៥. ជនវសភសុត្តវណ្ណនា

នាតិកិយាទិព្យាករណវណ្ណនា

២៧៣-២៧៥. ‘‘បរិតោ’’តិ បទំ យថា សមន្តត្ថវាចកោ, ឯវំ សមីបត្ថវាចកោបិ ហោតីតិ សមន្តា សាមន្តាតិ អត្ថោ វុត្តោ. អាមេឌិតេន បន សមន្តត្ថោ ជោតិតោ. យស្ស បន សាមន្តា ជនបទេសុ ‘‘នាតិកេ វិហរតី’’តិ វុត្តត្តា នាតិកស្សាតិ វិញ្ញាតោ យមត្ថោ. យស្ស បរិតោ ជនបទេសុ ព្យាករោតិ, តត្ថ បរិចារការកានំ ព្យាករណំ អវុត្តសិទ្ធំ, និទស្សនវសេន វា តស្ស វក្ខមានត្តា ‘‘បរិតោ បរិតោ ជនបទេសុ’’ ឥច្ចេវ វុត្តំ. បរិចារកេតិ ឧបាសកេ. តេនាហ ‘‘ពុទ្ធធម្មសង្ឃានំ បរិចារកេ’’តិ. ឧបបត្តីសូតិ និព្ពត្តីសុ. ញាណគតិបុញ្ញានំ ឧបបត្តីសូតិ ឯត្ថ ញាណគតូបបត្តិ នាម តស្ស តស្ស មគ្គញាណគមនស្ស និព្ពត្តិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ បរិក្ខយា’’តិអាទិ. បុញ្ញូបបត្តិ នាម តំតំទេវនិកាយូបបត្តិ. សព្ពត្ថាតិ ‘‘វជ្ជិមល្លេសូ’’តិអាទិកេ សព្ពត្ថ ចតូសុបិ បទេសុ. បុរិមេសូតិ បាឡិយំ វុត្តេ សន្ធាយាហ. ទសសុយេវាតិ តេសុ ឯវ ទសសុ ជនបទេសុ. បរិចារកេ ព្យាករោតិ ព្យកាតព្ពានំ ពហូនំ តត្ថ លព្ភនតោ. នាតិកេ ភវា នាតិកិយា.

និដ្ឋង្គតាតិ និដ្ឋំ និច្ឆយំ ឧបគតា.

អានន្ទបរិកថាវណ្ណនា

២៧៦. យស្មា សង្ឃសុប្បដិបត្តិ នាម ធម្មសុធម្មតាយ, ធម្មសុធម្មតា ច ពុទ្ធសុពុទ្ធតាយ, តស្មា ‘‘អហោ ធម្មោ, អហោ សង្ឃោ’’តិ ធម្មសង្ឃគុណកិត្តនាបិ អត្ថតោ ពុទ្ធគុណកិត្តនា ឯវ ហោតីតិ ‘‘ភគវន្តំ កិត្តយមានរូបា’’តិ បទស្ស ‘‘អហោ ធម្មោ’’តិអាទិនាបិ អត្ថោ វុត្តោ.

២៧៨. ញាណគតីតិ ‘‘បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា’’តិអាទិនា អាគតំ បហាតព្ពបហានវសេន បវត្តំ មគ្គញាណគមនំ. យស្មា តស្សា ឯវ ញាណគតិយា វសេន តស្ស តស្ស អរិយបុគ្គលស្ស ឱបបាតិកតាទិវិសេសោ, តស្មា តំ តាទិសំ តស្ស អភិសម្បរាយំ សន្ធាយាហ ‘‘ញាណាភិសម្បរាយមេវា’’តិ.

២៧៩. ឧបសន្តំ បតិ សម្មតិ អាលោកីយតីតិ ឧបសន្តបតិសោ. ឧបសន្តទស្សនោ ឧបសន្តឧស្សន្នោ. ភាតិរិវាតិ ឯត្ថ រ-ការោ បទសន្ធិករោ, ឥវ-សទ្ទោ ភុសត្ថោតិ អាហ ‘‘អតិវិយ ភាតី’’តិ.

ជនវសភយក្ខវណ្ណនា

២៨០. ជេដ្ឋកភាវេន ជនេ វសភសទិសោតិ ជនវសភោតិ អស្ស ទេវបុត្តស្ស នាមំ អហោសិ.

ឥតោ ទេវលោកា ចវិត្វា សត្តក្ខត្តុំ មនុស្សលោកេ រាជភូតស្ស. មនុស្សលោកា ចវិត្វា សត្តក្ខត្តុំ ទេវភូតស្ស. ឯត្ថេវាតិ ឯតស្មិំយេវ ចាតុមហារាជិកភវេ, ឯត្ថាបិ វេស្សវណស្ស សហព្យតាវសេន.

២៨១. អាសិសនំ អាសា, បត្ថនា. អាសាសីសេន ចេត្ថ កត្តុកម្យតាកុសលច្ឆន្ទំ វទតិ. តេនេវាហ ‘‘សកទាគាមិមគ្គត្ថាយា’’តិអាទិ. យទគ្គេតិ ឯត្ថ អគ្គ-សទ្ទោ អាទិបរិយាយោតិ អាហ ‘‘តំ ទិវសំ អាទិំ កត្វា’’តិ. ‘‘បុរិមំ…បេ… អវិនិបាតោ’’តិ ឥទំ យថា តត្តកំ កាលំ សុគតិតោ សុគតូបបត្តិយេវ អហោសិ, តថា កតូបចិតកុសលកម្មត្តា. ផុស្សស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស កាលតោ បភុតិ ហិ សម្ភតវិវដ្ដូបនិស្សយកុសលសម្ភារោ ឯស ទេវបុត្តោ. អនច្ឆរិយន្តិ អនុ អនុ អច្ឆរិយំ. តេនាហ ‘‘បុនប្បុនំ អច្ឆរិយមេវា’’តិ. សយំបរិសាយាតិ សកាយ បរិសាយ. ភគវតោ ទិដ្ឋសទិសមេវាតិ អាវជ្ជនសមនន្តរំ យថា តេ ភគវតោ ចតុវីសតិសតសហស្សមត្តា សត្តា ញាណគតិតោ ទិដ្ឋា, ឯវំ តុម្ហេហិ ទិដ្ឋសទិសមេវ. វេស្សវណស្ស សម្មុខា សុតំ មយាតិ វទតិ.

ទេវសភាវណ្ណនា

២៨២. វស្សូបនាយិកសង្គហត្ថន្តិ វស្សូបនាយិកាយ អារក្ខាសំវិធានវសេន ភិក្ខូនំ សង្គហណត្ថំ ‘‘វស្សូបគតា ភិក្ខូ ឯវំ សុខេន សមណធម្មំ ករោន្តី’’តិ, បវារណសង្គហោ បនស្ស បវារេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គច្ឆន្តានំ ភិក្ខូនំ អន្តរាមគ្គេ បរិស្សយបរិហរណត្ថំ. ធម្មស្សវនត្ថំ ទូរដ្ឋានំ គច្ឆន្តេសុបិ ឯសេវ នយោ. អត្តនាបិ អាគន្ត្វា ធម្មស្សវនត្ថំ សន្និបតិយេវ. ឯត្ថេត្ថាតិ ឯត្ថ ឯត្ថ អយ្យានំ វសនដ្ឋានេ.

តទាបីតិ ‘‘បុរិមានិ ភន្តេ ទិវសានី’’តិ វុត្តកាលេបិ. ឯតេនេវ ការណេនាតិ វស្សូបនាយិកនិមិត្តមេវ. តេនាហ បាឡិយំ ‘‘តទហុបោសថេ បន្នរសេ វស្សូបនាយិកាយា’’តិអាទិ. អាសនេបិ និសជ្ជាយ សុធម្មាយ ទេវសភាយ បឋមំ ទេវេសុ តាវតិំសេសុ និសិន្នេសុ តស្សា ចតូសុ ទ្វារេសុ ចត្តារោ មហារាជានោ និសីទន្តិ, ឥទំ នេសំ អាសនេ និសជ្ជាយ ចារិត្តំ ហោតិ.

យេនត្ថេនាតិ យេន កិច្ចេន យេន បយោជនេន. អារក្ខត្ថន្តិ អារក្ខភូតមត្ថំ. វុត្តំ វចនំ ឯតេសន្តិ វុត្តវចនា, មហារាជានោ.

២៨៣. អតិក្កមិត្វាតិ អភិភវិត្វា.

សនង្កុមារកថាវណ្ណនា

២៨៤. អភិសម្ភវិតុំ អធិគន្តុំ អសក្កុណេយ្យោ អនភិសម្ភវនីយោ. តេនាហ ‘‘អប្បត្តព្ពោ’’តិអាទិ. ចក្ខុយេវ បថោ រូបទស្សនស្ស មគ្គោ ឧបាយោតិ ចក្ខុបថោ, តស្មិំ ចក្ខុបថស្មិន្តិ អាហ ‘‘ចក្ខុបសាទេ’’តិ, ចក្ខុស្ស គោចរយោគ្គោ វា ចក្ខុបថោតិ អាហ ‘‘អាបាថេ វា’’តិ. នាភិភវតីតិ ន អភិភវតិ, គោចរភាវំ ន គច្ឆតីតិ អត្ថោ. ហេដ្ឋា ហេដ្ឋាតិ តាវតិំសតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋា ហេដ្ឋា, ន ចាតុមហារាជិកតោ បដ្ឋាយ, នាបិ ព្រហ្មបារិសជ្ជតោ បដ្ឋាយ. ‘‘ចាតុមហារាជិកា ហិ តាវតិំសានំ យថា ជាតិរូបានិ បស្សិតុំ សក្កោន្តិ, តថា ព្រហ្មានោ ហេដ្ឋិមា ឧបរិមាន’’ន្តិ កេចិ, តំ ន យុត្តំ. ន ហិ ហេដ្ឋិមា ព្រហ្មានោ ឧបរិមានំ មូលបដិសន្ធិរូបំ បស្សិតុំ សក្កោន្តិ, មាបិតមេវ បស្សិតុំ សក្កោន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សុណន្តោវ និទ្ទំ ឱក្កមីតិ គតិយោ ឧបធារេន្តោ ពហិ វិសដវិតក្កវិច្ឆេទេន សង្កោចំ អាបន្នចិត្តតាយ. មយ្ហំ អយ្យកស្សាតិ ភគវន្តំ សន្ធាយ វទតិ.

បញ្ច សិខា ឯតស្សាតិ បញ្ចសិខោ, បញ្ចសិខោ វិយ បញ្ចសិខោតិ អាហ ‘‘បញ្ចសិខគន្ធព្ពសទិសោ’’តិ. មមាយន្តីតិ បិយាយន្តិ.

២៨៥. សុមុត្តោតិ សរទោសេហិ សុដ្ឋុ មុត្តោ. យេហិ បិត្តសេម្ហាទីហិ បលិពុទ្ធត្តា សរោ អវិស្សដ្ឋោ សិយា, តទភាវតោ វិស្សដ្ឋោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អបលិពុទ្ធោ’’តិ. វិញ្ញាបេតីតិ វិញ្ញេយ្យោ, អន្តោគធហេតុអត្ថោ កត្តុសាធនោ ឯស វិញ្ញេយ្យសទ្ទោតិ អាហ ‘‘អត្ថវិញ្ញាបនោ’’តិ. សរស្ស មធុរតា នាម មទ្ទវន្តិ អាហ ‘‘មធុរោ មុទូ’’តិ. សវនំ អរហតីតិ សវនីយោ. សវនារហតាយ ច អាបាថសុខតាយាតិ អាហ ‘‘កណ្ណសុខោ’’តិ. ពិន្ទូតិ បិណ្ឌិតោ. អាកោដិតភិន្នកំសសទ្ទោ វិយ អនេកាវយវោ អហុត្វា និរវយវោ, ឯកភាវោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឯកគ្ឃនោ’’តិ, ឯតេនេវស្ស អវិសារិតា សំវណ្ណិតា ទដ្ឋព្ពា. គម្ភីរុប្បត្តិដ្ឋានតាយ ចស្ស គម្ភីរតាតិ អាហ ‘‘នាភិមូលតោ’’តិអាទិ. ឯវំ សមុដ្ឋិតោតិ ជីវ្ហាទិប្បហារមត្តសមុដ្ឋិតោ. អមធុរោ ច ហោតិ ឧប្បត្តិដ្ឋានានំ បរិលហុភាវតោ. ន ច ទូរំ សាវេតិ វីរភាវាភាវតោ. និន្នាទី សុវិបុលភាវតោ សវិសេសំ និន្នាទោ, បាសំសនិន្នាទោ វា. តេនាហ ‘‘មហាមេឃ…បេ… យុត្តោ’’តិ.

បច្ឆិមំ បច្ឆិមន្តិ ទុតិយំ, ចតុត្ថំ, ឆដ្ឋំ, អដ្ឋមញ្ច បទំ. បុរិមស្ស បុរិមស្សាតិ យថាក្កមំ បឋមស្ស, តតិយស្ស, បញ្ចមស្ស, សត្តមស្ស ច. អត្ថោយេវាតិ អត្ថនិទ្ទេសោ ឯវ. វិស្សដ្ឋតា ហិស្ស វិញ្ញេយ្យតាយ វេទិតព្ពា, មញ្ជុភាវោ សវនីយតាយ, ពិន្ទុភាវោ អវិសារិតាយ, គម្ភីរភាវោ និន្នាទិតាយាតិ. យថាបរិសន្តិ ឯត្ថ យថា-សទ្ទោ បរិមាណវាចី, ន បការាទិវាចីតិ អាហ ‘‘យត្តកា បរិសា’’តិ, តេន បរិសប្បមាណំ ឯវស្ស សរោ និច្ឆរតិ, អយមស្ស ធម្មតាតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘តត្តកមេវា’’តិអាទិ.

‘‘យេ ហិ កេចី’’តិអាទិ ‘‘យាវញ្ច សោ ភគវា’’តិអាទិនា វុត្តស្ស អត្ថស្ស ហេតុកិត្តនវសេន សមត្ថនំ សរណេសុ នេសំ និច្ចសេវនេន, សីលេសុ ច បតិដ្ឋាបនេន ឆកាមសគ្គសម្បត្តិអនុប្បាទនតោ. តេនាហ ‘‘យេ ហិ កេចិ…បេ… វទតី’’តិ. និព្ពេមតិកគហិតសរណេតិ មគ្គេនាគតសរណគមនេ. តេ ហិ សព្ពសោ សមុគ្ឃាតិតវិចិកិច្ឆតាយ រតនត្តយេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតាយេវ, បោថុជ្ជនិកសទ្ធាយ វសេន ពុទ្ធាទីនំ គុណេ ឱគាហេត្វា ជានន្តិ, អបរនេយ្យពុទ្ធិនោ តេ បរិយាយតោ និព្ពេមតិកគហិតសរណា វេទិតព្ពា. គន្ធព្ពទេវគណន្តិ គន្ធព្ពទេវសមូហំ. តុកា វុច្ចតិ ខីរិណី យា តុកាតិបិ វុច្ចតិ. តស្សា ចុណ្ណំ តុកាបិដ្ឋំ. តំ កោដ្ដេត្វា បក្ខិត្តំ ឃនំ និរន្តរចិតំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ.

ភាវិតឥទ្ធិបាទវណ្ណនា

២៨៧. សុបញ្ញត្តាតិ សុដ្ឋុ បការេហិ ញាបិតា ពោធិតា, អសង្ករតោ វា ឋបិតា, តំ បន ពោធនំ, អសង្ករតោ ឋបនញ្ច អត្ថតោ ទេសនា ឯវាតិ អាហ ‘‘សុកថិតា’’តិ. ឥជ្ឈនដ្ឋេនាតិ សមិជ្ឈនដ្ឋេន, និប្បជ្ជនស្ស ការណភាវេនាតិ អត្ថោ. បតិដ្ឋានដ្ឋេនាតិ អធិដ្ឋានដ្ឋេន. ឥទ្ធិយា បាទោតិ ឥទ្ធិបាទោ, ឥទ្ធិយា អធិគមុបាយោតិ អត្ថោ. តេន ហិ យស្មា ឧបរូបរិ វិសេសសង្ខាតំ ឥទ្ធិំ បជ្ជន្តិ បាបុណន្តិ, តស្មា ‘‘បាទោ’’តិ វុច្ចតិ. ឥជ្ឈតីតិ ឥទ្ធិ, សមិជ្ឈតិ និប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឥទ្ធិ ឯវ បាទោ ឥទ្ធិបាទោ, ឥទ្ធិកោដ្ឋាសោតិ អត្ថោ. ឯវំ តាវ ‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា’’តិ ឯត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥទ្ធិបហោនកតាយាតិ ឥទ្ធិយា និប្ផាទនេ សមត្ថភាវាយ. ឥទ្ធិវិសវិតាយាតិ ឥទ្ធិយា និប្ផាទនេ យោគ្យភាវាយ. អនេកត្ថត្តា ហិ ធាតូនំ យោគ្យត្ថោ វិ-បុព្ពោ សុ-សទ្ទោ, វិសវនំ វា បជ្ជនំ វិសវិតា, តត្ថ កាមការិតា វិសវិតា. តេនាហ ‘‘បុនប្បុន’’ន្តិអាទិ. ឥទ្ធិវិកុព្ពនតាយាតិ វិកុព្ពនិទ្ធិយា វិវិធរូបករណាយ. តេនាហ ‘‘នានប្បការតោ កត្វា ទស្សនត្ថាយា’’តិ.

‘‘ឆន្ទញ្ច ភិក្ខុ អធិបតិំ ករិត្វា លភតិ សមាធិំ, លភតិ ចិត្តស្សេកគ្គតំ, អយំ វុច្ចតិ ឆន្ទសមាធី’’តិ (វិភ. ៤៣២) ឥមាយ បាឡិយា ឆន្ទាធិបតិ សមាធិ ឆន្ទសមាធីតិ អធិបតិសទ្ទលោបំ កត្វា សមាសោ វុត្តោតិ វិញ្ញាយតិ, អធិបតិសទ្ទត្ថទស្សនវសេន បន ‘‘ឆន្ទហេតុកោ, ឆន្ទាធិកោ វា សមាធិ ឆន្ទសសមាធី’’តិ អដ្ឋកថាយំវុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘បធានភូតាតិ វីរិយភូតា’’តិ កេចិ វទន្តិ. សង្ខតសង្ខារាទិនិវត្តនត្ថញ្ហិ បធានគ្គហណន្តិ. អថ វា តំ តំ វិសេសំ សង្ខរោតីតិ សង្ខារោ, សព្ពម្បិ វីរិយំ. តត្ថ ចតុកិច្ចសាធកតោ អញ្ញស្ស និវត្តនត្ថំ បធានគ្គហណន្តិ បធានភូតា សេដ្ឋភូតាតិ អត្ថោ. ចតុព្ពិធស្ស បន វីរិយស្ស អធិប្បេតត្តា ពហុវចននិទ្ទេសោ កតោ. វិសុំ សមាសយោជនវសេន យោ បុព្ពេ ឥទ្ធិបាទត្ថោ បាទស្ស ឧបាយត្ថតំ, កោដ្ឋាសត្ថតញ្ច គហេត្វា យថាយោគវសេន ឥធ វុត្តោ, សោ វក្ខមានានំ បដិលាភបុព្ពភាគានំ កត្តុករណិទ្ធិភាវំ, ឧត្តរចូឡភាជនីយេ វា វុត្តេហិ ឆន្ទាទីហិ ឥទ្ធិបាទេហិ សាធេតព្ពាយ ឥទ្ធិយា កត្តិទ្ធិភាវំ, ឆន្ទាទីនញ្ច ករណិទ្ធិភាវំ សន្ធាយ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ, តស្មា ‘‘ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធី’’តិ ឯត្ថ កត្តុអត្ថោ, ករណត្ថោ ច ឯកជ្ឈំ គហេត្វា វុត្តោតិ កត្តុអត្ថំ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘និប្ផត្តិបរិយាយេន ឥជ្ឈនដ្ឋេន វា’’តិ វត្វា ឥតរំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥជ្ឈន្តិ ឯតាយា’’តិអាទិមាហ. វុត្តន្តិ កត្ថ វុត្តំ? ឥទ្ធិបាទវិភង្គបាឋេ. (វិភ. ៤៣៤) តថាភូតស្សាតិ តេនាការេន ភូតស្ស, តេ ឆន្ទាទិធម្មេ បដិលភិត្វា ឋិតស្សាតិ អត្ថោ. ‘‘វេទនាក្ខន្ធោ’’តិអាទីហិ ឆន្ទាទយោ អន្តោកត្វា ចត្តារោបិ ខន្ធា កថិតា. សេសេសូតិ សេសិទ្ធិបាទេសុ.

វីរិយិទ្ធិបាទនិទ្ទេសេ ‘‘វីរិយសមាធិបធានសង្ខារសមន្នាគត’’ន្តិ ទ្វិក្ខត្តុំ វីរិយំ អាគតំ. តត្ថ បុរិមំ សមាធិវិសេសនំ ‘‘វីរិយាធិបតិ សមាធិ វីរិយសមាធី’’តិ, ទុតិយំ សមន្នាគមង្គទស្សនំ. ទ្វេយេវ ហិ សព្ពត្ថ សមន្នាគមង្គានិ, សមាធិ, បធានសង្ខារោ ច. ឆន្ទាទយោ ហិ សមាធិវិសេសនានិ, បធានសង្ខារោ បន បធានវចនេនេវ វិសេសិតោ, ន ឆន្ទាទីហីតិ ន ឥធ វីរិយាធិបតិតា បធានសង្ខារស្ស វុត្តា ហោតិ. វីរិយញ្ច សមាធិំ វិសេសេត្វា ឋិតមេវ, សមន្នាគមង្គវសេន បន បធានសង្ខារវចនេន វុត្តន្តិ នាបិ ទ្វីហិ វីរិយេហិ សមន្នាគមោ វុត្តោ ហោតិ. យស្មា បន ឆន្ទាទីហិ វិសិដ្ឋោ សមាធិ, តថាវិសិដ្ឋេនេវ ច តេន សម្បយុត្តោ បធានសង្ខារោ, សេសធម្មា ច, តស្មា សមាធិវិសេសនានំ វសេន ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា វុត្តា, វិសេសនភាវោ ច ឆន្ទាទីនំ តំតំអវស្សយទស្សនវសេន ហោតីតិ ‘‘ឆន្ទសមាធិ…បេ… ឥទ្ធិបាទ’’ន្តិ ឯត្ថ និស្សយត្ថេបិ បាទ-សទ្ទេ ឧបាយត្ថេន ឆន្ទាទីនំ ឥទ្ធិបាទតា វុត្តា ហោតិ. តេនេវ ហិ អភិធម្មេ ឧត្តរចូឡភាជនីយេ (វិភ. ៤៥៦) ‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ឆន្ទិទ្ធិបាទោ’’តិអាទិនា ឆន្ទាទីនមេវ ឥទ្ធិបាទតា វុត្តា. បញ្ហបុច្ឆកេ (វិភ. ៤៥៧ អាទយោ) ‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ឥធ ភិក្ខុ ឆន្ទសមាធី’’តិអាទិនា ច ឧទ្ទេសំ កត្វាបិ បុន ឆន្ទាទីនំយេវ កុសលាទិភាវោ វិភត្តោ. ឧបាយិទ្ធិបាទទស្សនត្ថមេវ ហិ និស្សយិទ្ធិបាទទស្សនំ កតំ, អញ្ញថា ចតុព្ពិធតា ន សិយាតិ. អយមេត្ថ បាឡិវសេន អត្ថវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. ឥទានិ បដិលាភបុព្ពភាគានំ វសេន ឥទ្ធិបាទេ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ឥធ ឥទ្ធិបាទកថា សង្ខេបេនេវ វុត្តាតិ អាហ ‘‘វិត្ថារេន បន…បេ… វុត្តា’’តិ.

កេចីតិ អភយគិរិវាសិនោ. តេសុ ហិ ឯកច្ចេ ‘‘ឥទ្ធិ នាម អនិប្ផន្នា’’តិ វទន្តិ, ឯកច្ចេ ‘‘ឥទ្ធិបាទោ បន អនិប្ផន្នោ’’តិ វទន្តិ, អនិប្ផន្នោតិ ច បរមត្ថតោ អសិទ្ធោ, នត្ថីតិ អត្ថោ. អាភតោតិ អភិធម្មបាឋតោ (វិភ. ៤៥៨) ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.២៨៧) អានីតោ បុរិមនយតោ អញ្ញេនាការេន ទេសនាយ បវត្តត្តា. ឆន្ទោ ឯវ ឥទ្ធិបាទោ ឆន្ទិទ្ធិបាទោ. ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ. ឥមេ បនាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ អាគតា ឥទ្ធិបាទា. រដ្ឋបាលត្ថេរោ (ម. និ. ២.២៩៣; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២១០; អប. អដ្ឋ. ២.រដ្ឋបាលត្ថេរអបទានវណ្ណនាយ វិត្ថារោ) ‘‘ឆន្ទេ សតិ កថំ នានុជានិស្សន្តី’’តិ សត្តាហំ ភត្តានិ អភុញ្ជិត្វា មាតាបិតរោ អនុជានាបេត្វា បព្ពជិត្វា ឆន្ទមេវ អវស្សាយ លោកុត្តរំ ធម្មំ និព្ពត្តេសីតិ អាហ ‘‘រដ្ឋបាលត្ថេរោ…បេ… និព្ពត្តេសី’’តិ. សោណត្ថេរោ (មហាវ. ២៤៣; អ. និ. ៦.៥៥; ថេរគា. អដ្ឋ. តេរសនិបាត; អប. អដ្ឋ. ២.សោណកោដិវីសត្ថេរអបទានវណ្ណនាយ វិត្ថារោ) ភាវនមនុយុត្តោ អារទ្ធវីរិយោ បរមសុខុមាលោ បាទេសុ ផោដេសុ ជាតេសុបិ វីរិយំ នប្បដិបស្សម្ភេសីតិ អាហ ‘‘សោណត្ថេរោ វីរិយំ ធុរំ កត្វា’’តិ. សម្ភូតត្ថេរោ (ថេរគា. អដ្ឋ. ២.សម្មូតត្ថេរគាថាវណ្ណនាយ វិត្ថារោ) ‘‘ចិត្តវតោ កិំ នាម ន សិជ្ឈតី’’តិ ចិត្តំ បុព្ពង្គមំ កត្វា ភាវនំ អារាធេសីតិ អាហ ‘‘សម្ភូតត្ថេរោ ចិត្តំ ធុរំ កត្វា’’តិ. មោឃត្ថេរោ វីមំសំ អវស្សយិ, តស្មា តស្ស ភគវា ‘‘សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សូ’’តិ (សុ. និ. ១១២៥; ពុ. វំ. ៥៤.៣៥៣; មហា. និ. ១៨៦; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆា ១៤៤; មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសេ ៨៨; នេត្តិ. ៥; បេដកោ. ២២, ៣១) សុញ្ញតាកថំ កថេសិ, បញ្ញានិស្សិតមាននិគ្គហត្ថំ, បញ្ញាយ បរិគ្គហត្ថញ្ច ទ្វិក្ខត្តុំ បុច្ឆិតោ សមានោ បញ្ហំ កថេសិ. តេនាហ ‘‘អាយស្មា មោឃរាជា វីមំសំ ធុរំ កត្វា’’តិ.

បុនប្បុនំ ឆន្ទុប្បាទនំ បេសនំ វិយ ហោតីតិ ឆន្ទស្ស ឧបដ្ឋានសទិសតា វុត្តា.

បរក្កមេនាតិ បរក្កមសីសេន សូរភាវំ វទតិ. ថាមភាវតោ ច វីរិយស្ស សូរភាវសទិសតា ទដ្ឋព្ពា.

ចិន្តនប្បធានត្តា ចិត្តស្ស មន្តសំវិធានសទិសតា វុត្តា.

ជាតិសម្បត្តិ នាម វិសិដ្ឋជាតិតា. ‘‘សព្ពធម្មេសុ ច បញ្ញា សេដ្ឋា’’តិ វីមំសាយ ជាតិសម្បត្តិសទិសតា វុត្តា. សម្មោហវិនោទនិយំ (វិភ. អដ្ឋ. ៤៣៣) បន ចិត្តិទ្ធិបាទស្ស ជាតិសម្បត្តិសទិសតា, វីមំសិទ្ធិបាទស្ស មន្តពលសទិសតា ច យោជិតា.

អនេកំ វិហិតំ វិធំ ឯតស្សាតិ អនេកវិហិតន្តិ អាហ ‘‘អនេកវិធ’’ន្តិ. វិធ-សទ្ទោ កោដ្ឋាសបរិយាយោ ‘‘ឯកវិធេន ញាណវត្ថូ’’តិអាទីសុ (វិភ. ៧៥១) វិយាតិ អាហ ‘‘ឥទ្ធិវិធន្តិ ឥទ្ធិកោដ្ឋាស’’ន្តិ.

តិវិធឱកាសាធិគមវណ្ណនា

២៨៨. ‘‘សុខស្សា’’តិ ឥទំ តិណ្ណម្បិ សុខានំ សាធារណវចនន្តិ អាហ ‘‘ឈានសុខស្ស មគ្គសុខស្ស ផលសុខស្សា’’តិ. នានប្បនាបត្តតាយ បន អប្បធានត្តា ឧបចារជ្ឈានសុខស្ស, វិបស្សនាសុខស្ស ចេត្ថ អគ្គហណំ. បុរិមេសុ តាវ ទ្វីសុ ឱកាសាធិគមេសុ តីណិបិ សុខានិ លព្ភន្តិ, តតិយេ បន កថន្តិ? តត្ថ កាមំ តីណិ ន លព្ភន្តិ, ទ្វេ បន លព្ភន្តិយេវ. យថាលាភវសេន ហេតំ វុត្តំ. ‘‘សក្ខរកថលម្បិ មច្ឆគុម្ពម្បិ ចរន្តម្បិ តិដ្ឋន្តម្បី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៤៩; ម. និ. ១.៤៣៣; ២.២៥៩; អ. និ. ១.៤៥, ៤៦) វិយ. សំសដ្ឋោតិ សំសគ្គំ ឧបគតោ សមង្គីភូតោ, សោ បន តេហិ សមន្នាគតចិត្តោបិ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘សម្បយុត្តចិត្តោ’’តិ. អរិយធម្មន្តិ អរិយភាវករំ ធម្មំ. ឧបាយតោតិ វិធិតោ. បថតោតិ មគ្គតោ. ការណតោតិ ហេតុតោ. យេន ហិ វិធិនា ធម្មានុធម្មបដិបត្តិ ហោតិ, សោ ឧបេតិ ឯតេនាតិ ឧបាយោ, សោ តទធិគមស្ស មគ្គភាវតោ បថោ, តស្ស ករណតោ ការណន្តិ ច វុច្ចតិ.

‘‘អនិច្ចន្តិអាទិវសេន មនសិ ករោតី’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘យោនិសោ មនសិការោ នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧបាយមនសិការោតិ កុសលធម្មប្បវត្តិយា ការណភូតោ មនសិការោ. បថមនសិការោតិ តស្ស ឯវ មគ្គភូតោ មនសិការោ. អនិច្ចេតិ អាទិអន្តវន្តតាយ, អនច្ចន្តិកតាយ ច អនិច្ចេ តេភូមកេ សង្ខារេ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ មនសិការោតិ យោជនា. ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ. អយំ បន វិសេសោ តស្មិំយេវ ឧទយព្ពយបដិបីឡនតាយ ទុក្ខនតោ, ទុក្ខមតោ ច ទុក្ខេ, អវសវត្តនត្ថេន, អនត្តសភាវតាយ ច អនត្តនិ, អសុចិសភាវតាយ អសុភេ. សព្ពម្បិ ហិ តេភូមកំ សង្ខតំ កិលេសាសុចិបគ្ឃរណតោ ‘‘អសុភ’’ន្ត្វេវ វត្តុំ អរហតិ. សច្ចានុលោមិកេន វាតិ សច្ចាភិសមយស្ស អនុលោមនវសេន. ‘‘ចិត្តស្ស អាវដ្ដនា’’តិអាទិនា អាវជ្ជនាយ បច្ចយភូតា តតោ បុរិមុប្បន្នា មនោទ្វារិកា កុសលជវនប្បវត្តិ ផលវោហារេនេវ តថា វុត្តា. តស្សា ហិ វសេន សា កុសលុប្បត្តិយា ឧបនិស្សយោ ហោតីតិ. អាវជ្ជនា ហិ ភវង្គចិត្តំ អាវដ្ដេតីតិ ចិត្តស្ស អាវដ្ដនា, អនុ អនុ អាវដ្ដេតីតិ អន្វាវដ្ដនា. ភវង្គារម្មណតោ អញ្ញំ អាភុជតីតិ អាភោគោ. សមន្នាហរតីតិ សមន្នាហារោ. តទេវារម្មណំ អត្តានំ អនុពន្ធិត្វា អនុពន្ធិត្វា ឧប្បជ្ជមានេ មនសិ ករោតិ ឋបេតីតិ មនសិការោ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ ឧបាយមនសិការលក្ខណោ យោនិសោមនសិការោ នាម វុច្ចតិ, យស្ស វសេន បុគ្គលោ ទុក្ខាទីនិ សច្ចានិ អាវជ្ជិតុំ សក្កោតិ.

អសំសដ្ឋោតិ ន សំសដ្ឋោ កាមាទីហិ វិវិត្តោ វិនាភូតោ. កាមាទិវិសំសគ្គហេតុ ឧប្បជ្ជនកសុខំ នាម វិវេកជំ បីតិសុខន្តិ អាហ ‘‘បឋមជ្ឈានសុខ’’ន្តិ. កាមំ បឋមជ្ឈានសុខម្បិ សោមនស្សមេវ, សុត្តេសុ បន តំ កាយិកសុខស្សាបិ បច្ចយភាវតោ វិសេសតោ ‘‘សុខ’’ន្ត្វេវ វុច្ចតីតិ ឥធាបិ ឈានភូតំ សោមនស្សំ សុខន្តិ, ឥតរំ សោមនស្សំ. តេន វុត្តំ ‘‘សុខា’’តិ. ហេតុម្ហិ និស្សក្កវចនន្តិ អាហ ‘‘ឈានសុខបច្ចយា’’តិ. អបរាបរំ សោមនស្សន្តិ ឈានាធិគមហេតុ បច្ចវេក្ខណាទិវសេន បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនកសោមនស្សំ.

បមោទនំ បមុទោ, តរុណបីតិ, តតោ បមុទា. ‘‘បាមោជ្ជំ បីតត្ថាយា’’តិអាទីសុ តរុណបីតិ ‘‘បាមោជ្ជ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឥធ បន បកដ្ឋោ មុទោ បមុទោ បាមោជ្ជន្តិ អធិប្បេតំ, តញ្ច សោមនស្សរហិតំ នត្ថីតិ អវិនាភាវិតាយ ‘‘ពលវតរំ បីតិសោមនស្ស’’ន្តិ វុត្តំ. ឈានស្ស ឧជុវិបច្ចនីកតំ សន្ធាយ ‘‘បញ្ច នីវរណានិ វិក្ខម្ភេត្វា’’តិ វុត្តំ. ឈានំ បន តទេកដ្ឋេ សព្ពេបិ កិលេសេ, សព្ពេបិ អកុសលេ ធម្មេ វិក្ខម្ភេតិយេវ, អត្តនោ ឱកាសំ គហេត្វា តិដ្ឋតិ បដិបក្ខធម្មេហិ អនភិភវនីយតោ. តស្មាតិ ឱកាសគ្គហណតោ, លទ្ធោកាសតាយាតិ អត្ថោ. មគ្គផលសុខាធិគមាយ ឱកាសភាវតោ វា ឱកាសោ, អស្ស អធិគមោ ឱកាសាធិគមោ. បុរិមបក្ខេ បន ឱកាសំ អវសរំ អធិគច្ឆតិ ឯតេនាតិ ឱកាសាធិគមោ.

រូបសភាវតាយ, ឯកន្តរូបាធីនវុត្តិតាយ, សវិប្ផារិកតាយ ច អានាបានវិតក្កវិចារានំ ថូលភាវំ អនុជានន្តោ ‘‘កាយវចីសង្ខារា តាវ ឱឡារិកា ហោន្តូ’’តិ អាហ. តព្ពិធុរតាយ បន ឯកច្ចានំ វេទនាសញ្ញានំ ថូលតំ អននុជានន្តោ ‘‘ចិត្តសង្ខារា កថំ ឱឡារិកា’’តិ អាហ. ឥតរោ ‘‘អប្បហីនត្តា’’តិ ការណំ វត្វា ‘‘កាយសង្ខារា ហី’’តិអាទិនា តមត្ថំ វិវរតិ. តេតិ ចិត្តសង្ខារា. អប្បហីនា សង្ខារា លព្ភមានសង្ខារនិមិត្តតាយ ‘‘ឱឡារិកា’’តិ វត្តុំ អរហន្តិ, បហីនា បន តទភាវតោ ‘‘សុខុមា’’តិ អាហ ‘‘បហីនេ ឧបាទាយ អប្បហីនត្តា ឱឡារិកា នាម ជាតា’’តិ. បាឡិយំ ‘‘កាយសង្ខារានំ បដិប្បស្សទ្ធិយា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘សុខន្តិ ចតុត្ថជ្ឈានិកផលសមាបត្តិសុខ’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘ចិត្តសង្ខារានំ បដិប្បស្សទ្ធិយា’’តិ បន វុត្តត្តា ‘‘និរោធា វុដ្ឋហន្តស្សា’’តិ វុត្តំ. វចីសង្ខារបដិប្បស្សទ្ធិ កាយសង្ខារបដិប្បស្សទ្ធិយាវ សិទ្ធាតិ វេទិតព្ពា. តេនេវាហ ‘‘ទុតិយ…បេ… វិសុំ ន វុត្តានី’’តិ. បាឡិយំ បន អត្ថតោ សិទ្ធាបិ សុបាកដភាវេន វិភាវេតុំ សរូបតោ គណ្ហាតិ. ន ហិ អរិយវិនយេ អត្ថាបត្តិវិភាវនា អភិធម្មទេសនាយ បកតីតិ. យថា នីវរណវិក្ខម្ភនញ្ច បឋមស្ស ឈានស្ស អធិគមាយ ឧបាយោ, ឯវំ សុខទុក្ខវិក្ខម្ភនំ ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស អធិគមាយ ឧបាយោតិ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានំ សុខំ ទុក្ខំ វិក្ខម្ភេត្វា’’តិ វុត្តំ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

អវិជ្ជារាគាទីហិ សហ វជ្ជេហីតិ សាវជ្ជំ, អកុសលំ, តទភាវតោ អនវជ្ជំ កុសលំ. អត្តនោ ហិតសុខំ អាកង្ខន្តេន សេវនីយតោ សេវិតព្ពំ, កុសលំ, តព្ពិបរិយាយតោ ន សេវិតព្ពំ, អកុសលំ. លាមកភាវេន ហីនំ, អកុសលំ, សេដ្ឋភាវេន បណីតំ, កុសលន្តិ សាវជ្ជទុកាទយោ តយោបិ ទុកា យថារហំ ឯតេសំ កុសលាកុសលកម្មបថានំ វសេនេវ វេទិតព្ពា. សព្ពន្តិ យថាវុត្តំ សព្ពំ ចតូហិ ទុកេហិ សង្គហិតំ ធម្មជាតំ. យថារហំ កណ្ហញ្ច សុក្កញ្ច បដិទ្វន្ទិភាវតោ, សប្បដិភាគញ្ច អប្បដិភាគញ្ច អទ្វយភាវតោ. វដ្ដបដិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា បហីយតិ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ សម្មទេវ បដិវិជ្ឈនតោ. តតោ ឯវ អរហត្តមគ្គវិជ្ជា ឧប្បជ្ជតិ. សុខន្តិ ឯវំ កម្មបថមុខេន តេភូមកធម្មេ សម្មសិត្វា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា មគ្គបដិបាដិយា អរហត្តេ បតិដ្ឋហន្តស្ស យំ អរហត្តមគ្គសុខញ្ចេវ អរហត្តផលសុខញ្ច, តំ ឥធ ‘‘សុខ’’ន្តិ អធិប្បេតំ. អន្តោគធា ឯវ នានន្តរិយភាវតោ.

អដ្ឋតិំសារម្មណវសេនាតិ បាឡិយំ អាគតានំ អដ្ឋតិំសាយ កម្មដ្ឋានានំ វសេន. វិត្ថារេត្វា កថេតព្ពា បឋមជ្ឈានាទិវសេន អាគតត្តាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘កថ’’ន្តិអាទិនា តមេវ វិត្ថារេត្វា កថនំ នយតោ ទស្សេតិ. ‘‘ចតុវីសតិយា ឋានេសូ’’តិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ មហាបរិនិព្ពានវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.២១៩) វុត្តមេវ. ‘‘និរោធសមាបត្តិំ បាបេត្វា’’តិ ឥមិនា អរូបជ្ឈានានិបិ គហិតានិ ហោន្តិ តេហិ វិនា និរោធសមាបត្តិសមាបជ្ជនស្ស អសម្ភវតោ, ចតុត្ថជ្ឈានសភាវត្តា ច តេសំ. ទស ឧបចារជ្ឈានានីតិ ឋបេត្វា កាយគតាសតិំ អានាបានញ្ច អដ្ឋ អនុស្សតិយោ, សញ្ញាវវត្ថានញ្ចាតិ ទស ឧបចារជ្ឈានានិ. អធិសីលំ នាម សមាធិសំវត្តនិយន្តិ តស្ស ហេដ្ឋិមន្តេន បឋមជ្ឈានំ បរិយោសានន្តិ វុត្តំ ‘‘អធិសីលសិក្ខា បឋមំ ឱកាសាធិគមំ ភជតី’’តិ. អធិចិត្តំ នាម ចតុត្ថជ្ឈាននិដ្ឋំ តទន្តោគធត្តា អរូបជ្ឈានានំ, តប្បរិយោសានត្តា ផលជ្ឈានានន្តិ វុត្តំ ‘‘អធិចិត្តសិក្ខា ទុតិយ’’ន្តិ. មត្ថកប្បត្តា អធិបញ្ញាសិក្ខា នាម អគ្គមគ្គវិជ្ជាតិ អាហ ‘‘អធិបញ្ញាសិក្ខា តតិយ’’ន្តិ. សិក្ខត្តយវសេន តយោ ឱកាសាធិគមេ នីហរន្តេន យថារហំ តំតំសុត្តវសេនបិ នីហរិតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សាមញ្ញផលេបី’’តិអាទិមាហ.

យទគ្គេន ច តិស្សោ សិក្ខា យថាក្កមំ តយោ ឱកាសាធិគមេ ភជន្តិ, តទគ្គេន តប្បធានត្តា យថាក្កមំ តីណិ បិដកានិ តេ ភជន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘តីសុ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តីណិ បិដកានិ វិភជិត្វាតិ តិណ្ណំ ឱកាសាធិគមានំ វសេន យថានុបុព្ពំ តីណិ បិដកានិ វិត្ថារេត្វា កថេតុំ លភិស្សាមាតិ. សមោធានេត្វាតិ សមាយោជេត្វា តត្ថ វុត្តមត្ថំ ឥមស្ស សុត្តស្ស អត្ថភាវេន សមានេត្វា. ទុក្កថិតន្តិ អសម្ពន្ធកថនេន, អតិបបញ្ចកថនេន វា ទុដ្ឋុ កថិតន្តិ ន សក្កា វត្តុំ តថាកថនស្សេវ សុកថនភាវតោតិ អាហ ‘‘តេបិដកំ…បេ… សុកថិតំ ហោតី’’តិ.

ចតុសតិបដ្ឋានវណ្ណនា

២៨៩. ន កេវលំ អភិធម្មបរិយាយេនេវ កុសលដ្ឋោ គហេតព្ពោ, អថ ខោ ពាហិតិកបរិយាយេន បីតិ អាហ ‘‘ផលកុសលស្ស ចា’’តិ. ខេមដ្ឋេនាតិ ចតូហិបិ យោគេហិ អនុបទ្ទវភាវេន. សម្មា សមាហិតោតិ សមថវសេន ចេវ វិបស្សនាវសេន ច សុដ្ឋុ សមាហិតោ. ឯកគ្គចិត្តោតិ វិក្ខេបស្ស ទូរសមុស្សារិតត្តា ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បត្តចិត្តោ. អត្តនោ កាយតោតិ អជ្ឈត្តំ កាយេ កាយានុបស្សនាវសេន សម្មា សមាហិតចិត្តោ សមានោ ‘‘សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតិ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៥; ៥.១០៧១, ១០៧២; នេត្តិ. ៤០; មិ. ប. ១.១៤) វចនតោ. តត្ថ ញាណទស្សនំ និព្ពត្តេន្តោ តតោ ពហិទ្ធា បរស្ស កាយេបិ ញាណទស្សនំ និព្ពត្តេតិ. តេនាហ ‘‘បរស្ស កាយាភិមុខំ ញាណំ បេសេតី’’តិ. សម្មា វិប្បសីទតីតិ សម្មា សមាធានបច្ចយេន អភិប្បសាទេន ញាណូបសញ្ហិតេន អជ្ឈត្តំ កាយំ ឱកប្បេតិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពដ្ឋានេសុ. សតិ កថិតាតិ យោជនា. លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា កថិតា អនុបស្សនាញាណទស្សនានំ តទុភយសាធារណភាវតោ.

សត្តសមាធិបរិក្ខារវណ្ណនា

២៩០. ឯត្ថាតិ ឥមិស្សា កថាយ. ឈានក្ខស្ស វីរិយចក្កស្ស អរិយមគ្គរថស្ស សីលំ វិភូសនភាវេន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អលង្ការោ បរិក្ខារោ នាមា’’តិ. សត្តហិ នគរបរិក្ខារេហីតិ នគរំ បរិវារេត្វា រក្ខណកេហិ កតបរិក្ខេបោ, បរិខា, ឧទ្ទាបោ, បាការោ, ឯសិកា, បលិឃា, បាការបក្ខណ្ឌិលន្តិ ឥមេហិ សត្តហិ នគរបរិក្ខារេហិ. សម្ភរីយតិ ផលំ ឯតេនាតិ សម្ភារោ, ការណំ. ភេសជ្ជញ្ហិ ព្យាធិវូបសមនេន ជីវិតស្ស ការណំ. បរិវារបរិក្ខារវសេនាតិ បរិវារសង្ខាតបរិក្ខារវសេន. បរិក្ខារោ ហិ សម្មាទិដ្ឋិយាទយោ មគ្គធម្មា សម្មាសមាធិស្ស សហជាតាទិបច្ចយភាវេន បរិករណតោ អភិសង្ខរណតោ. ឧបេច្ច និស្សីយតីតិ ឧបនិសា, សហ ឧបនិសាយាតិ សឧបនិសោតិ អាហ ‘‘សឧបនិស្សយោ’’តិ, សហការីការណភូតោ ធម្មសមូហោ ឥធ ‘‘ឧបនិស្សយោ’’តិ អធិប្បេតោ. សម្មា បសត្ថា សុន្ទរា ទិដ្ឋិ ឯតស្សាតិ សម្មាទិដ្ឋិ, បុគ្គលោ, តស្ស សម្មាទិដ្ឋិស្ស. សោ បន យស្មា បតិដ្ឋិតសម្មាទិដ្ឋិកោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិយំ ឋិតស្សា’’តិ. សម្មាសង្កប្បោ បហោតីតិ មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា ទុក្ខាទីសុ បរិជាននាទិកិច្ចំ សាធេន្តិយា កាមវិតក្កាទិកេ សមុគ្ឃាដេន្តោ សម្មាសង្កប្បោ យថា អត្តនោ កិច្ចសាធនេ បហោតិ, តថា បវត្តិំ បនស្ស ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សម្មាសង្កប្បោ បវត្តតី’’តិ. ឯស នយោ សព្ពបទេសូតិ ‘‘សម្មាសង្កប្បស្ស សម្មាវាចា បហោតី’’តិអាទីសុ សេសបទេសុ យថាវុត្តមត្ថំ អតិទិសតិ.

ឯត្ថ ច យស្មា និព្ពានាធិគមាយ បដិបន្នស្ស យោគិនោ ពហូបការា សម្មាទិដ្ឋិ. តថា ហិ សា ‘‘បញ្ញាបជ្ជោតោ, បញ្ញាសត្ថ’’ន្តិ ច វុត្តា. តាយ ហិ សោ អវិជ្ជន្ធការំ វិធមិត្វា កិលេសចោរេ ឃាតេន្តោ ខេមេន និព្ពានំ បាបុណាតិ, តស្មា អរិយមគ្គកថាយំ សម្មាទិដ្ឋិ អាទិតោ គយ្ហតិ, ឥធ បន បុគ្គលាធិដ្ឋានទេសនាយ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិស្សា’’តិ វុត្តំ. យស្មា បន សម្មាទិដ្ឋិបុគ្គលោ នេក្ខម្មសង្កប្បាទិវសេន សម្មទេវ សង្កប្បេតិ, ន មិច្ឆាកាមសង្កប្បាទិវសេន, តស្មា សម្មាទិដ្ឋិស្ស សម្មាសង្កប្បោ បហោតិ. យស្មា ច សម្មាសង្កប្បោ សម្មាវាចាយ ឧបការកោ. យថាហ ‘‘បុព្ពេ ខោ គហបតិ វិតក្កេត្វា វិចារេត្វា បច្ឆា វាចំ ភិន្ទតី’’តិ, (សំ. និ. ២.៣៤៨) តស្មា សម្មាសង្កប្បស្ស សម្មាវាចា បហោតិ. យស្មា បន ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច ករិស្សាមា’’តិ ហិ បឋមំ វាចាយ សំវិទហិត្វា យេភុយ្យេន តេ តេ កម្មន្តា សម្មា បយោជីយន្តិ, តស្មា វាចា កាយកម្មស្ស ឧបការិកាតិ សម្មាវាចស្ស សម្មាកម្មន្តោ បហោតិ. យស្មា បន ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ, តិវិធញ្ច កាយទុច្ចរិតំ បហាយ ឧភយំ សុចរិតំ បូរេន្តស្សេវ អាជីវដ្ឋមកសីលំ បូរតិ, ន ឥតរស្ស, តស្មា សម្មាវាចស្ស សម្មាកម្មន្តស្ស ច សម្មាអាជីវោ បហោតិ. វិសុទ្ធិទិដ្ឋិសមុទាគតសម្មាអាជីវស្ស យោនិសោ បធានស្ស សម្ភវតោ សម្មាអាជីវស្ស សម្មាវាយាមោ បហោតិ. យោនិសោ បទហន្តស្ស កាយាទីសុ ចតូសុ វត្ថូសុ សតិ សូបដ្ឋិតា ហោតីតិ សម្មាវាយាមស្ស សម្មាសតិ បហោតិ. យស្មា ឯវំ សូបដ្ឋិតា សតិ សមាធិស្ស ឧបការានុបការានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្នេសិត្វា បហោតិ ឯកត្តារម្មណេ ចិត្តំ សមាធាតុំ, តស្មា សម្មាសតិស្ស សម្មាសមាធិ បហោតីតិ. អយញ្ច នយោ បុព្ពភាគេ នានាក្ខណិកានំ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ វសេន វុត្តោ, មគ្គក្ខណេ បន សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ តស្ស តស្ស សហជាតាទិវសេន វុត្តោ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិស្ស សម្មាសង្កប្បោ បហោតី’’តិអាទីនំ បទានមត្ថោ យុត្តោ, អយមេវ ច ឥធាធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘អយំ បនត្ថោ’’តិអាទិ.

មគ្គញាណេតិ មគ្គបរិយាបន្នញាណេ ឋិតស្ស តំសមង្គិនោ. មគ្គបញ្ញា ហិ ចតុន្នំ សច្ចានំ សម្មាទស្សនដ្ឋេន ‘‘មគ្គសម្មាទិដ្ឋី’’តិ វុត្តា, សា ឯវ នេសំ យាថាវតោ ជាននតោ បដិវិជ្ឈនតោ ឥធ ‘‘មគ្គញាណ’’ន្តិបិ វុត្តា. មគ្គវិមុត្តីតិ មគ្គេន កិលេសានំ វិមុច្ចនំ សមុច្ឆេទប្បហានមេវ. ផលសម្មាទិដ្ឋិ ឯវ ‘‘ផលសម្មាញាណ’’ន្តិ បរិយាយេន វុត្តំ, បរិយាយវចនញ្ច វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពំ. ផលវិមុត្តិ បន បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ ទដ្ឋព្ពំ.

អមតស្ស ទ្វារាតិ អរិយមគ្គមាហ. សោ បន វិនា ច អាចរិយមុដ្ឋិនា អនន្តរំ អពាហិរំ ករិត្វា យាវទេវ មនុស្សេហិ សុប្បកាសិតត្តា វិវដោ. ធម្មវិនីតាតិ អរិយធម្មេ វិនីតា. សោ បនេត្ថ កិលេសានំ សមុច្ឆេទវិនយវសេន វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘សម្មានិយ្យានេន និយ្យាតា’’តិ.

អត្ថីតិ បុថុត្ថវិសយំ និបាតបទំ ‘‘អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ កេសា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧៧; ម. និ. ១.១១០; ៣.១៥៤; សំ. និ. ៤.១២៧; អ. និ. ៦.២៩; ១០.៦០; វិភ. ៣៥៦; ខុ. បា. ២.១.ទ្វត្តិំសអាការ; នេត្តិ. ៤៧) វិយាតិ អាហ ‘‘អនាគាមិនោ ច អត្ថី’’តិ. តេនេវាហ ‘‘អត្ថិ ចេវេត្ថ សកទាគាមិនោ’’តិ. ពហិទ្ធា សំយោជនបច្ចយោ និព្ពត្តិហេតុភូតោ បុញ្ញភាគោ ឯតិស្សា អត្ថីតិ បុញ្ញភាគា, អតិសយវិសិដ្ឋោ ចេត្ថ អត្ថិអត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឱត្តប្បមានោតិ ឧត្តសន្តោ ភាយន្តោ. ន បន នត្ថិ, អត្ថិ ឯវាតិ ទីបេតិ.

២៩១. អស្សាតិ វេស្សវណស្ស. លទ្ធិ បន ន អត្ថិ បដិវិទ្ធសច្ចត្តា. ‘‘អភិសមយេ វិសេសោ នត្ថី’’តិ ឯតេន សព្ពេបិ សព្ពញ្ញុគុណា សព្ពពុទ្ធានំ សទិសា ឯវាតិ ទស្សេតិ.

២៩២. ការណស្ស ឯករូបត្តា ឥមានិ បន បទានីតិ ន កេវលំ ‘‘តយិទំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិអាទីនិ បទានិ, អថ ខោ ‘‘ឥមមត្ថំ ជនវសភោ យក្ខោ’’តិអាទីនិ បទានិ បីតិ.

ជនវសភសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា.