៧. មហាសមយសុត្តវណ្ណនា

និទានវណ្ណនា

៣៣១. ឧទានន្តិ រញ្ញា ឱក្កាកេន ជាតិសម្ភេទបរិហារនិមិត្តំ បវត្តិតំ ឧទានំ បដិច្ច. ឯកោបិ ជនបទោ រុឡ្ហិសទ្ទេន ‘‘សក្កា’’តិ វុច្ចតីតិ ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ មហានិទានវណ្ណនាយំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. អរោបិតេតិ កេនចិ អរោបិតេ.

អាវរណេនាតិ សេតុនា. ពន្ធាបេត្វាតិ បំសុបលាសបាសាណមត្តិកាខណ្ឌាទីហិ អាឡិំ ថិរំ ការាបេត្វា.

‘‘ជាតិំ ឃដ្ដេត្វា កលហំ វឌ្ឍយិំសូ’’តិ សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘កោលិយកម្មករា វទន្តី’’តិអាទិ វុត្តំ.

តីណិ ជាតកានីតិ ផន្ទនជាតកបថវីឧន្ទ្រិយជាតកលដុកិកជាតកានិ ទ្វេ ជាតកានីតិ រុក្ខធម្ម វដ្ដកជាតកានិ.

តេនាតិ ភគវតា. កលហការណភាវោតិ កលហការណស្ស អត្ថិភាវោ.

អដ្ឋានេតិ អការណេ. វេរំ កត្វាតិ វិរោធំ ឧប្បាទេត្វា. ‘‘កុឋារិហត្ថោ បុរិសោ’’តិអាទិនា ផន្ទនជាតកំ កថេសិ. ‘‘ទុទ្ទុភាយតិ ភទ្ទន្តេ’’តិអាទិនា បថវីឧន្ទ្រិយជាតកំ កថេសិ. ‘‘វន្ទាមិ តំ កុញ្ជរា’’តិអាទិនា លដុកិកជាតកំ កថេសិ.

‘‘សាធូ សម្ពហុលា ញាតី; អបិ រុក្ខា អរញ្ញជា;

វាតោ វហតិ ឯកដ្ឋំ, ព្រហន្តម្បិ វនប្បតិ’’ន្តិ. –

អាទិនា រុក្ខធម្មជាតកំ កថេសិ.

‘‘សម្មោទមានា គច្ឆន្តិ, ជាលំ អាទាយ បក្ខិនោ;

យទា តេ វិវទិស្សន្តិ, តទា ឯហិន្តិ មេ វស’’ន្តិ. –

អាទិនា វដ្ដកជាតកំ កថេសិ.

‘‘អត្តទណ្ឌា ភយំ ជាតំ, ជនំ បស្សថ មេធគំ;

សំវេគំ កិត្តយិស្សាមិ, យថា សំវិជិតំ មយា’’តិ. (សុ. និ. ១.៩៤១);

អាទិនា អត្តទណ្ឌសុត្តំ កថេសិ.

តំតំបលោភនកិរិយា កាយវាចាហិ បរក្កមន្តិយោ ‘‘ឧក្កណ្ឋន្តូ’’តិ សាសនំ បេសេន្តិ.

កុណាលទហេតិ កុណាលទហតីរេ បតិដ្ឋាយ. បុច្ឆិតបុច្ឆិតំ កថេសិ (ជា. ២.កុណាលជាតក) ‘‘អនុក្កមេន កុណាលសកុណរាជស្ស បុច្ឆនប្បសង្គេន កុណាលជាតកំ កថេស្សាមី’’តិ. អនភិរតិំ វិនោទេសិ ឥត្ថីនំ ទោសទស្សនមុខេន កាមានំ អាទីនវោការសំកិលេសវិភាវនេន.

កោសជ្ជំ វិធមិត្វា បុរិសថាមបរិព្រូហនេន ‘‘ឧត្តមបុរិសសទិសេហិ នោ ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឧប្បន្នចិត្តា.

អវិស្សដ្ឋកម្មន្តាតិ អរតិវិនោទនតោ បដ្ឋាយ អវិស្សដ្ឋសមណកម្មន្តា, អបរិចត្តកម្មដ្ឋានាតិ អត្ថោ. និសីទិតុំ វដ្ដតីតិ ភគវា ចិន្តេសីតិ យោជនា.

បទុមិនិយន្តិ បទុមស្សរេ. វិកសិំសុ គុណគណវិពោធេន. ‘‘អយំ ឥមស្ស…បេ… ន កថេសី’’តិ ឥមិនា សព្ពេបិ តេ ភិក្ខូ តាវទេវ បដិបាដិយា អាគតត្តា អញ្ញមញ្ញស្ស លជ្ជមានា អត្តនា បដិវិទ្ធវិសេសំ ភគវតោ នារោចេសុន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘ខីណាសវាន’’ន្តិអាទិនា តត្ថ ការណមាហ.

ឱសីទមត្តេតិ ភគវតោ សន្តិកំ ឧបគតមត្តេ. អរិយមណ្ឌលេតិ អរិយសមូហេ. បាចីនយុគន្ធរបរិក្ខេបតោតិ យុគន្ធរបព្ពតស្ស បាចីនបរិក្ខេបតោ, ន ពាហិរកេហិ ឧច្ចមានឧទយបព្ពតតោ. រាមណេយ្យកទស្សនត្ថន្តិ ពុទ្ធុប្បាទបដិមណ្ឌិតត្តា វិសេសតោ រមណីយស្ស លោកស្ស រមណីយភាវទស្សនត្ថំ. ឧល្លង្ឃិត្វាតិ ឧដ្ឋហិត្វា. ឯវរូបេ ខណេ លយេ មុហុត្តេតិ យថាវុត្តេ ចន្ទមណ្ឌលស្ស ឧដ្ឋិតក្ខណេ ឧដ្ឋិតវេលាយំ ឧដ្ឋិតមុហុត្តេតិ ឧបរូបរិ កាលស្ស វឌ្ឍិតភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ.

តថា តេសំ ភិក្ខូនំ ជាតិអាទិវសេន ភគវតោ អនុរូបបរិវារិតំ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថា’’តិ អាទិមាហ.

សមាបន្នទេវតាតិ អាសន្នដ្ឋានេ ឈានសមាបត្តិ សមាបន្នទេវតា. ចលិំសូតិ ឧដ្ឋហិំសុ. កោសមត្តំ ឋានំ សទ្ទន្តរំ. ជម្ពុទីបេ កិរ អាទិតោ តេសដ្ឋិមត្តានិ នគរសហស្សានិ ឧប្បន្នានិ, តថា ទុតិយំ, តថា តតិយំ, តំ សន្ធាយាហ ‘‘តិក្ខត្តុំ តេសដ្ឋិយា នគរសហស្សេសូ’’តិ. តេ បន សម្បិណ្ឌេត្វា សតសហស្សតោ បរំ អសីតិសហស្សានិ, នវសហស្សានិ ច ហោន្តិ. នវនវុតិយា ទោណមុខសតសហស្សេសូតិ នវសតសហស្សាធិកេសុ នវុតិសតសហស្សេសុ ទោណមុខេសុ. ទោណមុខន្តិ ច មហានគរស្ស អាយុប្បត្តិដ្ឋានភូតំ បាទនគរំ វុច្ចតិ. ឆន្នវុតិយា បដ្ដនកោដិសតសហស្សេសូតិ ឆកោដិអធិកនវុតិកោដិសតសហស្សបដ្ដនេសុ. តម្ពបណ្ណិទីបាទីសុ ឆបណ្ណាសាយ រតនាករេសុ. ឯវំ បន នគរទោណិមុខបដ្ដនរតនាករាទិវិភាគេន កថនំ តំតំអធិវត្ថាយ វសន្តីនំ ទេវតានំ ពហុភាវទស្សនត្ថំ. យទិ ទសសហស្សចក្កវាឡេសុ ទេវតា សន្និបតិតា, អថ កស្មា បាឡិយំ ‘‘ទសហិ ច លោកធាតូហី’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ទសសហស្ស…បេ… អធិប្បេតា’’តិ, តេន សហស្សិលោកធាតុ ឥធ ‘‘ឯកា លោកធាតូ’’តិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ.

លោហបាសាទេតិ អាទិតោ កតេ លោហបាសាទេ. ព្រហ្មលោកេតិ ហេដ្ឋិមេ ព្រហ្មលោកេ. យទិ តា ទេវតា ឯវំ និរន្តរា, បច្ឆា អាគតានំ ឱកាសោ ឯវ ន ភវេយ្យាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘យថា ខោ បនា’’តិអាទិ. សុទ្ធាវាសកាយំ ឧបបន្នា សុទ្ធាវាសកាយិកា, តាសំ បន យស្មា សុទ្ធាវាសភូមិ និវាសដ្ឋានំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សុទ្ធាវាសវាសីន’’ន្តិ. អាវាសាតិ អាវាសនដ្ឋានភូតា, ទេវតា បន ឱរម្ភាគិយានំ, ឥតរេសញ្ច សំយោជនានំ សមុច្ឆិន្ទនេន សុទ្ធោ អាវាសោ ឯតេសន្តិ សុទ្ធាវាសា.

៣៣២. បុរត្ថិមចក្កវាឡមុខវដ្ដិយំ ឱតរិ អញ្ញត្ថ ឱកាសំ អលភមានោ. ឯវំ សេសាបិ. ពុទ្ធានំ អភិមុខមគ្គោ ពុទ្ធវីថិ. យាវ ចក្កវាឡា ឱត្ថរិតុំ ឱវរិតុំ ន សក្កា. បហដពុទ្ធវីថិយាវាតិ ពុទ្ធានំ សន្តិកំ ឧបសង្កមន្តេហិ តេហិ ទេវព្រហ្មេហិ វឡញ្ជិតវីថិយាវ. សមិតិ សង្គតិ សន្និបាតោ សមយោ, មហន្តោ សមយោ មហាសមយោតិ អាហ ‘‘មហាសមូហោ’’តិ. បវទ្ធំ វនំ បវនន្តិ អាហ ‘‘វនសណ្ឌោ’’តិ. ទេវឃដាតិ ទេវសមូហា.

សមាទហំសូតិ សមាទហិតំ លោកុត្តរសមាធិនា សុដ្ឋុ អប្បិតំ អកំសុ, យថាសមាហិតំ បន សមាធិនា យោជិតំ នាម ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘សមាធិនា យោជេសុ’’ន្តិ. សព្ពេសំ គោមុត្តវង្កាទីនំ ទូរសមូហនិតត្តា សព្ពេ…បេ… អករិំសុ. នយតិ អស្សេ ឯតេហីតិ នេត្តានិ, យោត្តានិ. អវីថិបដិបន្នានំ អស្សានំ វីថិបដិបាទនំ រស្មិគ្គហណេន បហោតីតិ ‘‘សព្ពយោត្តានិ គហេត្វា អចោទេន្តោ’’តិ វត្វា តំ បន អចោទនំ អវារណំ ឯវាតិ អាហ ‘‘អចោទេន្តោ អវារេន្តោ’’តិ.

យថា ខីលំ ភិត្តិយំ វា ភូមិយំ វា អាកោដិតំ ទុន្នីហរណំ, យថា ច បលិឃំ នគរប្បវេសនិវារណំ, យថា ច ឥន្ទខីលំ គម្ភីរនេមិ សុនិខាតំ ទុន្នីហរណំ, ឯវំ រាគាទយោ សត្តសន្តានតោ ទុន្នីហរណា, និព្ពាននគរប្បវេសនិវារណា ចាតិ តេ ‘‘ខីលំ, បលិឃំ, ឥន្ទខីល’’ន្តិ ច វុត្តា. តណ្ហាឯជាយ អភាវេន អនេជា បរមសន្តុដ្ឋភាវេន ចាតុទ្ទិសត្តា អប្បដិហតចារិកំ ចរន្តិ.

គតាសេតិ គតា ឯវ, ន បន គមិស្សន្តិ បរិនិដ្ឋិតសរណគមនត្តាតិ. លោកុត្តរសរណគមនំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘និព្ពេមតិកសរណគមនេន គតា’’តិ. តេ ហិ និយមេន អបាយភូមិំ ន គមិស្សន្តិ, ទេវកាយញ្ច បរិបូរេស្សន្តិ. យេ បន លោកិយេន សរណគមនេន ពុទ្ធំ សរណំ គតាសេ, ន តេ គមិស្សន្តិ អបាយភូមិំ, សតិ ច បច្ចយន្តរសមវាយេ បហាយ មានុសំ ទេហំ, ទេវកាយំ បរិបូរេស្សន្តីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ.

ទេវតាសន្និបាតវណ្ណនា

៣៣៣. ឯតេសន្តិ ទេវតាសន្និបាតានំ. ឥទានីតិ ឥមស្មិំ កាលេ. ពុទ្ធានន្តិ អញ្ញេសំ ពុទ្ធានំ អភាវា. ចិត្តកល្លតា ចិត្តមទ្ទវំ.

កិំ បន ភគវតាវ មហន្តេ ទេវតាសមាគមេ តេសំ នាមគោត្តំ កថេតុំ សក្កាតិ? អាម សក្កាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ពុទ្ធា នាម មហន្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទិដ្ឋន្តិ រូបាយតនមាហ, សុតន្តិ សទ្ទាយតនំ, មុតន្តិ សម្បត្តគ្គាហិឥន្ទ្រិយវិសយំ គន្ធរសផោដ្ឋព្ពាយតនំ, វិញ្ញាតន្តិ វុត្តាវសេសំ សព្ពំ ញេយ្យំ, បត្តន្តិ បរិយេសិត្វា, អបរិយេសិត្វា វា សម្បត្តំ, បរិយេសិតន្តិ បត្តំ, អប្បត្តំ វា បរិយិដ្ឋំ. អនុវិចរិតំ មនសាតិ កេវលំ មនសា អាលោចិតំ. កត្ថចិ នីលាទិវសេន វិភត្តរូបារម្មណេតិ អភិធម្មេ (ធ. ស. ៦១៥) ‘‘នីលំ បីតក’’ន្តិអាទិនា វិភត្តេ យត្ថ កត្ថចិ រូបារម្មណេ កិញ្ចិ រូបារម្មណំ វា ន អត្ថីតិ យោជនា. ភេរិសទ្ទាទិវសេនាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. យន្តិ យំ អារម្មណំ. ឯតេសន្តិ ពុទ្ធានំ.

ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ បាឡិយា សមត្ថេតុំ ‘‘យថាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តទា ជាននកិរិយាយ អបរិយោសិតភាវទស្សនត្ថំ ‘‘ជានាមី’’តិ វត្វា យស្មា យំ កិញ្ចិ នេយ្យំ នាម, សព្ពំ តំ ភគវតា អញ្ញាតំ នាម នត្ថិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘តមហំ អព្ភញ្ញាសិ’’ន្តិ.

ន ឱលោកេន្តិ បយោជនាភាវតោ. វិបរីតា ‘‘ន កម្មាវរណេន សមន្នាគតា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តា. ‘‘យស្ស មង្គលា សមូហតា’’តិ (សុ. និ. ៣៦២) អារភិត្វា ‘‘រាគំ វិនយេថ មានុសេសុ ទិព្ពេសុ កាមេសុ ចា’’តិអាទិនា (សុ. និ. ៣៦៣) ច រាគនិគ្គហកថាពាហុល្លតោ សម្មាបរិព្ពាជនីយសុត្តំ រាគចរិតានំ សប្បាយំ, ‘‘បិយមប្បិយភូតា កលហ វិវាទា បរិទេវសោកា សហមច្ឆរា ចា’’តិអាទិនា (សុ. និ. ៨៦៩; មហានិ. ៩៨) កលហាទយោ យតោ ទោសតោ សមុដ្ឋហន្តិ, សោ ច ទោសោ យតោ បិយភាវតោ, សោ ច បិយភាវោ យតោ ឆន្ទតោ សមុដ្ឋហន្តិ, ឥតិ ផលតោ, ការណបរម្បរតោ ច ទោសេ អាទីនវវិភាវនពាហុល្លតោ កលហវិវាទសុត្តំ (សុ. និ. ៨៦៩; មហានិ. ៩៨) ទោសចរិតានំ សប្បាយំ –

‘‘អប្បញ្ហិ ឯតំ ន អលំ សមាយ,

ទុវេ វិវាទស្ស ផលានិ ព្រូមិ;

ឯតម្បិ ទិស្វា ន វិវាទយេថ,

ខេមាភិបស្សំ អវិវាទភូមិ’’ន្តិ. (សុ. និ. ៩០២; មហានិ. ១៣១) –

អាទិនា នយេន សម្មោហវិធមនតោ, បញ្ញាបរិព្រូហនតោ ច មហាព្យូហសុត្តំ មោហចរិតានំ សប្បាយំ –

‘‘បរស្ស ចេ ធម្មំ អនានុជានំ,

ពាលោ, មគោ ហោតិ និហីនបញ្ញោ;

សព្ពេវ ពាលា សុនិហីនបញ្ញា,

សព្ពេវិមេ ទិដ្ឋិបរិព្ពសានា’’តិ. (សុ. និ. ៨៨៦; មហានិ. ១១៥) –

អាទិនា នយេន សន្ទិដ្ឋិបរាមាសិតាបនយនមុខេន សវិសយេសុ ទិដ្ឋិគ្គហណេសុ វិសដវិតក្កវិច្ឆិន្ទនវសេន បវត្តត្តា ចូឡព្យូហសុត្តំ វិតក្កចរិតានំ សប្បាយំ –

‘‘មូលំ បបញ្ចសង្ខាយ (ឥតិ ភគវា),

មន្តា អស្មីតិ សព្ពំ ឧបរុន្ធេ;

យា កាចិ តណ្ហា អជ្ឈត្តំ,

តាសំ វិនយា សទា សតោ សិក្ខេ’’តិ. (សុ. និ. ៩២២; មហានិ. ១៥១) –

បបញ្ចសង្ខាយ មូលំ អវិជ្ជាទិកិលេសជាតំ អស្មីតិ បវត្តមានញ្ចាតិ សព្ពំ មន្តា បញ្ញាយ ឧបរុន្ធេយ្យ. យា កាចិ អជ្ឈត្តំ រូបតណ្ហាទិភេទា តណ្ហា ឧប្បជ្ជេយ្យ, តាសំ វិនយា វូបសមាយ សទា សតោ ឧបដ្ឋិតស្សតិ ហុត្វា សិក្ខេយ្យាតិ ឯវមាទិ ឧបទេសស្ស សទ្ធោវ ភាជនំ. តស្ស ហិ សោ អត្ថាវហោតិ តុវដ្ដកសុត្តំ សទ្ធាចរិតានំ សប្បាយំ –

‘‘វីតតណ្ហោ បុរា ភេទា (ឥតិ ភគវា),

បុព្ពមន្តមនិស្សិតោ;

វេមជ្ឈេ នុបសង្ខេយ្យោ,

តស្ស នត្ថិ បុរក្ខត’’ន្តិ. (សុ. និ. ៨៥៥; មហានិ. ៨៤) –

យោ សរីរភេទតោ បុព្ពេវ បហីនតណ្ហោ, តតោ ឯវ អតីតទ្ធសញ្ញិតំ បុរិមកោដ្ឋាសំ តណ្ហានិស្សយេន អនិស្សិតោ, វេមជ្ឈេ បច្ចុប្បន្នេបិ អទ្ធនិ ‘‘រត្តោ’’តិអាទិនា ឧបសង្ខាតព្ពោ, តស្ស អរហតោ តណ្ហាទិដ្ឋិបុរក្ខារានំ អភាវា អនាគតេ អទ្ធនិ កិញ្ចិ បុរក្ខតំ នត្ថីតិ អាទិនា ឯវំ គម្ភីរកថាពាហុល្លតោ បូរាភេទសុត្តំ (សុ. និ. ៨៥៥; មហានិ. ៨៤) ពុទ្ធិចរិតានំ សប្បាយន្តិ កត្វា វុត្តំ ‘‘អថ នេសំ សប្បាយំ …បេ… វវត្ថបេត្វា’’តិ. មនសាកាសីតិ ឯវំ ចរិយាយ វសេន មនសិ កត្វា បុន តំ សទិសំ អត្តនោ ទេសនានិក្ខេបយោគ្យតាវសេន មនសិ អកាសិ. អត្តជ្ឈាសយេន នុ ខោ ជានេយ្យាតិ បរជ្ឈាសយាទិំ អនបេក្ខិត្វា មយ្ហំយេវ អជ្ឈាសយេន អារទ្ធ ទេសនំ ជានេយ្យ នុ ខោ. បរជ្ឈាសយេនាតិ សន្និបតិតាយ បរិសាយ កស្សចិ អជ្ឈាសយេន. អដ្ឋុប្បត្តិកេនាតិ ឥធ សមុដ្ឋិតអដ្ឋុប្បត្តិយា. បុច្ឆាវសេនាតិ កស្សចិ បុច្ឆន្តស្ស បុច្ឆាវសេន. អារទ្ធទេសនំ ជានេយ្យាតិ. ‘‘សចេ បច្ចេកពុទ្ធោ ភវេយ្យា’’តិ ឥទំ ឥមេសំ សុត្តានំ ទេសនាយ បុច្ឆា បច្ចេកពុទ្ធានំ ភារិយា, អវិសយា ចាតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘សោបិ ន សក្កុណេយ្យា’’តិ.

ឯត្ថ ច យស្មា ន អនុមតិបុច្ឆា, កថេតុកម្យតាបុច្ឆា វា យុត្តា, អថ ខោ ទិដ្ឋសំសន្ទនបុច្ឆាសទិសី វា វិមតិច្ឆេទនបុច្ឆាសទិសី វា បុច្ឆា យុត្តា, តាវ បុគ្គលជ្ឈាសយវសេន បវត្តិតា នាម ហោន្តិ, ន យថាធម្មវសេន, តត្ថ យទិ ភគវា តថា សយមេវ បុច្ឆិត្វា សយមេវ វិស្សជ្ជេយ្យ, សុណន្តីនំ ទេវតានំ សម្មោហោ ភវេយ្យ ‘‘កិំ នាមេតំ ភគវា បឋមំ ឯវមាហ, បុនបិ ឯវមាហា’’តិ, អន្ធការំ បវិដ្ឋា វិយ ហោន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឯវំ បេតា ទេវតា ន សក្ខិស្សន្តិ បដិវិជ្ឈិតុ’’ន្តិ. យថាធម្មទេសនាយំ បន កថេតុកម្យតាវសេន បុច្ឆនេន សម្មោហោ ហោតីតិ. សូរិយោ ឧគ្គតោតិ អាហ ទេវសង្ឃោ អាសន្នតរភាវេន ឱភាសស្ស វិបុលឧឡារភាវតោ. ឯកិស្សា លោកធាតុយាតិ សុត្តេ (ទី. និ. ៣.១៦១; ម. និ. ៣.១២៩; អ. និ. ១.២៧៧; វិភ. ៨០៩; នេត្តិ. ៥៧; មិ. ប. ៥.១.១) អាគតនយេន សព្ពត្ថេវ បន អបុព្ពំ អចរិមំ ទ្វេ ពុទ្ធា ន ហោន្តេវ. តេនេវាហ – ‘‘អនន្តាសុ…បេ… អទ្ទសា’’តិ.

គាថាយំ បុច្ឆាមីតិ និម្មិតពុទ្ធោ ភគវន្តំ បុច្ឆិតុំ ឱកាសំ ការាបេសិ. មុនិន្តិ ពុទ្ធមុនិំ. បហូតបញ្ញន្តិ មហាបញ្ញំ. តិណ្ណន្តិ ចតុរោឃតិណ្ណំ. បារង្គតន្តិ និព្ពានប្បត្តំ, សព្ពស្ស វា ញេយ្យស្ស បារំ បរិយន្តំ គតំ. បរិនិព្ពុតំ សឧបាទិសេសនិព្ពានវសេន. ឋិតត្តន្តិ អវដ្ឋិតចិត្តំ លោកធម្មេហិ អកម្បនេយ្យតាយ. និក្ខម្ម ឃរា បនុជ្ជ កាមេតិ វត្ថុកាមេ បនូទិត្វា ឃរាវាសា និក្ខម្ម. កថំ ភិក្ខុ សម្មា សោ លោកេ បរិព្ពជេយ្យាតិ សោ ភិក្ខុ កថំ សម្មា បរិព្ពជេយ្យ គច្ឆេយ្យ វិហរេយ្យ, អនុបលិត្តោ ហុត្វា លោកំ អតិក្កមេយ្យាតិ អត្ថោ.

៣៣៤. សិលោកំ អនុកស្សាមីតិ ឯត្ថ សិលោកោ នាម បាទសមុទយោ, ឥសីហិ វុច្ចមានា គាថាតិបិ វុច្ចតិ. បាទោវ និយតវណ្ណានុបុព្ពិកានំ បទានំ សមូហោ, តំ សិលោកំ អនុកស្សាមិ បវត្តយិស្សាមីតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘អក្ខរ…បេ… បវត្តយិស្សាមី’’តិ. យត្ថាតិ អធិករណេ ភុម្មំ. អាមេឌិតលោបេនាយំ និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘យេសុ យេសុ ឋានេសូ’’តិ. ភុម្មាតិ ភូមិបដិពទ្ធនិវាសា. តំ តំ និស្សិតា តំ តំ ឋានំ និស្សិតវន្តោ និស្សាយ វសមានា, តេហិ សទ្ធិំ សិលោកំ អនុកស្សាមីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘យេ សិតា គិរិគព្ភរ’’ន្តិ ឥមិនា តេសំ វិវេកវាសំ ទស្សេតិ, ‘‘បហិតត្តា សមាហិតា’’តិ ឥមិនា ភាវនាភិយោគំ.

ពហុជនា បញ្ចសតសង្ខ្យត្តា. បដិបក្ខាភិភវនតោ, តេជុស្សទតាយ ច សីហា វិយ បវិវិត្តតាយ និលីនា. ឯកត្តន្តិ ឯកីភាវំ. ឱទាតចិត្តា ហុត្វា សុទ្ធាតិ អរហត្តមគ្គាធិគមេន បរិយោទាតចិត្តា ហុត្វា សុទ្ធា, ន កេវលំ សរីរសុទ្ធិយាវ. វិប្បសន្នាតិ អរិយមគ្គប្បសាទេន វិសេសតោ បសន្នា. ចិត្តស្ស អាវិលភាវករានំ កិលេសានំ អភាវេន អនាវិលា.

ភិក្ខូ ជានិត្វាតិ ភិន្នកិលេសេ ភិក្ខូ ‘‘ឥមេ ទិព្ពចក្ខុនា ឯតេ ទេវកាយេ បស្សន្តីតិ ជានិត្វា. សវនន្តេ ជាតត្តាតិ ធម្មស្សវនបរិយោសានេ អរិយជាតិយា ជាតត្តា. ឥទំ សព្ពន្តិ ឥទំ ‘‘ភិយ្យោ បញ្ចសតេ’’តិអាទិកំ សព្ពំ.

តទត្ថាយ វីរិយំ ករិំសូតិ ទិព្ពចក្ខុញាណាភិនីហារវសេន វីរិយំ ឧស្សាហំ អកំសុ. តេនាហ ‘‘ន តំ តេហី’’តិអាទិ. សត្តរិន្តិ ត-ការស្ស រ-ការាទេសំ កត្វា វុត្តំ, សត្តតិន្តិ អត្ថោ. ‘‘សហស្ស’’ន្តិ បន អនុវត្តតិ, សត្តតិយោគេន ពហុវចនំ. តេនាហ ‘‘ឯកេ សហស្សំ. ឯកេ សត្តតិសហស្សានី’’តិ.

អនន្តន្តិ អន្តរហិតំ, តំ បន អតិវិយ មហន្តំ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘វិបុល’’ន្តិ.

អវេក្ខិត្វាតិ ញាណចក្ខុនា វិសុំ វិសុំ អវេក្ខិត្វា ‘‘វវត្ថិត្វានា’’តិបិ បឋន្តិ, សោ ឯវត្ថោ. តំ អវេក្ខនំ និច្ឆយករណំ ហោតីតិ អាហ ‘‘វវត្ថបេត្វា’’តិ. បុព្ពេ វុត្តគាថាសុ តតិយគាថាយ បច្ឆិមទ្ធំ, ចតុត្ថគាថាយ បុរិមទ្ធញ្ច សន្ធាយាហ ‘‘បុព្ពេ វុត្តគាថមេវា’’តិ.

វិជាននម្បិ ទស្សនំ ឯវាតិ អាហ ‘‘បស្សថ ឱលោកេថា’’តិ. វាចាយតបវត្តិតភាវតោ ‘‘អនុបដិបាដិយាវ កិត្តយិស្សាមី’’តិ វទតិ.

៣៣៥. សត្ត សហស្សានិ សង្ខាយាតិ សត្ត សហស្សា. យក្ខាយេវាតិ យក្ខជាតិកា ឯវ. អានុភាវសម្បន្នាតិ មហេសក្ខា. ឥទ្ធិមន្តោតិ វា មហានុភាវា. ជុតិមន្តោតិ មហប្បភា. វណ្ណវន្តោតិ អតិក្កន្តវណ្ណា. យសស្សិនោតិ មហាបរិវារា ចេវ បត្ថដកិត្តិសទ្ទា ច. សមិតិ-សទ្ទោ សមីបត្ថោតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘ភិក្ខូនំ សន្តិក’’ន្តិ.

ហេមវតបព្ពតេតិ ហិមវតោ សមីបេ ឋិតបព្ពតេ.

ឯតេ សព្ពេបីតិ ឯតេ សត្តសហស្សា កាបិលវត្ថវា, ឆសហស្សា ហេមវតា, តិសហស្សា សាតាគិរាតិ យថាវុត្តា សព្ពេបិ សោឡសសហស្សា.

រាជគហនគរេតិ រាជគហនគរស្ស សមីបេ. តន្តិ កុម្ភីរំ.

៣៣៦. កាមំ បាចីនទិសំ បសាសតិ, តថាបិ ចតូសុបិ ទិសាសុ សបរិវារទីបេសុ ចតូសុបិ មហាទីបេសុ គន្ធព្ពានំ ជេដ្ឋកោ, កថំ? សព្ពេ តេ តស្ស វសេ វត្តន្តិ.កុម្ភណ្ឌានំ អធិបតីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

តស្សាបិ វិរុឡ្ហស្ស. តាទិសាយេវាតិ ធតរដ្ឋស្ស បុត្តសទិសា ឯវ បុថុត្ថតោ, នាមតោ, ពលតោ, ឥទ្ធិអាទិវិសេសតោ ច.

សព្ពសង្គាហិកវសេនាតិ ទសសហស្សិលោកធាតុយា បច្ចេកំ ចត្តារោ ចត្តារោ មហារាជានោតិ តេសំ សព្ពេសំ សង្គណ្ហនវសេន. តេនាហ ‘‘អយញ្ចេត្ថា’’តិអាទិ.

ចតុរោ ទិសាតិ ចតូសុ ទិសាសុ. ចតុរោ ទិសា ជលមានា សមុជ្ជលន្តា ឱភាសេន្តា. យទិ ឯវំ មហតិយា បរិសាយ អាគតានំ កថំ កាបិលវត្ថវេ វនេ ឋិតាតិ អាហ ‘‘តេ បនា’’តិអាទិ.

៣៣៧. តេសំ មហារាជានំ ទាសាតិ យោជនា. មាយាយ យុត្តា, តស្មា មាយាវិនោ. វញ្ចនំ ឯតេសុ អត្ថិ, វញ្ចនេ វា និយុត្តាតិ វញ្ចនិកា. កេរាដិយសាឋេយ្យេនាតិ និហីនសឋេន កម្មេន. មាយា ឯតេសំ អត្ថីតិ មាយា, តេ ច បរេសំ វញ្ចនត្ថំ យេន មាយាករណេន ‘‘មាយា’’តិ វុត្តា, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘មាយាការកា’’តិ អាហ.

ឯត្តកា ទាសាតិ ឯត្តកា កុដេណ្ឌុអាទិកា និឃណ្ឌុបរិយោសានា អដ្ឋមហារាជានំ ទាសា.

ទេវរាជានោតិ ទេវា ហុត្វា តំតំទេវកាយស្ស រាជានោ. ចិត្តោ ច សេនោ ច ចិត្តសេនោ ចាតិ តយោ ឯតេ ទេវបុត្តា បាឡិយំ ឯកសេសនយេន វុត្តាតិ អាហ ‘‘ចិត្តោ ចា’’តិអាទិ.

ភិក្ខុសង្ឃោ សមិតោ សន្និបតិតោ ឯត្ថាតិ ភិក្ខុសង្ឃសមិតិ, ឥមំ វនំ.

៣៣៨. នាគសទហវាសិកាតិ នាគសទហនិវាសិនោ. តត្ថេកោ កិរ នាគរាជា, ចិរកាលំ វសតោ តស្ស បរិសា មហតី បរម្បរាគតា អត្ថិ, តំ សន្ធាយាហ ‘‘តច្ឆកនាគបរិសាយា’’តិ.

យមុនវាសិនោតិ យមុនាយំ វសនកនាគា. នាគវោហារេនាតិ ហត្ថិនាគវោហារេន.

វុត្តប្បការេតិ កម្ពលស្សតរេ ឋបេត្វា ឥតរេ វុត្តប្បការនាគា. លោភាភិភូតាតិ អាហារលោភេន អភិភូតា. ទិព្ពានុភាវតាតិ ទិព្ពានុភាវតោ, ទិព្ពានុភាវហេតុ វា ទិព្ពា. ‘‘ចិត្រសុបណ្ណា’’តិ នាមំ វិចិត្រសុន្ទរបត្តវន្តតាយ.

ឧបវ្ហយន្តាតិ ឧបេច្ច កថេន្តា. កាកោលូកអហិនកុលាទយោ វិយ អញ្ញមញ្ញំ ជាតិសមុទាគតវេរាបិ សមានា មិត្តា វិយ…បេ… ហដ្ឋតុដ្ឋចិត្តា អញ្ញមញ្ញស្មិន្តិ អធិប្បាយោ. ពុទ្ធំយេវ តេ សរណំ គតា ‘‘ពុទ្ធានុភាវេនេវ មយំ អញ្ញមញ្ញស្មិំ មេត្តិំ បដិលភិម្ហា’’តិ.

៣៣៩. ភាតរោតិ មេថុនភាតរោ. តេនាហ ‘‘សុជាយ អសុរកញ្ញាយ ការណា’’តិ.

តេសូតិ អសុរេសុ. កាលកញ្ចាតិ ឯវំ នាមា. មហាភិស្មាតិ ភិំសនកមហាសរីរា. អភព្ពាតិ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមិតុំ ន ភព្ពា អច្ឆន្ទិកត្តា តាទិសស្ស ឆន្ទស្សេវ អភាវតោ.

ពលិនោ មហាអសុរស្ស អព្ភតីតត្តា តស្ស បុត្តេ ឯវ កិត្តេន្តោ ភគវា ‘‘សតញ្ច ពលិបុត្តាន’’ន្តិ អាទិមាហ. សោ កិរ សុខុមំ អត្តភាវំ មាបេត្វា ឧបគច្ឆិ.

៣៤០. កម្មំ កត្វាតិ បរិកម្មំ កត្វា. និព្ពត្តាតិ ឧបចារជ្ឈានេន និព្ពត្តា. អប្បនាឈានេន បន និព្ពត្តា ព្រហ្មានោ ហោន្តិ, តេ បរតោ វក្ខតិ ‘‘សុព្រហ្មា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៣៤១), អយញ្ច កាមាវចរទេវតា វុច្ចតិ. តេនេវាហ – ‘‘មេត្តាករុណាកាយិកាតិ មេត្តាឈានេ ច ករុណាឈានេ ច បរិកម្មំ កត្វា និព្ពត្តទេវា’’តិ. មេត្តាឈានេ ករុណាឈានេតិ មេត្តាឈាននិមិត្តំ ករុណាឈាននិមិត្តំ, តទត្ថន្តិ អត្ថោ.

តេ អាបោទេវាទយោ យថាសកំ វគ្គវសេន ឋិតត្តា ទសធា ឋិតា. យាវ ករុណាកាយិកា ទស ទេវកាយា.នានត្តវណ្ណាតិ នានាសភាវវណ្ណវន្តោ.

វេណ្ឌុទេវតាតិ វេណ្ឌុ នាម ទេវតា, ឯវំ សហលិ ទេវតា. អសមទេវតា, យមកទេវតាតិ ‘‘ទ្វេ អយនិយោ’’តិ វទន្តិ, តប្បមុខា ទ្វេ ទេវនិកាយាតិ. ចន្ទស្សូបនិសា ទេវា ចន្ទស្ស ឧបនិស្សយតោ វត្តមានា តស្ស បុរតោ ច បច្ឆតោ ច បស្សតោ ច ធាវនកទេវា. តេនាហ ‘‘ចន្ទនិស្សិតកា ទេវា’’តិ. សូរិយស្សូបនិសា, នក្ខត្តនិស្សិតាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. កេវលំ វាតវាយនហេតវោ ទេវតា វាតវលាហកា. តថា កេវលំ អព្ភបដលសញ្ចរណហេតវោ អព្ភវលាហកា. ឧណ្ហប្បវត្តិហេតវោ ឧណ្ហវលាហកា. វស្សវលាហកា បន បជ្ជុន្នសទិសាតិ. តេ ឥធ ន វុត្តា. វសុទេវតា នាម ឯកោ ទេវនិកាយោ, តេសំ បុព្ពង្គមត្តា វាសវោ, សក្កោ.

ទសេតេតិ ឯតេ វេណ្ឌុទេវតាទយោ វាសវបរិយោសានា ទស ទេវកាយា.

ឥមានីតិ ‘‘ជលមគ្គី’’តិ ច ‘‘សិខារិវា’’តិ ច ឥមានិ តេសំ នាមានិ. កេចិ បន ម-ការោ បទសន្ធិករោ ‘‘ជលា’’តិ ច ‘‘អគ្គី’’តិ ច ‘‘សិខារិវា’’តិ ច ឥមានិ តេសំ នាមានីតិ វទន្តិ. ឯតេតិ តេសុ ឯវ ‘‘អរិដ្ឋកា, រោជា’’តិ ច វុត្តទេវេសុ ឯកច្ចេ,ឧមាបុប្ផនិភាសិនោ វណ្ណតោ ឧមាបុប្ផសទិសាតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ, អញ្ញថា ឯកាទស ទេវកាយា សិយុំ.

ទសេតេតិ ឯតេ ទស សហភូទេវាទយោ វាសវនេសិបរិយោសានា ទស ទេវកាយា. តេនេវ និកាយភេទវសេន ទសធាវ អាគតា.

‘‘សមានា’’តិអាទិ តេសំ ទេវានំ និកាយសមុទាយគតំ នាមំ. ឯវំ សេសានម្បិ.

ទសេតេតិ ឯតេ សមានាទិកា មហាបារគបរិយោសានា ទស ទេវកាយា. តេនេវ និកាយភេទេន ទសធា អាគតា.

សុក្កាទយោ តយោ ទេវកាយា. បាមោក្ខទេវាតិ បមុខា បធានភូតា ទេវា.

ទិសាតិ ទិសាសុ. ទេវោតិ មេឃោ. ទសេតេតិ ឯតេ សុក្កាទយោ បជ្ជុន្នបរិយោសានា ទស ទេវកាយា, តេ ទេវនិកាយភេទេន ទសធា អាគតា.

ទសេតេតិ ឯតេ ខេមិយាទយោ បរនិម្មិតបរិយោសានា ទស ទេវកាយា, តេ ទេវនិកាយភេទេន ទសធាវ អាគតា. តត្ថ ‘‘ខេមិយា, កដ្ឋកាទយោ ច បញ្ចាបិ សទេវកាយា តាវតិំសកាយិកា’’តិ វទន្តិ. នាមន្វយេនាតិ នាមានុគមេន ‘‘អាបោទេវតា’’តិអាទិនាមសភាគេន. តេនេវាហ ‘‘នាមភាគេន នាមកោដ្ឋាសេនា’’តិ. សព្ពា ទេវតាតិ ទសសហស្សិលោកធាតូសុ សព្ពាបិ ទេវតា. និទ្ទិសតិ តំតំនាមសភាគេន ឯកជ្ឈំ កត្វា.

បវុត្ថាតិ បវាសំ គតា វិយ អបេតាតិ អាហ ‘‘វិគតា’’តិ. បវុត្ថា វា បការតោ វុត្ថា វុសិតា, តេន ជាតិ វុសិតព្ពា អស្សាតិ បវុដ្ឋជាតិ. កាឡកភាវា សំកិលេសធម្មា, សព្ពសោ តទភាវតោ កាឡកភាវាតីតំ ទសពលំ. លញ្ចនាភាវេន វា អសិតាតិគោ កាឡកភាវាតីតាយ សិរិយា ចន្ទោ, តាទិសំ ចន្ទំ វិយ សិរិយា វិរោចមានំ.

៣៤១. ឯកោ ព្រហ្មាតិ សគាថកវគ្គេ (សំ. និ. ១.៩៨) អាគតោ សុព្រហ្មទេវបុត្តោ. ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិត្វា ហេដ្ឋិមេសុ បតិដ្ឋិតា អរិយព្រហ្មានោ, ន សុទ្ធាវាសព្រហ្មានោ. តិស្សមហាព្រហ្មា បុថុជ្ជនោ, យោ អបរភាគេ មនុស្សេសុ និព្ពត្តិត្វា មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរោ ជាតោ.

សហស្សំ ព្រហ្មលោកានន្តិ ព្រហ្មលោកោ ឯតេសន្តិ ព្រហ្មលោកា, ព្រហ្មានោ, តេសំ ព្រហ្មលោកានំ សហស្សំ សត្តលោកបរិយាយោ ចាយំ លោកសទ្ទោតិ អាហ ‘‘មហាព្រហ្មានំ សហស្សំ អាគត’’ន្តិ. អនន្តរគាថាយំ ‘‘អាគតា’’តិ វុត្តបទមេវ អត្ថវសេន វទតិ. យត្ថាតិ យស្មិំ ព្រហ្មសហស្សេ. អញ្ញេ ព្រហ្មេតិ តទញ្ញេ ព្រហ្មានោ. អភិភវិត្វា តិដ្ឋតិ វណ្ណេន, យសសា អាយុនា ច.

ឥស្សរាតិ តេនេវ វសបវត្តនេន សេសព្រហ្មានំ អធិបតិនោ.

៣៤២. កាឡកធម្មសមន្នាគតោ កាឡកស្ស បាបិមស្ស មារស្ស ពាលភាវំ បស្សថ, យោ អត្តនោ អវិសយេ និរត្ថកំ បរក្កមិតុំ វាយមតិ.

វីតរាគភាវាវហស្ស ធម្មស្សវនស្ស អន្តរាយករណេន អវីតរាគា រាគេន ពទ្ធា ឯវ នាម ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘រាគេន ពទ្ធំ ហោតូ’’តិ.

ភយានកំ សរញ្ច កត្វាតិ ភេរវំ មហន្តំ សទ្ទំ សមុដ្ឋបេត្វា.

ឥទានិ តំ សទ្ទំ ឧបមាយ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា’’តិ អាទិមាហ. កញ្ចីតិ តស្មិំ សមាគមេ កញ្ចិ ទេវតំ, មានុសកំ វា អត្តនោ វសេ វត្តេតុំ អសក្កោន្តោ អសយំវសេ សយញ្ច ន អត្តនោ វសេ ឋិតោ. តេនាហ ‘‘អសយំវសី’’តិអាទិ.

៣៤៣. ‘‘វីតរាគេហី’’តិ ទេសនាសីសមេតំ. សព្ពាយបិ ហិ តត្ថ សមាគតបរិសាយ មារសេនា អបក្កន្តាវ. នេសំ លោមម្បិ ឥញ្ជយុំ តេសំ លោមមត្តម្បិ ន ចាលេសុំ, កុតោ អន្តរាយករណំ. ឥតិ យត្តកា តត្ថ វិសេសំ អធិគច្ឆិំសុ, តេសំ សព្ពេសម្បិ អន្តរាយាករណវសេន អត្ថោ វិភាវេតព្ពោ, វីតរាគគ្គហណេន វា សរាគវីតរាគវិភាវិនោ ច តត្ថ សង្គហិតាតិ វេទិតព្ពំ. មារោ ឥមំ គាថំ អភាសិ អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតោ. កថញ្ហិ នាម តាវ ឃោរតរំ មហតិំ វិភិំសកំ មយិ ករោន្តេបិ សព្ពេ បិមេ និព្ពិការា សមាហិតា ឯវ. កស្មា? វិជិតាវិនោ ឥមេ ឧត្តមបុរិសាតិ. តេនាហ ‘‘សព្ពេ’’តិអាទិ. យាទិសោ អរិយានំ ធម្មនិស្សិតោ បមោទោ, ន កទាចិ តាទិសោ អនរិយានំ ហោតីតិ ‘‘សាសនេ ភូតេហិ អរិយេហិ’’ ឥច្ចេតំ វុត្តំ. វិ-សទ្ទេន វិនា កេវលោបិ សុត-សទ្ទោ វិខ្យាតត្ថវចនោ ហោតិ ‘‘សុតធម្មស្សា’’តិអាទីសុ (មហាវ. ៥; ឧទា. ១១) វិយាតិ អាហ ‘‘ជនេ វិស្សុតា’’តិ.

ទូរេតិ ទូរេ បទេសេ. ទហរស្ស អន្តរាយំ បរិហរន្តី ‘‘ន សក្កា ភន្តេ សកលំ កាយំ ទស្សេតុ’’ន្តិ អវោចាតិ.

មហាសមយសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា.