ‘‘គោរូបាន’’ន្តិ. បញ្ចវណ្ណន្តិ ខុទ្ទិកាទិភេទំ បញ្ចប្បការំ បីតិំ បដិលភិ. អនុក្កមេន ហិ តា ឯតស្ស សម្ភវន្តិ. ‘‘សីសេន ឧដ្ឋាយ…បេ… គច្ឆតី’’តិ បទំ បីតិសមុដ្ឋានរូបវសេន លក្ខេត្វា វុត្តំ.

សិវថិកាយ វសតីតិ សិវថិកាយ សមីបេ វសតិ. សុសានស្សាសន្នដ្ឋានេ ហិ សោ វិហារោ. អថស្សាតិ អថស្ស អនាថបិណ្ឌិកស្ស ‘‘អកាលោ…បេ… ឧបសង្កមិស្សាមី’’តិ ឯតំ អហោសិ. ពុទ្ធគតាយ សតិយាតិ អញ្ញំ កិញ្ចិ អចិន្តេត្វា ពុទ្ធគតាយ ឯវ សតិយា សយនវរគតោ និបជ្ជិ. តេន វុត្តំ ‘‘តំ ទិវស’’ន្តិអាទិ.

ពលវប្បសាទោតិ ពុទ្ធារម្មណា ពលវតី សទ្ធា. បីតិអាលោកោតិ បុរិមពុទ្ធេសុ ចិរកាលំ បរិចយំ គតស្ស ពលវតោ បសាទស្ស វសេន ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ នាមំ សវនមត្តេន ឧប្បន្នាយ ឧឡារាយ បីតិយា សមុដ្ឋាបិតោ វិបស្សនោភាសសទិសោ សាតិសយោ អាលោកោ ហោតិ ចិត្តបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានោ. តេនាហ ‘‘សព្ពតមំ វិគច្ឆី’’តិអាទិ. ‘‘ទេវតា ហិ កតា’’តិបិ វទន្តិ, បុរិមោ ឯវេត្ថ យុត្តោ.

អមនុស្សាតិ អធិគតវិសេសា ទេវតា. តា ហិ សេដ្ឋិស្ស សម្បត្តិំ បច្ចក្ខតោ បស្សិំសុ. តេនាហ ‘‘អយំ មហាសេដ្ឋី’’តិអាទិ. អល្លសរីរន្តិ តាវទេវ ឆឌ្ឌិតំ អច្ឆិន្នំ វា កឡេវរំ. អបរម្បីតិ មតំ កុថិតកុណបំ. បរិកិរិំសូតិ សមន្តតោ ឱសរិតា អហេសុំ. អាលោកោ អន្តរធាយិបីតិវេគស្ស មន្ទភាវេន តំសមុដ្ឋានរូបានំ ទុព្ពលភាវតោ.

ឥមិនាវាតិ អធិការេន សហស្សបទេន ឯវ សម្ពន្ធិតព្ពានិ. បទំ វីតិហរតិ ឯត្ថាតិ បទវីតិហារោ, បទវីតិហារដ្ឋានំ. សមគមនេតិ ទុតវិលម្ពិតំ អកត្វា សមគមនេ. តតោតិ តេសុ សោឡសភាគេសុ. ឯកោ កោដ្ឋាសោតិ យថាវុត្តំ បទវីតិហារបទេសំ សោឡសធា ភិន្នស្ស ឯកោ ភាគោ. បវត្តចេតនាតិ យថាវុត្តកលាសង្ខាតស្ស បទេសស្ស លង្ឃនធាវនបវត្តចេតនា. បទំ វា វីតិហរតិ ឯតេនាតិ បទវីតិហារោ, តថាបវត្តា កុសលចេតនា. ‘‘តស្សា ផលំ សោឡសធា កត្វា’’តិ វទន្តិ. បតិដ្ឋហន្តស្ស វសេន គហិតន្តិ យោជនា. វិវដ្ដនិស្សិតាយ ឯវ រតនត្តយបូជាយ ធម្មស្សវនស្ស សិក្ខាបទសមាទានស្ស សរណគមនស្ស ច អត្ថាយ គច្ឆតោបិ វសេន វដ្ដតិ. បឋមំ វុត្តគមនំ លោកុត្តរវិសេសាធិគមស្ស ឯកន្តិកំ, ទុតិយំ អនេកន្តិកន្តិ ‘‘វដ្ដតិយេវា’’តិ សាសង្កវចនំ.

សោតិ អនាថបិណ្ឌិកោ សេដ្ឋិ. អនុយុត្តាតិ អនុគាមិនោ សហាយា. តេវ សន្ធាយ វទតិ. ‘‘សិវកោ អមនុស្សោ’’តិ អបរេ. ន កេវលំ ‘‘អនុយុត្តាបិ មេ អត្ថិ, កស្មា ភាយាមី’’តិ ឯវំ សូរោ អហោសិ? អថ ខោ ពុទ្ធគតាយ តិក្ខវិសទសភាវេន សព្ពំ បរិស្សយំ មទ្ទិត្វាបិ អគមាសីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. បក្ខន្ទនលក្ខណា ហិ សទ្ធា, តាយ យុត្តកោ សប្បុរិសោបិ សទ្ធម្មគុណវសេន សព្ពំ បរិស្សយំ មទ្ទិត្វា បក្ខន្ទតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សព្ពកាមសមិទ្ធតា បរិច្ចាគសីលតា ឧឡារជ្ឈាសយតា បរទុក្ខាបនយកាមតា បរេសំ ហិតេសិតា បរសម្បត្តិបមោទនាតិ ឯវមាទីនំ មហាគុណានំ វសេន និច្ចកាលំ អនាថានំ បិណ្ឌទាយកត្តា ‘‘អនាថបិណ្ឌិកោ’’តិ ឯវំ ឧប្បន្នំ នាមំ. ឯវមាហាតិ ‘‘ឯហិ សុទត្តា’’តិ ឯវំ អាហ.

កិលេសបរិនិព្ពានេនាតិ សព្ពសោ រាគាទិកិលេសវូបសមេន. កិលេសវូបសមន្តិ សព្ពសោ សព្ពេសំ កិលេសានំ វូបសមំ អគ្គមគ្គេន បត្វា. អនុបុព្ពិកថន្តិ ទានាទិកថំ. សា ហិ អនុបុព្ពេន កថេតព្ពត្តា ‘‘អនុបុព្ពិកថា’’តិ វុច្ចតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ភគវា អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ. សេយ្យថិទំ – ទានកថំ សីលកថំ សគ្គកថំ កាមានំ អាទីនវំ ឱការំ សំកិលេសំ នេក្ខម្មេ អានិសំសំ បកាសេសី’’តិ (ចូឡវ. ៣០៥). មត្ថកេតិ អនុបុព្ពិកថាយ ឧបរិ បរតោ. ចត្តារិ សច្ចានិ បកាសេសីតិ យថា មហាសេដ្ឋិ សហស្សនយបដិមណ្ឌិតេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាតិ, ឯវំ បវត្តិនិវត្តិយោ សហ ហេតុនា វិភជន្តោ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ បកាសេសីតិ.

សុទត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បឋមសុក្កាសុត្តវណ្ណនា

២៤៣. រថិកន្តិ រច្ឆំ. គហេត្វាតិ គន្ត្វា. សិង្ឃាដកន្តិ អញ្ញត្ថ តិកោណា រច្ឆា វុច្ចតិ. ឥធ បន ‘‘ចតុក្ក’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘មធុបីកា’’តិ ឯត្ថ មធុ-សទ្ទេន មធុវិសេសោ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘គន្ធមធុបានំ បីតា វិយា’’តិ. សាមញ្ញជោតនា ហិ វិសេសេ តិដ្ឋតីតិ គន្ធមធូតិ ច អតិវិយ មធុរោ មទនិយោ ឯកោ មធុវិសេសោ. តេនាហ ‘‘អសញ្ញី ហុត្វា សយតេវា’’តិ.

ន បដិវានីយំ ន អបនេតព្ពន្តិ អប្បដិវានីយំ. តេនាហ ‘‘ពាហិរកញ្ហី’’តិអាទិ. យំ កិញ្ចិ សន្តបណីតភាវាវហំ ន សេចនន្តិ អសេចនកំ. តតោ ឯវ អនាសិត្តកំ. ឱជវន្តន្តិ ពហុសម្មតឱជវន្តសទិសតាយ ឱជវន្តំ. តេនាហ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ. ធម្មតាយាតិ អត្តនោ សភាវេនេវ. មធុរោ ឥដ្ឋោ. បិវន្តី វិយាតិ សុក្កាយ ភិក្ខុនិយា ឧបនីយមានំ សទ្ធម្មាមតរសំ អត្តនោ សោតញ្ជលិំ បូរេត្វា ឱទហន្តីវ. វលាហកតោ អាគតំ វលាហកំ.

បឋមសុក្កាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទុតិយសុក្កាសុត្តវណ្ណនា

២៤៤. ពហុំ វត បុញ្ញំ បសវតិ សព្ពគន្ថវិមុត្តិយា សីលសមន្នាគតេន អគ្គទក្ខិណេយ្យាយ សុក្កាយ ថេរិយា ភោជនស្ស ទិន្នត្តា.

ទុតិយសុក្កាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. ចីរាសុត្តវណ្ណនា

២៤៥. ឯកាទសមំ ឧត្តានមេវ ទសមេន សទិសត្តា. តត្ថ ហិ ភោជនំ ឧបាសកស្ស អាភតំ, ឥធ ចីវរទានន្តិ អយមេវ វិសេសោ.

ចីរាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១២. អាឡវកសុត្តវណ្ណនា

២៤៦. អាឡវិយន្តិ ឥត្ថិលិង្គវសេន តំ រដ្ឋម្បិ នគរម្បិ វុច្ចតិ. រដ្ឋេ អធិប្បេតេបិ ន ឯត្ថ ពហុវចនំ តថារុឡ្ហិយា អភាវតោ. តញ្ច ភវនន្តិ តញ្ច អាឡវកស្ស យក្ខស្ស ភវនំ. តត្ថាតិ អាឡវកស្ស ភវនេ. ‘‘អថ ខោ អាឡវកោ យក្ខោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមី’’តិ ឯត្ថ តស្មិំ បាឋបទេសេ. អយមនុបុព្ពិកថាតិ អយំ ឥទានិ វុច្ចមានា អនុបុព្ពតោ អាគតា កថា. អាឡវិយា ឥស្សរោតិ អាឡវោ, អាឡវកោតិ ច រាជា វុត្តោ. កទាចិ ចោរបដិពាហនត្ថំ, កទាចិ ឧស្សាហសត្តិវិភាវនវសេន បដិរាជនិសេធនត្ថំ, កទាចិ លក្ខយោគ្យវិនិយោគវសេន ព្យាយាមករណត្ថញ្ច. មិគានំ វននតោ វសនតោ វានតោ វា ‘‘មិគវា’’តិ លទ្ធសមញ្ញំ មិគវំ. តស្សេវាតិ រញ្ញោ ឯវ. មិគោតិ ឯកោ ឯណិមិគោ. តិយោជនន្តិ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ. ឧទកំ វិយ បវិសិត្វា ឋិតន្តិ យថា បរិស្សមប្បត្តោ ឧទកំ បវិសិត្វា ឋិតោ និរស្សាសោ ហោតិ, ឯវំ វិយ ឋិតំ. មូលន្តិ សមីបំ. យក្ខំ ទិស្វាវ រញ្ញោ ភយំ ឆម្ភិតត្តំ ឩរុត្ថម្ភំ អហោសិ, តស្មា រាជា បលាយិតុំ នាសក្ខិ. តេន វុត្តំ ‘‘ខាទិតុំ ឧបគតោ’’តិ. អថ រាជា ទ្វិធា ឆិន្នំ មិគំ ទត្វា អត្តានំ មោចេតុកាមោ អហោសិ. យក្ខោ ‘‘ននុ មម ហត្ថគតកាលតោ បដ្ឋាយ មិគោបិ មម សន្តកោ, តត្ថ កិន្នាម តេ កេរាដិយមិទំ ទត្វា អត្តនោ មោចន’’ន្តិ រាជានំ ន មុញ្ចិ. អថ រាជា តស្ស តាទិសំ បដិញ្ញាតំ អកាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘រាជា តេន សទ្ធិ’’ន្តិអាទិ. ភវនំ អនុបគតន្តិ ឥទំ មម ភវនំ អនុបគតំ. អននុញ្ញាតន្តិ ឧបគតេន សាមិភូតេន អននុញ្ញាតញ្ច. ឯតេន ឧបគតំ តំ, ឥទានិ តាទិសេន អនុញ្ញាតញ្ច ខាទិតុំ លភាមីតិ ទស្សេតិ.

មច្ចុបថេតិ មច្ចុគោចរេ. អាសន្នមរណតាយ ឯវមាហំសុ.

តំ អាឡវកកុមារំ អាទាយ បក្កមិំសូតិ យោជនា. តស្ស រញ្ញោ មហេសី អាឡវកកុមារស្ស មាតាតិ វុត្តា. ទេវិសហស្សានំ វិប្បលបន្តីនន្តិ វចនំ បរិណាមេតព្ពំ.

ទេសនាបរិយោសានេតិ យក្ខំ ទមេត្វា បច្ចាគន្ត្វា នគរទ្វារសមីបេ រុក្ខមូលេ និសិន្នេន ភគវតា សរាជិកាយ មហតិយា បរិសាយ ទេសិតទេសនាយ បរិយោសានេ. សោតិ ភគវា. ភវនេ ឯវាតិ វិមានេ ឯវ. ភគវាបិ បស្សតិ បកតិចក្ខុនាវ និគ្រោធស្ស ឧបរិ និព្ពត្តត្តា.

តត្រាតិ តស្មិំ ‘‘រោសេតុកាមតាយា’’តិ វចនេ. តេសន្តិ សាតាគិរិហេមវតានំ. កាលទីបទេសកុលជនេត្តិអាយុប្បមាណវិសយំ បញ្ចមហាវិលោកិតំ. ‘‘សីតំ ព្យបគតំ ហោតិ, ឧណ្ហញ្ច ឧបសម្មតី’’តិអាទិនា (ពុ. វំ. ២.៨៣) អាគតានិ ទ្វត្តិំស បុព្ពនិមិត្តានិ. កដិប្បទេសវត្ថិកោសកណ្ណតោ តិធា. សទ្ទោតិ អាឡវកស្ស ឧគ្ឃោសិតសទ្ទោ.

ឥមិនា បសង្គេន សកលជម្ពុទីបំ ព្យាបេត្វា បវត្តេ អបរេបិ តយោ សទ្ទេ យថា ឯតេ, ឯវំ អាឡវកស្ស ឧគ្ឃោសិតសទ្ទោបីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ចត្តារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឱសក្កន្តេតិ បរិហាយមានេ.

ចុណ្ណេន្តាតិ ចុណ្ណេតុំ សមត្ថតំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បន ចុណ្ណនវសេន វុត្តំ. តេនាហ ‘‘មា កស្សចី’’តិអាទិ. ឧស្សាវពិន្ទុមត្តម្បីតិ ឧស្សាវបតនមត្តម្បិ. ខុរប្បំ សល្លំ.

សេដ្ឋានីតិ អជេយ្យេន អប្បដិហតភាវេន ឧត្តមានិ. ទុស្សាវុធន្តិ អាវុធកិច្ចករំ ឧត្តរិយំ ទុស្សំ. ឥមានិ កិរ សក្កាទីនំ បុញ្ញានុភាវេន និព្ពត្តានិ អប្បដិហតប្បភាវានិ បដិបក្ខវិធមនយុត្តានិ អវជ្ឈានិ អាវុធានិ. តេនាហ ‘‘យទិ ហី’’តិអាទិ.

អសនិវិចក្កំ វិយាតិ អសនិមណ្ឌលំ វិយ.

បិត្តន្តិ អលគទ្ទបិត្តំ. ភិន្ទេយ្យាតិ អាសិញ្ចេយ្យ. សុខន្តិ សុករំ. មុទុភូតចិត្តវវត្ថានករណត្ថន្តិ មុទុភូតំ អត្តនោ ចិត្តេ វវត្ថានស្ស ករណត្ថំ.

ឯវំ វុត្តេតិ ‘‘ន ខ្វាហ’’ន្តិ ឯវំ វុត្តេ. ភគវតោ សាសនេ ឋិតេ បយិរុបាសិត្វា ឧគ្គហិតំ ភគវន្តំ បយិរូបាសិត្វា ឧគ្គហិតមេវ នាមាតិ អាហ ‘‘កស្សបំ…បេ... ឧគ្គហេសុ’’ន្តិ. បុដ្ឋបញ្ហាតិ សម្មាសម្ពុទ្ធេន បុដ្ឋបញ្ហា. យស្មា ពុទ្ធវិសយេ បុដ្ឋបញ្ហា, តស្មា ពុទ្ធវិសយាវ ហោន្តិ.

បដិសេធេត្វាតិ វាចាយ អសក្កុណេយ្យភាវេនេវ បដិសេធេត្វា. ‘‘យទាកង្ខសី’’តិ បទសន្ធិវសេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘យទិ អាកង្ខសី’’តិ. តេន តុយ្ហំ បុច្ឆំ តាវ សុត្វា វិស្សជ្ជេស្សន្តិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ន មេ’’តិអាទិ. ទុតិយវិកប្បេ ទ-ការោ បទសន្ធិករោតិ អាហ ‘‘យំ អាកង្ខសី’’តិ. ‘‘បុច្ឆ, អាវុសោ, សុត្វា ជានិស្សាមី’’តិ អវត្វា សព្ពញ្ញុពុទ្ធស្ស អនិយមេត្វា វចនំ សព្ពវិសយំ ហោតីតិ អាហ ‘‘សព្ពំ តេ’’តិអាទិ.

កិំ សូតិ ឯត្ថ កិន្តិ បុច្ឆាយំ, សូតិ សំសយេ, កិំ នូតិ អត្ថោ? ឥធាតិ ឥមស្មិំ លោកេ. តស្មា វិត្តន្តិ យស្មា វិត្តិករណតោ វិត្តំ. សុកតន្តិ សុដ្ឋុ សក្កច្ចំ កតំ. សុខន្តិ ឥដ្ឋផលំ. តត្ថ យំ បធានំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘កាយិកចេតសិកំ សាត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. និស្សន្ទផលញ្ហិ តគ្គហណេន គហិតមេវ ហោតិ. អប្បេតីតិ បាបេតិ. អតិសយត្ថជោតនោ តរ-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘អតិសយេន សាទូ’’តិ. រសសញ្ញិតាយ ឥដ្ឋានំ រាគាទិធម្មានំ. កេន បការេនាតិ កថំ-សទ្ទស្ស អត្ថមាហ. កថំជីវិន្តិ យទិ សមាសបទមេតំ, ‘‘កថ’’ន្តិ សានុនាសិកា កតាតិ អាហ ‘‘គាថាពន្ធសុខត្ថ’’ន្តិអាទិ.

សទ្ធីធ វិត្តន្តិ ឯកទេសេន សមុទាយទស្សនំ សមុទ្ទបព្ពតនិទស្សនំ វិយ. ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘វិត្តិករណតោ វិត្ត’’ន្តិ វុត្តមត្ថំ សន្ធាយ ហេតូបមាហិ យោជេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន សុខាវហនតោ, ទុក្ខបដិពាហនតោ, ទាលិទ្ទិយូបសមនតោ, រតនបដិលាភហេតុតោ, លោកសន្តតិអាវហនតោ ច សទ្ធា វិត្តំ យថា តំ ហិរញ្ញសុវណ្ណាទីនិ. តេនាហ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ. ននុ ចេតនា សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ ច សាតិសយំ វិបាកសុខំ អាវហន្តិ, តំ កថំ សទ្ធា អាវហតីតិ? សទ្ធាធុរភាវសភាវតោ. តេនាហ ‘‘សទ្ធាធុរេន បដិបន្នាន’’ន្តិ. តស្ស ច សេសបទេសុបិ យោជេតព្ពំ.

ឥទានិ យំ ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិ សទ្ធាវិត្តស្ស ឱបម្មំ, តំ ហីនំ, សទ្ធាវិត្តមេវ ឧត្តមន្តិ បាឡិយំ សេដ្ឋគ្គហណំ កតន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. បរលោកំ គតំ អនុគច្ឆតីតិ អនុគាមិកំ. អញ្ញេហិ ន សាធារណន្តិ អនញ្ញសាធារណំ. សព្ពសម្បត្តិហេតូតិ សព្ពាសំ សីលសម្បទាទីនំ លោកិយលោកុត្តរានំ សម្បត្តីនំ ហេតុ. អនត្ថាយ ហោតិ អនុបាយបដិបត្តិតោ. តស្មា អនុគាមិកត្តា. អនញ្ញសាធារណត្តា សព្ពសម្បត្តិហេតុភាវតោ ហិរញ្ញាទិវិត្តនិទានត្តា ច សទ្ធាវិត្តមេវ សេដ្ឋំ. ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទទេសនា យថា ‘‘សត្ថា ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ.

‘‘ទសកុសលធម្មោ’’តិ ឥមិនា ឯកច្ចានំយេវ ទានាទិធម្មានំ សង្គហោ, ន សព្ពេសន្តិ អសង្គហិតសង្គណ្ហនត្ថំ ‘‘ទានសីលភាវនាធម្មោ វា’’តិ វុត្តំ. ‘‘សុខ’’ន្តិ តិវិធស្សបិ សុខស្ស សាធារណគ្គហណមេតន្តិ តំ សវិសេសលទ្ធំ បុគ្គលវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘សោណសេដ្ឋិ…បេ… អាវហតី’’តិ អាហ. យោ សោ បទុមវតិយា ទេវិយា បុត្តោ មហាបទុមោ នាម រាជា ទិព្ពសុខសទិសំ រជ្ជសុខមនុភវិត្វា បច្ឆា បច្ចេកពុទ្ធោ ហុត្វា និព្ពានសុខមនុភវិ, តំ និទស្សនភាវេន គហេត្វា អាហ ‘‘មហាបទុមាទីនំ វិយ និព្ពានសុខញ្ច អាវហតី’’តិ.

អត្ថុទ្ធារនយេន សច្ចសទ្ទំ សំវណ្ណេន្តោ ‘‘អនេកេសុ អត្ថេសុ ទិស្សតី’’តិ អាហ. វាចាសច្ចេ ទិស្សតិ សច្ចសទ្ទោ ‘‘ភណេ’’តិ វុត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ. វិរតិសច្ចេ ទិស្សតិ. វេរមណីសុ ហិ បតិដ្ឋិតា សមណព្រាហ្មណា ‘‘សច្ចេ ឋិតា’’តិ វុច្ចន្តិ. អត្តាការម្បិ វត្ថុំ ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ បវត្តិយាការំ ឧបាទាយ ទិដ្ឋិ ឯវ សច្ចន្តិ ទិដ្ឋិសច្ចំ, តស្មិំ ទិដ្ឋិសច្ចេ ទិស្សតីតិ យោជនា. ព្រាហ្មណសច្ចានីតិ បរមត្ថព្រហ្មានំ សច្ចានិ, យានិ ‘‘សព្ពេ បាណា អវជ្ឈា, សព្ពេ កាមា អនិច្ចា, សព្ពេ ភវា អនិច្ចា, នាហំ ក្វចនិ កស្សចិ កិញ្ចនតស្មិ’’ន្តិអាទិនា (អ. និ. ៤.១៨៥) ចតុក្កនិបាតេ អាគតានិ. បរមត្ថភូតំ សច្ចំ និព្ពានំ. អព្ភន្តរំ កត្វាតិ អន្តោគធមេវ កត្វា, តេហិ សទ្ធិន្តិ អត្ថោ បរមត្ថសច្ចានម្បិ សាទុតរត្តា. យស្សានុភាវេនាតិ យស្ស វាចាសច្ចស្ស អានុភាវេន.

ឧទកម្ហិ ធាវតីតិ ឧទកបិដ្ឋិយំ អភិជ្ជមានាយំ បថវិយា វិយ ធាវតិ គច្ឆតិ មហាកប្បិនរាជា វិយ. វិសម្បិ សច្ចេន ហនន្តិ បណ្ឌិតាតិ កណ្ហទីបាយនាទយោ វិយ. សច្ចេនាតិ មច្ឆជាតកេ ពោធិសត្តស្ស វិយ សច្ចេន ទេវោ ថនយំ បវស្សតិ. សច្ចេ ឋិតាតិ វិរតិសច្ចេ វាចាសច្ចេ ច ឋិតា តយោបិ ពោធិសត្តា. និព្ពុតិន្តិ និព្ពានំ បត្ថយន្តិ. សាទុតរន្តិ សាតតរំ ឥដ្ឋតរវិបាកទានតោ.

រសានន្តិ និទ្ធារណត្ថេ សាមិវចនំ. និទ្ធារណញ្ច កោចិ កុតោចិ កេនចិ ឥមន្តិ កស្សចិ វចនំ ន សាធេតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យេ ឥមេ’’តិអាទិមាហ. តេន ហិ និព្ពានំ រសសមុទាយតោ សាទុតរតាវិសេសេន និទ្ធារីយតិ. តត្ថ យេ ឥមេ វុច្ចន្តីតិ យោជនា. សាយនីយធម្មាតិ ជិវ្ហាយ សាយិតព្ពា ធម្មា. រសាយតនំ រសោតិ អាហ ‘‘មូលរសោ ខន្ធរសោ’’តិអាទិ. ផលរសន្តិ ផលស្ស រសំ, ផលំ បីឡេត្វា តាបេត្វា គហេតព្ពរសន្តិ អត្ថោ. អរសរូបោតិ អាចាររហិតសភាវោ. រូបស្ស អស្សាទនវសេន ឧប្បជ្ជនកសុខធម្មា រូបរសា. ឯស នយោ សទ្ទរសាទីសុ. សទ្ទរសោតិ ព្យញ្ជនសម្ភូតោ រសោ. វិមុត្តិរសោតិ វិមុត្តិសម្បត្តិកោ រសោ. អត្ថរសោតិ អត្ថស្ស បដិវិជ្ឈនវសេន ឧប្បជ្ជនកសុខំ អត្ថរសោ, តថា ធម្មរសោ វេទិតព្ពោ. រូបាចារាតិអាទីសុ រសគ្គហណេន ផលរសំ វទតិ. សោ ហិ ផលស្ស រូបោ ច, រសិតព្ពតោ អាសាទេតព្ពតោ រសោ ចាតិ ‘‘រូបរសោ’’តិ វុច្ចតិ. អាចារោ បន សាមគ្គីរសហេតុតាយ ‘‘រសោ’’តិ វុត្តោ. សច្ចំ ហវេតិ ឯត្ថ ហវេតិ ឯកំសត្ថេ និបាតោ, ឯកំសត្ថោ ច អវធារណមេវាតិ អាហ ‘‘សច្ចមេវ សាទុតរ’’ន្តិអាទិ. សរីរមុបព្រូហេន្តិ, ន ចិត្តំ. ននុ ច សុខុប្បត្តិបយោជនត្តា ចិត្តម្បិ ឧបព្រូហេន្តីតិ? ន, សុខស្ស សរីរព្រូហនំ បដិច្ច ឧប្បន្នត្តា. វិរតិសច្ចវាចាតិ សច្ចវិសេសេន សម្បជ្ជនំ វទតិ. ចិត្តមុបព្រូហេតិ បទាលិកាយ វិរតិវាចាយ សច្ចរសេ សតិ សមថវិបស្សនាទីហិ ចិត្តបរិព្រូហនស្ស សម្ភវតោ មគ្គផលានិសំសំ គណ្ហាតិ. អសំកិលេសិកញ្ច សុខមាវហតិ វិវដ្ដសន្និស្សិតត្តា. វិមុត្តិរសោតិ ផលសុខំ វទតិ និព្ពានសុខម្បិ វា. បរមត្ថសច្ចរសោ នាម និព្ពានរសោ. តថា ហិ តំ ‘‘អច្ចុតិរសំ អស្សាសករណរស’’ន្តិបិ វុច្ចតិ. តេន បរិភាវិតត្តាតិ វិមុត្តិរសស្ស សាទុតរភាវទស្សនត្ថំ. ឯវំ សន្តេបិ ‘‘វិមុត្តិរសបរិភាវិតត្តា’’តិ ឯតេន កាមំ វិមុត្តិរសោ វា បរមត្ថសច្ចរសោ វា សាទុតររសាតិ ទស្សេតិ. តទធិគមូបាយភូតន្តិ តស្ស បរមត្ថសច្ចស្ស អធិគមូបាយភូតំ. អត្ថញ្ច ធម្មញ្ចាតិ ផលញ្ច ការណញ្ច និស្សាយ បវត្តិតោ អត្ថរសា ធម្មរសា ច សាទូ, តតោបិ បរមត្ថសច្ចមេវ សាទុរសន្តិ អធិប្បាយោ.

លោកុត្តរំ លោកិយញ្ច អត្ថំ អជានន្តោ អន្ធោ, លោកិយត្ថមេវ ជានន្តោ ឯកចក្ខុ, ឧភយំ ជានន្តោ ទ្វិចក្ខុ. បរហិតំ អត្តហិតញ្ច អជានន្តោ អន្ធោ, អត្តហិតមេវ ជានន្តោ ឯកចក្ខុ, ឧភយត្ថំ ជានន្តោ ទ្វិចក្ខុ. សោ ទ្វិចក្ខុបុគ្គលោ បញ្ញាជីវី. តំ បន គហដ្ឋបព្ពជិតវសេន វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘គហដ្ឋោ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. គហដ្ឋបដិបទំ អារាធេត្វា ចាតិ យោជនា. អារាធេត្វាតិ ច សាធេត្វាតិ អត្ថោ.

បុរិមនយេនេវាតិ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធវិស្សជ្ជិតនយេនេវ. កិញ្ចាបីតិ អនុជាននសន្ទស្សនត្ថេ និបាតោ. កិំ អនុជានាតីតិ? គាថាយ ចតូហិ បទេហិ វុត្តេសុ អត្ថេសុ ឯកស្ស អត្ថស្ស សិទ្ធិយំ ឥតរេសម្បិ សិទ្ធិំ អនុជានាតិ. តេនាហ ‘‘យោ ចតុព្ពិធមោឃំ…បេ… បរិសុជ្ឈតី’’តិ. កិំ សន្ទស្សេតីតិ? យេសំ បាបធម្មានំ ពលវភាវេន ឱឃតរណាទិ ន សិជ្ឈតិ, តេសំ បដិបក្ខានំ និស្សន្ទេហវសេន សន្ទស្សនំ. តេនាហ ‘‘ឯវំ សន្តេបី’’តិអាទិ. ឱឃតរណន្តិ ឱឃតរណបដិបត្តិំ. អសទ្ទហន្តោតិ ឯវំ បដិបជ្ជន្តោ ឥមាយ បដិបត្តិយា ឱឃំ តរតីតិ ន សទ្ទហន្តោ. ន បក្ខន្ទតីតិ បក្ខន្ទនលក្ខណាយ សទ្ធាយ ន ឧគ្ឃាដីយតីតិ ន ឱតរតិ. ចិត្តវោស្សគ្គេនាតិ យថាកាមាចារវសេន ចិត្តស្ស វោស្សជ្ជនេន. បមត្តោ បមាទំ អាបន្នោ. តត្ថេវាតិ កាមេសុ ឯវ. វិសត្តត្តា លគ្គត្តា. វោកិណ្ណោតិ វិសេវិតោ. តស្មាតិ វុត្តស្ស ចតុព្ពិធស្សបិ អត្ថស្ស ហេតុភាវេន បច្ចាមសនំ. តប្បដិបក្ខន្តិ អស្សទ្ធិយាទីនំ បដិបក្ខំ សទ្ធាទីនំ ឱកាសត្តា.

ឯតាយាតិ គាថាយំ ឥមិនា បទេនាតិ សម្ពន្ធោ. សប្បុរិសសំសេវោ សទ្ធម្មស្សវនំ យោនិសោមនសិការោ ធម្មានុធម្មបដិបត្តីតិ ឥមេសំ សោតាបត្តិមគ្គាធិគមស្ស អង្គានំ អាសន្នការណំ សទ្ធិន្ទ្រិយន្តិ អាហ ‘‘សោតាបត្តិយង្គបទដ្ឋានំ សទ្ធិន្ទ្រិយ’’ន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សទ្ធាជាតោ ឧបសង្កមតិ, ឧបសង្កមន្តោ បយិរុបាសតិ, បយិរុបាសន្តោ សោតំ ឱទហតិ, ឱហិតសោតោ ធម្មំ សុណាតី’’តិអាទិ (ម. និ. ២.១៨៣, ៤៣២). ទិដ្ឋោឃំ តរតិ ឯតេនាតិ ទិដ្ឋោឃតរណំ, ទិដ្ឋោឃស្ស តរណំ. កាមញ្ចេត្ថ ‘‘តរតិ ឱឃ’’ន្តិ វុត្តំ, វត្តមានសមីបេបិ បន វត្តមានំ វិយ វោហរណំ យុត្តំ ទិដ្ឋោឃស្ស តិណ្ណភាវស្ស ឯកន្តិកត្តាតិ ‘‘សោតាបន្នញ្ច បកាសេតី’’តិ វុត្តំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាទិបដិបត្តន្តរាយករានំ បាបធម្មានំ សមុច្ឆិន្នត្តា សោតាបន្នោ…បេ… អប្បមាទេន សមន្នាគតោ. ‘‘សោតាបត្តិ…បេ… តរតី’’តិ ឯត្តកេ វុត្តេ សកិទេវ ឥមស្ស លោកស្ស អាគមនម្បិ គហិតំ សិយាតិ តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘អារាធេត្វា…បេ… អវសេស’’ន្តិ វុត្តំ. ននុ ‘‘អវសេស’’ន្តិ វុត្តត្តា សោតាបត្តិមគ្គេន អតិណ្ណំ អនវសេសំ ភវោឃវត្ថុ គហិតមេវ សិយាតិ? ន, ឧបរិ ទ្វីហិ មគ្គេហិ តរិតព្ពានំ តេសំ បរតោ ទ្វិន្នំ បហានវសេន វុច្ចមានត្តា. អបវាទវិសយម្បិ បរិហរតិ – ‘‘ឯវំ ឯសា ចោទនា អត្តនោ វិសយេ ន បតិដ្ឋាតី’’តិ. អនាទិកាលភាវត្តា កាមសញ្ញាយ កាមោឃតរណំ មហតា ឯវ វីរិយេន សាធេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘វីរិយេនា’’តិ. តតិយំ មគ្គំ អារាធេត្វា. កាមោឃស្ស វត្ថុ កាមោឃវត្ថុ, កាមគុណេហិ សទ្ធិំ សព្ពោ កាមភវោ. កាមោឃសញ្ញិតន្តិ កាមោឃសង្ខាតំ. កាមនដ្ឋេន កាមោ ច សោ ទុក្ខោ ចាតិ កាមទុក្ខំ. អស្សាទនដ្ឋេន កាមោ ឯវ សញ្ញាតិ កាមសញ្ញា, សព្ពសោ សមុច្ឆិន្នត្តា វិគតា កាមសញ្ញា ឯតិស្សាតិ វិគតកាមសញ្ញា. សព្ពេសំ រាគាទិមលានំ មូលភូតត្តា សត្តសន្តានស្ស វិសេសតោ មលីនសភាវាបាទនតោ បរមំ ឧក្កំសគតំ មលន្តិ បរមមលំ, អវិជ្ជា. តេនាហ ភគវា – ‘‘អវិជ្ជាបរមំ មល’’ន្តិ (ធ. ប. ២៤៣).

បញ្ញាបទំ គហេត្វាតិ យថាវុត្តំ បញ្ញាបទំ ហទយេ ឋបេត្វា. តប្បសង្គេន អត្តនោ បដិភានេន សព្ពេហិ វិយ ឧគ្គហិតនិយាមេន. សព្ពត្ថេវាតិ បញ្ចសុបិ ឋានេសុ. អត្ថយុត្តិបុច្ឆាតិ បញ្ញាទិអត្ថសមធិគមស្ស យុត្តិយា ការណស្ស បុច្ឆា. តេនាហ ‘‘អយំ ហី’’តិអាទិ. បញ្ញាទិអត្ថំ ញត្វាតិ បញ្ញាធន-កិត្តិ-មិត្ត-អភិសម្បរាយសង្ខាតំ អត្ថំ សរូបតោ សច្ចបដិវេធនិប្ផាទនេន ញាណេន ជានិត្វា. ននុ ឯស លោកុត្តរំ សោតាបត្តិមគ្គផលបញ្ញំ តទធិគមូបាយំ លោកិយបញ្ញញ្ច អភិភវិត្វា ឋិតោ, សោ កស្មា តត្ថ អត្ថយុត្តិំ បុច្ឆតីតិ? សច្ចមេតំ, ឧបរិ បន សមាធិស្ស យុត្តិំ បុច្ឆិតុកាមោ បញ្ញាយ សេដ្ឋភាវតោ, តស្ស ច ឯកទេសេនេវ អធិគតត្តា តមេវ អាទិំ កត្វា បុច្ឆតិ. ‘‘កាយ យុត្តិយា’’តិអាទិ អត្ថវណ្ណនំ អតិទិស្សតិ ‘‘ឯស នយោ ធនាទីសូ’’តិ. តត្ថាបិ អត្ថយុត្តិបុច្ឆាភាវោ បន ‘‘សព្ពត្ថេវា’’តិ ឥមិនា វិភាវិតោតិ.

សទ្ធាសុស្សូសាអប្បមាទឧដ្ឋានសង្ខាតេហិ ចតូហិ ការណេហិ. កាយសុចរិតាទិភេទេន អាជីវដ្ឋមកសីលភូតេន. សមថវិបស្សនាភូតេន និប្បរិយាយេន ពោធិបក្ខិយេ ឯវ គណ្ហន្តោ ‘‘អបរភាគេ’’តិ អាហ. បរិយាយពោធិបក្ខិយា បន វិសេសតោ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាកាលេបិ លព្ភន្តិ. បុព្ពភាគេតិ វា តរុណវិបស្សនាកាលំ. តតោ បុព្ពសាធនញ្ច សន្ធាយ ‘‘អបរភាគេ’’តិ បុនាហ, តតោ បរន្តិ អត្ថោ. ធម្មន្តិ បដិបត្តិធម្មំ. ន សទ្ធាមត្តកេនេវ បញ្ញំ លភតីតិ យោជនា. យទិ ឯវំ កស្មា ‘‘សទ្ទហានោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. កិំ វុត្តំ ហោតីតិអាទិនា វុត្តមេវ អត្ថំ វិវរតិ. ន កេវលំ សុស្សូសាមត្តេន បញ្ញាបដិលាភោ, អថ ខោ អប្បមាទេន បញ្ញំ លភតីតិ ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘អប្បមត្តោ វិចក្ខណោ’’តិ វុត្តន្តិ តទត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិមាហ.

ឥទានិ សទ្ធាទីនំ បញ្ញាបដិលាភស្ស តំតំវិសេសបច្ចយានិ នីហរិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឯវ’’ន្តិ វុត្តំ. សុស្សូសាយាតិ សោតុកាមតាយ. សា អត្ថតោ ឧបសង្កមនាទិ. បញ្ញាធិគមូបាយន្តិ បរិយត្តិធម្មមាហ. តេនាហ ‘‘សុណាតី’’តិ. គហិតំ ន បមុស្សតិ, សតិអវិប្បវាសលក្ខណោ ហិ អប្បមាទោតិ. ន កេវលំ យាថាវតោ គហណកោសល្លមេវ វិចក្ខណតា, អថ ខោ យាថាវតោ បញ្ញាសម្បវេធនញ្ចាតិ អាហ ‘‘វិត្ថារិកំ ករោតី’’តិ. ឥទានិ បញ្ញាបដិលាភហេតុំ មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សុស្សូសាយ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. អត្ថមុបបរិក្ខតីតិ សុតកតានំ ធម្មានំ បាឡិអត្ថូបបរិក្ខាបុព្ពកំ រូបារូបវិភាគំ បរមត្ថំ សលក្ខណតោ សាមញ្ញលក្ខណតោ ច ឧបបរិក្ខតិ វីមំសតិ. អនុបុព្ពេនាតិ ឯវំ ញាតបរិញ្ញំ បត្វា តីរណបរិញ្ញាយ តតោ អនុក្កមេន តីរណបរិញ្ញំ បហានបរិញ្ញញ្ច មត្ថកំ បាបេន្តោ មគ្គប្បដិបាដិយា បរមត្ថសច្ចភូតំ និព្ពានំ សច្ឆិករោតិ.

ឥមានិ សទ្ធាទីនិ ចត្តារិ ការណានិ មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទេសកាលាទីនិ អហាបេត្វា’’តិ. យស្មិំ ទេសេ យស្មិំ កាលេ យេ ច សហាយកេ និស្សាយ យំ កិច្ចំ តិរេតព្ពំ, តានិ ទេសកាលាទីនិ អនតិក្កមិត្វា អត្តនោ អភិវុឌ្ឍិំ ឥច្ឆន្តេន ‘‘អយំ នាម ទេសោ, យត្ថាហំ ឯតរហិ វសាមិ, អយំ កាលោ, ឥមេ មិត្តា, ឥមេ អមិត្តា, ឥមេ អាយវយា, អហញ្ច ឯទិសោ ជាតិ-កុល-បទេស-ពលភោគ-បរិវារាទីហិ, តំ កិច្ចំ ឥទានិ អារទ្ធព្ពំ, ឥទានិ នារទ្ធព្ព’’ន្តិ សព្ពំ ឧបបរិក្ខិត្វា បដិបជ្ជិតព្ពំ. ឯវំ បដិបជ្ជន្តោ ហិ លោកិយស្ស ធនស្ស បដិរូបាធិគមូបាយំ ករោតិ នាម. លោកុត្តរស្ស បន សីលវិសោធនាទិវសេន វេទិតព្ពំ. វហិតព្ពភាវេន ធុរោ វិយាតិ ធុរោ, ភារោ. ឥធ បន ធុរសម្បគ្គហោ ឧត្តរបទលោបេន ធុរោ, វីរិយំ. សោ សាតិសយោ ឯតស្ស អត្ថីតិ ធុរវា. ‘‘ឧដ្ឋាតា’’តិ បទេន កាយិកវីរិយស្ស វក្ខមានត្តា ‘‘ចេតសិកវីរិយវសេនា’’តិ វិសេសិតំ. អនិក្ខិត្តធុរោ ធោរយ្ហភាវតោ. តិណា ភិយ្យោ ន មញ្ញតីតិ តិណំ វិយ បរិភវន្តោ អតិភុយ្យ វត្តតីតិ អត្ថោ. អាទិនា នយេនាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន –

‘‘ករំ បុរិសកិច្ចានិ, សោ សុខា ន វិហាយតិ; (ទី. និ. ៣.២៥៣);

‘‘ន ទិវា សោប្បសីលេន, រត្តិមុដ្ឋានទេស្សិនា;

និច្ចំ មត្តេន សោណ្ឌេន, សក្កា អាវសិតុំ ឃរ’’ន្តិ ច. (ទី. និ. ៣.២៥៣); –

ឯវមាទីនំ សង្គហោ. អសិថិលបរក្កមោ អនលសភាវតោ. ឯកមូសិកាយាតិ ឯកាយ មតមូសិកាយ. នចិរស្សេវាតិ ចតុមាសព្ភន្តរេយេវ. ចតុសតសហស្សសង្ខំ ចូឡន្តេវាសី វិយាតិ កាកណិកឌ្ឍកហាបណ-សោឡស-កហាបណ-ចតុវីសតិ-កហាបណ-សតហរណក្កមេន ទ្វេ សតសហស្សានិ, ចូឡកមហាសេដ្ឋិនោ ធីតុលាភវសេន ទ្វេ សតសហស្សានីតិ ឯវំ ចតុសតសហស្សសង្ខំ ធនំ ឯកមូលេន យថា ចូឡន្តេវាសី វិន្ទិ, ឯវំ អញ្ញោបិ បតិរូបការី ធុរវា ឧដ្ឋាតា វិន្ទតេ ធនំ. អយញ្ច អត្ថោ ចូឡកសេដ្ឋិជាតកេន ទីបេតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អប្បកេនបិ មេធាវី, បាភតេន វិចក្ខណោ;

សមុដ្ឋាបេតិ អត្តានំ, អណុំ អគ្គិំវ សន្ធម’’ន្តិ. (ជា. ១.១.៤);

វត្តំ កត្វាតិ អធិដ្ឋានវត្តំ កត្វា. ‘‘សច្ចវាទី ភូតវាទី’’តិ កិត្តិំ បប្បោតីតិ យោជនា. ឥច្ឆិតបត្ថិតន្តិ យេហិ មិត្តំ ឥច្ឆតិ, តេហិ ឥតរំ បត្ថិតំ. មិត្តានិ គន្ថតីតិ មិត្តភាវំ ឃដេតិ. ទានស្ស បិយភាវករណតោ ‘‘ទទំ បិយោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. យំ ទានំ ឯកន្តតោ មិត្តភាវាវហំ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ទុទ្ទទំ វា ទទំ តំ គន្ថតី’’តិ អាហ. ទទន្តិ ច លក្ខណវចនមេតន្តិ អាហ ‘‘ទានមុខេន វា’’តិអាទិ.

អាឡវកស្ស អជ្ឈាសយានុរូបំ គហដ្ឋវសេន វិស្សជ្ជេន្តោ. សទ្ធា ឯតស្ស អត្ថីតិ សទ្ធោ, តស្ស សទ្ធស្ស. ឃរមេសិនោតិ ឃរាវាសសង្ខាតំ ឃរំ ឯសន្តស្ស. ឃរាវាសសន្និស្សិតត្តា ‘‘ឃរ’’ន្តិ កាមគុណា វុច្ចន្តីតិ អាហ ‘‘បញ្ច កាមគុណេ’’តិ. ‘‘ឯតេ ចតុរោ ធម្មា’’តិអាទិនា គហិតា អនន្តរគាថាយ វុត្តធម្មា ឯវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘វុត្តប្បការំ សច្ច’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘ឥមេ កុសលា, ឥមេ អកុសលា’’តិអាទិនា តេ អត្ថេ យាថាវតោ ធារណតោ ឧបធារណតោ ធម្មោ. សញ្ញា ចិត្តចេតសិកានំ ធារណំ, អវិច្ឆេទតោ សន្ធារណតោ កុសលសន្តានំ ធារេតីតិ ធិតិ, វីរិយំ. ចជតិ ឯតេនាតិ ចាគោ, ទានំ. បច្ចយវេកល្លតោ ផលុប្បាទនសមត្ថតាវសេន សន្តិ.

អញ្ញេបីតិ ឥតោ យថាវុត្តធម្មសមុទាយតោ អញ្ញេបិ ធម្មា យទិ សន្តិ, តេ ធម្មេ បុច្ឆស្សូតិ. កិលេសេ, កាយវាចាទិកេ វា ទមេតីតិ ទមោ, បញ្ញា. ឧដ្ឋហតិ ឧស្សហតិ ឯតេនាតិ ឧដ្ឋានំ, វីរិយំ. ឯត្ថាតិ ឯតិស្សា បុច្ឆាយ. សទ្ធិន្តិ សង្ខេបតោ ភាវត្ថបទានំ ពន្ធនេន សហ. ឯកមេកំ បទន្តិ បញ្ញាទិកមេកេកំ បទំ. ‘‘បញ្ញា ឥមស្មិំ ឋានេ បញ្ញាតិ ធម្មោតិ ច អាគតា’’តិអាទិនា បញ្ញាទិអត្ថស្ស ឧទ្ធរណំ អត្ថុទ្ធារោ. តស្ស តស្ស អត្ថស្ស ‘‘បញ្ញា បជាននា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១៦) វេវចនបទានំ ឧទ្ធរណំ បទុទ្ធារោ. បជានាតីតិ បញ្ញា, ធារេតីតិ ធម្មោ, ទមេតីតិ ទមោតិ ឯវំ បទស្ស កថនំ បទវណ្ណនា.

អជ្ជាតិ វា ឯតរហិ. យថាវុត្តេន បការេនាតិ ‘‘សទ្ទហានោ អរហត’’ន្តិអាទិនា វុត្តប្បការេន. សច្ចសម្បដិវេធាវគហណំ វា យថាវុត្តេន បការេន ទិដ្ឋសច្ចតាយ ឥធលោកបរលោកត្ថំ យាថាវតោ ជានន្តោ. ឯវញ្ច យក្ខោ សត្ថុ ទេសនានុភាវសិទ្ធំ បញ្ហំ បុច្ឆនេន អត្តនោ បដិលាភសម្បត្តិំ វិភាវេន្តោ ‘‘កថំសុ លភតេ បញ្ញ’’ន្តិអាទិមាហាតិ អាចរិយា. សម្បរាយិកោតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ, តេន ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកោ ចា’’តិ អយមត្ថោ វុត្តោ ឯវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យោ អត្ថោ…បេ… ទស្សេតី’’តិ អាហ. អរីយតិ ផលំ ឯតស្មាតិ អត្ថោ, ការណំ. វិចក្ខណេ សបយោជនតាយ.

តស្ស ញាណស្សាតិ តស្ស អត្ថស្ស អាវិភាវនស្ស ញាណស្ស. គុណវិសេសេហិ ច សទិសស្សបិ អញ្ញស្ស អភាវតោ អគ្គទក្ខិណេយ្យោ ពុទ្ធោ ភគវា. តេនាហ –

‘‘នយិមស្មិំ លោកេ បរស្មិំ វា បន,

ពុទ្ធេន សេដ្ឋោវ សមោវ វិជ្ជតិ;

អាហុនេយ្យានំ បរមាហុតិំ គតោ,

បុញ្ញត្ថិកានំ វិបុលផលេសិន’’ន្តិ. (វិ. វ. ១០៤៧);

សហិតបដិបត្តិន្តិ បញ្ញាសង្គាហិកំ អត្តនោ បដិបត្តិំ. សុន្ទរា ពោធិ សុពោធិ, ពុទ្ធស្ស សុពោធិ ពុទ្ធសុពោធិ, សា ឯវ ពុទ្ធសុពោធិតា. ធម្មស្សវនត្ថំ សន្និបតិតទេវតាហិ សង្ឃុដ្ឋសាធុការសទ្ទុដ្ឋានញ្ច.

សតបុញ្ញលក្ខណន្តិ សតសហស្សកប្បេ បុញ្ញសម្ភារស្ស កតត្តា តេសំ បុញ្ញានំ វសេន សតបុញ្ញលក្ខណំ អនេកបុញ្ញនិព្ពត្តលក្ខណំ. អភិនន្ទិយតាយ សព្ពេហិ អង្គេហិ សមុបេតំ សមន្នាគតំ. កតបុញ្ញភាវំ ព្យញ្ជេន្តីតិ ព្យញ្ជនានិ, អង្គបច្ចង្គានិ. តេសំ បរិបុណ្ណត្តា បរិបុណ្ណព្យញ្ជនំ. តំ យក្ខោ…បេ… បូរេសីតិ គាថាបូរណត្ថមេវ ហិ ភគវា តថារូបានិ អកាសិ. អព្យាធិតាតិ អរោគា. ‘‘អព្យថិតា’’តិ កេចិ បឋន្តិ, សយសន្តាសរហិតាតិ អត្ថោ.

‘‘ហត្ថយោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ហត្ថកោ’’តិ វុត្តំ. អាឡវិនគរន្តិ អាឡវិនគរវាសិនោ វទតិ. ភវតិ ហិ តត្រដ្ឋតាយ តំ-សទ្ទោ យថា ‘‘គាមោ អាគតោ, មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តី’’តិ. ឯកកោលាហលេន វត្តមានេន.

សម្បិណ្ឌិត្វាតិ សន្និបតិត្វា. កាមំ សម្ភារោ តេន កតោតិ នត្ថិ, យុទ្ធត្ថំ បន ពហុសោ ឧស្សាហស្ស កតត្តា ‘‘យុទ្ធមាទិំ កត្វា’’តិ វុត្តំ. តមេវ អាឡវកសុត្តំ កថេសិ តស្សា ឯវ ទេសនាយ សន្និបតិតបរិសាយ សប្បាយត្តា. តេនាហ ‘‘កថាបរិ…បេ… អហោសី’’តិ. ចតូហិ វត្ថូហីតិ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ. បរិសន្តិ អត្តនោ បរិសំ. ‘‘ឥតរញ្ចា’’តិបិ វទន្តិ.

អាឡវកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សារត្ថប្បកាសិនិយា សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

យក្ខសំយុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.