៣. មហាបរិនិព្ពានសុត្តវណ្ណនា
១៣១. បូជនីយភាវតោ, ពុទ្ធសម្បទញ្ច បហាយ បវត្តតា មហន្តញ្ច តំ បរិនិព្ពានញ្ចាតិ មហាបរិនិព្ពានំ; សវាសនប្បហានតោ មហន្តំ កិលេសក្ខយំ និស្សាយ បវត្តំ បរិនិព្ពានន្តិបិ មហាបរិនិព្ពានំ; មហតា កាលេន មហតា វា គុណរាសិនា សាធិតំ បរិនិព្ពានន្តិបិ មហាបរិនិព្ពានំ; មហន្តភាវាយ, ធាតូនំ ពហុភាវាយ បរិនិព្ពានន្តិបិ មហាបរិនិព្ពានំ; មហតោ លោកតោ និស្សដំ បរិនិព្ពានន្តិបិ មហាបរិនិព្ពានំ; សព្ពលោកាសាធារណត្តា ពុទ្ធានំ សីលាទិគុណេហិ មហតោ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បរិនិព្ពានន្តិបិ មហាបរិនិព្ពានំ; មហតិ សាសនេ បតិដ្ឋិតេ បរិនិព្ពានន្តិបិ មហាបរិនិព្ពានន្តិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បរិនិព្ពានំ វុច្ចតិ, តប្បដិសំយុត្តំ សុត្តំ មហាបរិនិព្ពានសុត្តំ. គិជ្ឈា ឯត្ថ វសន្តីតិ គិជ្ឈំ, គិជ្ឈំ កូដំ ឯតស្សាតិ គិជ្ឈកូដោ, គិជ្ឈំ វិយ វា គិជ្ឈំ, កូដំ, តំ ឯតស្សាតិ គិជ្ឈកូដោ, បព្ពតោ, តស្មិំ គិជ្ឈកូដេ. តេនាហ ‘‘គិជ្ឈា’’តិអាទិ. អភិយាតុកាមោតិ ឯត្ថ អភិ-សទ្ទោ អភិភវនត្ថោ, ‘‘អភិវិជានាតូ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២៤៤; ៣.៨៥; ម. និ. ៣.២៥៦) វិយាតិ អាហ ‘‘អភិភវនត្ថាយ យាតុកាមោ’’តិ. វជ្ជិរាជានោតិ ‘‘វជ្ជេតព្ពា ឥមេ’’តិអាទិតោ បវត្តំ វចនំ ឧបាទាយ ‘‘វជ្ជី’’តិ លទ្ធនាមា រាជានោ, វជ្ជីរដ្ឋស្ស វា រាជានោ វជ្ជិរាជានោ. វជ្ជិរដ្ឋស្ស បន វជ្ជិសមញ្ញា តន្និវាសិរាជកុមារវសេន វេទិតព្ពា. រាជិទ្ធិយាតិ រាជភាវានុគតេន សភាវេន. សោ បន សភាវោ នេសំ គណរាជូនំ មិថោ សាមគ្គិយា លោកេ បាកដោ, ចិរដ្ឋាយី ច អហោសីតិ ‘‘សមគ្គភាវំ កថេសី’’តិ វុត្តំ. អនុ អនុ តំសមង្គិនោ ភាវេតិ វឌ្ឍេតីតិ អនុភាវោ, អនុភាវោ ឯវ អានុភាវោ, បតាបោ, សោ បន នេសំ បតាបោ ហត្ថិអស្សាទិវាហនសម្បត្តិយា, តត្ថ ច សុសិក្ខិតភាវេន លោកេ បាកដោ ជាតោតិ ‘‘ឯតេន…បេ… កថេសី’’តិ វុត្តំ. តាឡច្ឆិគ្គលេនាតិ កុញ្ចិកាឆិទ្ទេន. អសនន្តិ សរំ. អតិបាតយិស្សន្តីតិ អតិក្កាមេន្តិ. បោង្ខានុបោង្ខន្តិ បោង្ខស្ស អនុបោង្ខំ, បុរិមសរស្ស បោង្ខបទានុគតបោង្ខំ ឥតរំ សរំ កត្វាតិ អត្ថោ. អវិរាធិតន្តិ អវិរជ្ឈិតំ. ឧច្ឆិន្ទិស្សាមីតិ ឧម្មូលនវសេន កុលសន្តតិំ ឆិន្ទិស្សាមិ. អយនំ វឌ្ឍនំ អយោ, តប្បដិក្ខេបេន អនយោតិ អាហ ‘‘អវឌ្ឍិយា ឯតំ នាម’’ន្តិ. វិក្ខិបតីតិ វិទូរតោ ខិបតិ, អបនេតីតិ អត្ថោ.
គង្គាយន្តិ គង្គាសមីបេ. បដ្ដនគាមន្តិ សកដបដ្ដនគាមំ. អាណាតិ អាណា វត្តតិ. អឌ្ឍយោជនន្តិ ច តស្មិំ បដ្ដនេ អឌ្ឍយោជនដ្ឋានវាសិនោ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្រាតិ តស្មិំ បដ្ដនេ. ពលវាឃាតជាតោតិ ឧប្បន្នពលវកោធោ.
មេតិ មយ្ហំ. គតេនាតិ គមនេន.
រាជអបរិហានិយធម្មវណ្ណនា
១៣៤. សីតំ វា ឧណ្ហំ វា នត្ថិ, តាយំ វេលាយំ បុញ្ញានុភាវេន ពុទ្ធានំ សព្ពកាលំ សមសីតុណ្ហាវ ឧតុ ហោតិ, តំ សន្ធាយ តថា វុត្តំ. អភិណ្ហំ សន្និបាតាតិ និច្ចសន្និបាតា, តំ បន និច្ចសន្និបាតតំ ទស្សេតុំ ‘‘ទិវសស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. សន្និបាតពហុលាតិ បចុរសន្និបាតា. វោសានន្តិ សង្កោចំ. ‘‘យាវកីវ’’ន្តិ ឯកមេវេតំ បទំ អនិយមតោ បរិមាណវាចី, កាលោ ចេត្ថ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘យត្តកំ កាល’’ន្តិ. ‘‘វុទ្ធិយេវា’’តិអាទិនា វុត្តមត្ថំ ព្យតិរេកមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘អភិណ្ហំ អសន្និបតន្តា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អាកុលាតិ ខុភិតា, ន បសន្នា. ភិជ្ជិត្វាតិ វគ្គពន្ធតោ វិភជ្ជ វិសុំ វិសុំ ហុត្វា.
សន្និបាតភេរិយាតិ សន្និបាតារោចនភេរិយា. អឌ្ឍភុត្តា វាតិ សាមិភុត្តា ច. ឱសីទមានេតិ ហាយមានេ.
បុព្ពេ អកតន្តិ បុព្ពេ អនិព្ពត្តំ. សុង្កន្តិ ភណ្ឌំ គហេត្វា គច្ឆន្តេហិ បព្ពតខណ្ឌ នទីតិត្ថគាមទ្វារាទីសុ រាជបុរិសានំ ទាតព្ពភាគំ. ពលិន្តិ និប្ផន្នសស្សាទិតោ ឆភាគំ, សត្តភាគន្តិអាទិនា លទ្ធករំ. ទណ្ឌន្តិ ទសវីសតិកហាបណាទិកំ អបរាធានុរូបំ គហេតព្ពធនទណ្ឌំ. វជ្ជិធម្មន្តិ វជ្ជិរាជធម្មំ. ឥទានិ អបញ្ញត្តបញ្ញាបនាទីសុ តប្បដិក្ខេប អាទីនវានិសំសេ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘តេសំ អបញ្ញត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. បារិចរិយក្ខមាតិ ឧបដ្ឋានក្ខមា.
កុលភោគឥស្សរិយាទិវសេន មហតី មត្តា បមាណំ ឯតេសន្តិ មហាមត្តា, នីតិសត្ថវិហិតេ វិនិច្ឆយេ ឋបិតា មហាមត្តា វិនិច្ឆយមហាមត្តា, តេសំ. ទេន្តីតិ និយ្យាតេន្តិ. សចេ ចោរោតិ ឯវំសញ្ញិនោ សចេ ហោន្តិ. បាបភីរុតាយ អត្តនា កិញ្ចិ អវត្វា. ទណ្ឌនីតិសញ្ញិតេ វោហារេ និយុត្តាតិ វោហារិកា, យេ ‘‘ធម្មដ្ឋា’’តិ វុច្ចន្តិ. សុត្តធរា នីតិសុត្តធរា, ឦទិសេ វោហារវិនិច្ឆយេ និយមេត្វា ឋបិតា. បរម្បរាភតេសុ អដ្ឋសុ កុលេសុ ជាតា អគតិគមនវិរតា អដ្ឋមហល្លកបុរិសា អដ្ឋកុលិកា.
សក្ការន្តិ ឧបការំ. គរុភាវំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វាតិ ‘‘ឥមេ អម្ហាកំ គរុនោ’’តិ តត្ថ គរុភាវំ បតិ បតិ ឧបដ្ឋបេត្វា. មានេន្តីតិ សម្មានេន្តិ, តំ បន សម្មាននំ តេសុ នេសំ អត្តមនតាបុព្ពកន្តិ អាហ ‘‘មនេន បិយាយន្តី’’តិ. និបច្ចការន្តិ បណិបាតំ. ទស្សេន្តីតិ ‘‘ឥមេ អម្ហាកំ បិតាមហា, មាតាមហា’’តិអាទិនា នីចចិត្តា ហុត្វា គរុចិត្តាការំ ទស្សេន្តិ. សន្ធារេតុន្តិ សម្ពន្ធំ អវិច្ឆិន្នំ កត្វា ឃដេតុំ.
បសយ្ហាការស្សាតិ ពលក្ការស្ស. កាមំ វុទ្ធិយា បូជនីយតាយ ‘‘វុទ្ធិហានិយោ’’តិ វុត្តំ, អត្ថោ បន វុត្តានុក្កមេនេវ យោជេតព្ពោ, បាឡិយំ វា យស្មា ‘‘វុទ្ធិយេវ បាដិកង្ខា, នោ បរិហានី’’តិ វុត្តំ, តស្មា តទនុក្កមេន ‘‘វុទ្ធិហានិយោ’’តិ វុត្តំ.
វិបច្ចិតុំ អលទ្ធោកាសេ បាបកម្មេ, តស្ស កម្មស្ស វិបាកេ វា អនវសរោវ ទេវតោបសគ្គោ, តស្មិំ បន លទ្ធោកាសេ សិយា ទេវតោបសគ្គស្ស អវសរោតិ អាហ ‘‘អនុប្បន្នំ…បេ… វឌ្ឍេន្តី’’តិ. ឯតេនេវ អនុប្បន្នំ សុខន្តិ ឯត្ថាបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ‘‘ពលកាយស្ស ទិគុណតិគុណតាទស្សនំ, បដិភយភាវទស្សន’’ន្តិ ឯវំ អាទិនា ទេវតានំ សង្គាមសីសេ សហាយតា វេទិតព្ពា.
អនិច្ឆិតន្តិ អនិដ្ឋំ. អាវរណតោតិ និសេធនតោ. យស្ស ធម្មតោ អនបេតា ធម្មិយាតិ ឥធ ‘‘ធម្មិកា’’តិ វុត្តា. មិគសូករាទិឃាតាយ សុនខាទីនំ កឌ្ឍិត្វា វនចរណំ វាជោ, មិគវា, តត្ថ និយុត្តា, តេ វា វាជេន្តិ នេន្តីតិ វាជិកា, មិគវធចារិនោ. ចិត្តប្បវត្តិំ បុច្ឆតិ. កាយិកវាចសិកបយោគេន ហិ សា លោកេ បាកដា បកាសភូតាតិ.
១៣៥. ទេវាយតនភាវេន ចិតត្តា, លោកស្ស ចិត្តីការដ្ឋានត្តា ច ចេតិយំ អហោសិ.
កាមំការវសេន កិញ្ចិបិ ន ករណីយាតិ អករណីយា. កាមំការោ បន ហត្ថគតករណវសេនាតិ អាហ ‘‘អគ្គហេតព្ពាតិ អត្ថោ’’តិ. អភិមុខយុទ្ធេនាតិ អភិមុខំ ឧជុកមេវ សង្គាមករណេន. ឧបលាបនំ សាមំ ទានញ្ចាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ភេទោបិ ឥធ ឧបាយោ ឯវាតិ វុត្តំ ‘‘អញ្ញត្រ មិថុភេទាយា’’តិ. យុទ្ធស្ស បន អនុបាយតា បគេវ បកាសិតា. ឥទន្តិ ‘‘អញ្ញត្រ ឧបលាបនាយ, អញ្ញត្រ មិថុភេទា’’តិ ច ឥទំ វចនំ. កថាយ នយំ លភិត្វាតិ ‘‘យាវកីវញ្ច…បេ… នោ បរិហានី’’តិ ឥមាយ ភគវតោ កថាយ នយំ ឧបាយំ លភិត្វា.
អនុកម្បាយាតិ វជ្ជិរាជេសុ អនុគ្គហេន. អស្សាតិ ភគវតោ.
កថន្តិ វជ្ជីហិ សទ្ធិំ កាតព្ពយុទ្ធកថំ. ឧជុំ ករិស្សាមីតិ បដិរាជានោ អានេត្វា បាការបរិខានំ អញ្ញថាភាវាបាទនេន ឧជុភាវំ ករិស្សាមិ.
បតិដ្ឋិតគុណោតិ បតិដ្ឋិតាចរិយគុណោ. ឥស្សរា សន្និបតន្តុ, មយំ អនិស្សរា, តត្ថ គន្ត្វា កិំ ករិស្សាមាតិ លិច្ឆវិនោ ន សន្និបតិំសូតិ យោជនា. សូរា សន្និបតន្តូតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.
ពលភេរិន្តិ យុទ្ធាយ ពលកាយស្ស ឧដ្ឋានភេរិំ.
ភិក្ខុអបរិហានិយធម្មវណ្ណនា
១៣៦. អបរិហានាយ ហិតាតិ អបរិហានិយា, ន បរិហាយន្តិ ឯតេហីតិ វា អបរិហានិយា, តេ បន យស្មា អបរិហានិយា ការកា នាម ហោន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អបរិហានិករេ’’តិ. យស្មា បន តេ បរិហានិករានំ ឧជុបដិបក្ខភូតា, តស្មា អាហ ‘‘វុទ្ធិហេតុភូតេ’’តិ. យស្មា ភគវតោ ទេសនា ឧបរូបរិ ញាណាលោកំ បសាទេន្តី សត្តានំ ហទយន្ធការំ វិធមតិ, បកាសេតព្ពេ ច អត្ថេ ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ សុដ្ឋុតរំ បាកដេ កត្វា ទស្សេតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ចន្ទសហស្សំ…បេ… កថយិស្សាមី’’តិ.
យស្មា ភគវា ‘‘តស្ស ព្រាហ្មណស្ស សម្មុខា វជ្ជីនំ អភិណ្ហសន្និបាតាទិបដិបត្តិំ កថេន្តោយេវ អយំ អបរិហានិយកថា អនិយ្យានិកា វដ្ដនិស្សិតា, មយ្ហំ បន សាសនេ តថារូបី កថា កថេតព្ពា, សា ហោតិ និយ្យានិកា វិវដ្ដនិស្សិតា, យាយ សាសនំ មយ្ហំ បរិនិព្ពានតោ បរម្បិ អទ្ធនិយំ អស្ស ចិរដ្ឋិតិក’’ន្តិ ចិន្តេសិ, តស្មា ភិក្ខូ សន្និបាតាបេត្វា តេសំ អបរិហានិយេ ធម្មេ ទេសេន្តោ តេនេវ និយាមេន ទេសេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥទំ វជ្ជិសត្តកេ វុត្តសទិសមេវា’’តិ. ឯវំ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥធាបិ ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘តតោ’’តិអាទិ ទិសាសុ អាគតសាសនេ វុត្តំ តំ កថនំ. វិហារសីមា អាកុលា យស្មា, តស្មា ឧបោសថបវារណា ឋិតា.
ឱលីយមានកោតិ បាឡិតោ, អត្ថតោ ច វិនស្សមានោ. ឧក្ខិបាបេន្តាតិ បគុណភាវករណេន, អត្ថសំវណ្ណនេន ច បគ្គណ្ហន្តា.
សាវត្ថិយំ ភិក្ខូ វិយ បាចិត្តិយំ ទេសាបេតព្ពោតិ (បារា. ៥៦៥ វិត្ថារវត្ថុ). វជ្ជិបុត្តកា វិយ ទសវត្ថុទីបនេន (ចូឡវ. ៤៤៦ វិត្ថារវត្ថុ). ‘‘គិហិគតានីតិ គិហិបដិសំយុត្តានី’’តិ វទន្តិ. គិហីសុ គតានិ, តេហិ ញាតានិ គិហិគតានិ. ធូមកាលោ ឯតស្សាតិ ធូមកាលិកំ ចិតកធូមវូបសមតោ បរំ អប្បវត្តនតោ.
ថិរភាវប្បត្តាតិ សាសនេ ថិរភាវំ អនិវត្តិតភាវំ ឧបគតា. ថេរការកេហីតិ ថេរភាវសាធកេហិ សីលាទិគុណេហិ អសេក្ខធម្មេហិ. ពហូ រត្តិយោតិ បព្ពជិតា ហុត្វា ពហូ រត្តិយោ ជានន្តិ. សីលាទិគុណេសុ បតិដ្ឋាបនមេវ សាសនេ បរិណាយកតាតិ អាហ ‘‘តីសុ សិក្ខាសុ បវត្តេន្តី’’តិ.
ឱវាទំ ន ទេន្តិ អភាជនភាវតោ. បវេណីកថន្តិ អាចរិយបរម្បរាភតំ សម្មាបដិបត្តិទីបនំ ធម្មកថំ. សារភូតំ ធម្មបរិយាយន្តិ សមថវិបស្សនាមគ្គផលសម្បាបនេន សារភូតំ ពោជ្ឈង្គកោសល្លអនុត្តរសីតីភាវអធិចិត្តសុត្តាទិធម្មតន្តិំ.
បុនព្ភវទានំ បុនព្ភវោ ឧត្តរបទលោបេន. ឥតរេតិ យេ ន បច្ចយវសិកា ន អាមិសចក្ខុកា, តេ ន គច្ឆន្តិ តណ្ហាយ វសំ.
អារញ្ញកេសូតិ អរញ្ញភាគេសុ អរញ្ញបរិយាបន្នេសុ. ននុ យត្ថ កត្ថចិបិ តណ្ហា សាវជ្ជា ឯវាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘គាមន្តសេនាសនេសុ ហី’’តិអាទិ, តេន ‘‘អនុត្តរេសុ វិមោក្ខេសុ បិហំ ឧបដ្ឋាបយតោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តសិនេហាទយោ វិយ អារញ្ញកេសុ សេនាសនេសុ សាលយតា សេវិតព្ពបក្ខិយា ឯវាតិ ទស្សេតិ.
អត្តនាវាតិ សយមេវ, តេន បរេហិ អនុស្សាហិតានំ សរសេនេវ អនាគតានំ បេសលានំ ភិក្ខូនំ អាគមនំ, អាគតានញ្ច ផាសុវិហារំ បច្ចាសិសន្តីតិ ទស្សេតិ. ឥមិនា នីហារេនាតិ ឥមាយ បដិបត្តិយា. អគ្គហិតធម្មគ្គហណន្តិ អគ្គហិតស្ស បរិយត្តិធម្មស្ស ឧគ្គហណំ. គហិតសជ្ឈាយករណន្តិ ឧគ្គហិតស្ស សុដ្ឋុ អត្ថចិន្តនំ. ចិន្តនត្ថោ ហិ សជ្ឈាយសទ្ទោ.
ឯន្តីតិ ឧបគច្ឆន្តិ. និសីទន្តិ អាសនបញ្ញាបនាទិនា.
១៣៧. អារមិតព្ពដ្ឋេន កម្មំ អារាមោ. កម្មេ រតា, ន គន្ថធុរេ, វាសធុរេ វាតិ កម្មរតា, អនុយុត្តាតិ តប្បរភាវេន បុនប្បុនំ បសុតា. ឥតិ កាតព្ពកម្មន្តិ តំ តំ ភិក្ខូនំ កាតព្ពំ ឧច្ចាវចកម្មំ ចីវរវិចារណាទិ. តេនាហ ‘‘សេយ្យថិទ’’ន្តិអាទិ. ឧបត្ថម្ភនន្តិ ទុបដ្ដតិបដ្ដាទិករណំ. តញ្ហិ បឋមបដលាទីនំ ឧបត្ថម្ភនការណត្តា តថា វុត្តំ. យទិ ឯវំ កថំ អយំ កម្មរាមតា បដិក្ខិត្តាតិ អាហ ‘‘ឯកច្ចោ ហី’’តិអាទិ.
ករោន្តោ យេវាតិ យថាវុត្តតិរច្ឆានកថំ កថេន្តោយេវ. អតិរច្ឆានកថាភាវេបិ តស្ស តត្ថ តប្បរភាវទស្សនត្ថំ អវធារណវចនំ. បរិយន្តការីតិ សបរិយន្តំ កត្វា វត្តា. ‘‘បរិយន្តវតិំ វាចំ ភាសិតា’’តិ (ទី. និ. ១.៩, ១៩៤) ហិ វុត្តំ. អប្បភស្សោ វាតិ បរិមិតកថោយេវ ឯកន្តេន កថេតព្ពស្សេវ កថនតោ. សមាបត្តិសមាបជ្ជនំ អរិយោ តុណ្ហីភាវោ.
និទ្ទាយតិយេវាតិ និទ្ទោក្កមនេ អនាទីនវទស្សី និទ្ទាយតិយេវ. ឥរិយាបថបរិវត្តនាទិនា ន នំ វិនោទេតិ.
ឯវំ សំសដ្ឋោ វាតិ វុត្តនយេន គណសង្គណិកាយ សំសដ្ឋោ ឯវ វិហរតិ.
ទុស្សីលា បាបិច្ឆា នាមាតិ សយំ និស្សីលា អសន្តគុណសម្ភាវនិច្ឆាយ សមន្នាគតត្តា បាបា លាមកា ឥច្ឆា ឯតេសន្តិ បាបិច្ឆា.
បាបបុគ្គលេហិ មេត្តិករណតោ បាបមិត្តា. តេហិ សទា សហ បវត្តនេន បាបសហាយា. តត្ថ និន្នតាទិនា តទធិមុត្តតាយ បាបសម្បវង្កា.
១៣៨. សទ្ធា ឯតេសំ អត្ថីតិ សទ្ធាតិ អាហ ‘‘សទ្ធាសម្បន្នា’’តិ. អាគមនីយបដិបទាយ អាគតសទ្ធា អាគមនីយសទ្ធា, សា សាតិសយា មហាពោធិសត្តានំ បរោបទេសេន វិនា សទ្ធេយ្យវត្ថុំ អវិបរីតតោ ឱគាហេត្វា អធិមុច្ចនតោតិ អាហ ‘‘សព្ពញ្ញុពោធិសត្តានំ ហោតី’’តិ. សច្ចបដិវេធតោ អាគតសទ្ធា អធិគមសទ្ធា សុរពន្ធាទីនំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.១១៨; ធ. ប. អដ្ឋ. ១.សុប្បពុទ្ធកុដ្ឋិវត្ថុ; ឧទា. អដ្ឋ. ៤៣) វិយ. ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា’’តិអាទិនា ពុទ្ធាទីសុ ឧប្បជ្ជនកបសាទោ បសាទសទ្ធា មហាកប្បិនរាជាទីនំ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២៣១; ធ. ប. អដ្ឋ. ១.មហាកប្បិនត្ថេរវត្ថុ; ថេរគា. អដ្ឋ. ២.មហាកប្បិនត្ថេរគាថាវណ្ណនា, វិត្ថារោ) វិយ. ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ ឱក្កន្តិត្វា បក្ខន្ទិត្វា សទ្ទហនវសេន កប្បនំ ឱកប្បនំ. ទុវិធាបីតិ បសាទសទ្ធាបិ ឱកប្បនសទ្ធាបិ. តត្ថ បសាទសទ្ធា អបរនេយ្យរូបា ហោតិ សវនមត្តេន បសីទនតោ. ឱកប្បនសទ្ធា សទ្ធេយ្យវត្ថុំ ឱគាហេត្វា អនុបវិសិត្វា ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ បច្ចក្ខំ ករោន្តី វិយ បវត្តតិ. តេនាហ ‘‘សទ្ធាធិមុត្តោ វក្កលិត្ថេរសទិសោ ហោតី’’តិ. តស្ស ហីតិ ឱកប្បនសទ្ធាយ សមន្នាគតស្ស. ហិរី ឯតស្ស អត្ថីតិ ហិរិ, ហិរិ មនោ ឯតេសន្តិ ហិរិមនាតិ អាហ ‘‘បាប…បេ… ចិត្តា’’តិ. បាបតោ ឱត្តប្បេន្តិ ឧព្ពិជ្ជន្តិ ភាយន្តីតិ ឱត្តប្បី.
ពហុ សុតំ សុត្តគេយ្យាទិ ឯតេនាតិ ពហុស្សុតោ, សុតគ្គហណំ ចេត្ថ និទស្សនមត្តំ ធារណបរិចយបរិបុច្ឆានុបេក្ខនទិដ្ឋិនិជ្ឈានានំ បេត្ថ ឥច្ឆិតព្ពត្តា. សវនមូលកត្តា វា តេសម្បិ តគ្គហណេនេវ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. អត្ថកាមេន បរិយាបុណិតព្ពតោ, ទិដ្ឋធម្មិកាទិបុរិសត្ថសិទ្ធិយា បរិយត្តភាវតោ ច បរិយត្តិ, តីណិ បិដកានិ. សច្ចប្បដិវេធោ សច្ចានំ បដិវិជ្ឈនំ. តទបិ ពាហុសច្ចំ យថាវុត្តពាហុសច្ចកិច្ចនិប្ផត្តិតោ. បរិយត្តិ អធិប្បេតា សច្ចបដិវេធាវហេន ពាហុសច្ចេន ពហុស្សុតភាវស្ស ឥធ ឥច្ឆិតត្តា. សោតិ បរិយត្តិពហុស្សុតោ. ចតុព្ពិធោ ហោតិ បញ្ចមស្ស បការស្ស អភាវតោ. សព្ពត្ថកពហុស្សុតោតិ និស្សយមុច្ចនកពហុស្សុតាទយោ វិយ បទេសិកោ អហុត្វា បិដកត្តយេ សព្ពត្ថកមេវ ពាហុសច្ចសព្ភាវតោ សព្ពស្ស អត្ថស្ស កាយនតោ កថនតោ សព្ពត្ថកពហុស្សុតោ. តេ ឥធ អធិប្បេតា បដិបត្តិបដិវេធសទ្ធម្មានំ មូលភូតេ បរិយត្តិសទ្ធម្មេ សុប្បតិដ្ឋិតភាវតោ.
អារទ្ធន្តិ បគ្គហិតំ. តំ បន ទុវិធម្បិ វីរិយារម្ភវិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯកកាតិ ឯកាកិនោ, វូបកដ្ឋវិហារិនោតិ អត្ថោ.
បុច្ឆិត្វាតិ បរតោ បុច្ឆិត្វា. សម្បដិច្ឆាបេតុន្តិ ‘‘ត្វំ អសុកនាមោ’’តិ វត្វា តេហិ ‘‘អាមា’’តិ បដិជានាបេតុន្តិ អត្ថោ. ឯវំ ចិរកតាទិអនុស្សរណសមត្ថសតិនេបក្កានំ អប្បកសិរេនេវ សតិសម្ពោជ្ឈង្គភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ឯវរូបេ ភិក្ខូ សន្ធាយា’’តិ វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ.
១៣៩. ពុជ្ឈតិ ឯតាយាតិ ‘‘ពោធី’’តិ លទ្ធនាមាយ សម្មាទិដ្ឋិអាទិធម្មសាមគ្គិយា អង្គោតិ ពោជ្ឈង្គោ, បសត្ថោ, សុន្ទរោ វា ពោជ្ឈង្គោ សម្ពោជ្ឈង្គោ. ឧបដ្ឋានលក្ខណោតិ កាយវេទនាចិត្តធម្មានំ អសុភទុក្ខានិច្ចានត្តភាវសល្លក្ខណសង្ខាតំ អារម្មណេ ឧបដ្ឋានំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ ឧបដ្ឋានលក្ខណោ. ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ បីឡនាទិប្បការតោ វិចយោ ឧបបរិក្ខា លក្ខណំ ឯតស្សាតិ បវិចយលក្ខណោ. អនុប្បន្នា កុសលានុប្បាទនាទិវសេន ចិត្តស្ស បគ្គហោ បគ្គណ្ហនំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ បគ្គហលក្ខណោ. ផរណំ វិប្ផារិកតា លក្ខណំ ឯតស្សាតិ ផរណលក្ខណោ. ឧបសមោ កាយចិត្តបរិឡាហានំ វូបសមនំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ ឧបសមលក្ខណោ. អវិក្ខេបោ វិក្ខេបវិទ្ធំសនំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ អវិក្ខេបលក្ខណោ. លីនុទ្ធច្ចរហិតេ អធិចិត្តេ បវត្តមានេ បគ្គហនិគ្គហសម្បហំសនេសុ អព្យាវដត្តា អជ្ឈុបេក្ខនំ បដិសង្ខានំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ បដិសង្ខានលក្ខណោ.
ចតូហិ ការណេហីតិ សតិសម្បជញ្ញំ, មុដ្ឋស្សតិបុគ្គលបរិវជ្ជនា, ឧបដ្ឋិតស្សតិបុគ្គលសេវនា, តទធិមុត្តតាតិ ឥមេហិ ចតូហិ ការណេហិ. ឆហិ ការណេហីតិ បរិបុច្ឆកតា, វត្ថុវិសទកិរិយា, ឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនា, ទុប្បញ្ញបុគ្គលបរិវជ្ជនា, បញ្ញវន្តបុគ្គលសេវនា, តទធិមុត្តតាតិ ឥមេហិ ឆហិ ការណេហិ. មហាសតិបដ្ឋានវណ្ណនាយំ បន ‘‘សត្តហិ ការណេហី’’ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៨៥; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១១៨) វក្ខតិ, តំ គម្ភីរញាណចរិយាបច្ចវេក្ខណាតិ ឥមំ ការណំ បក្ខិបិត្វា វេទិតព្ពំ. នវហិ ការណេហីតិ អបាយភយបច្ចវេក្ខណា, គមនវីថិបច្ចវេក្ខណា, បិណ្ឌបាតស្ស អបចាយនតា, ទាយជ្ជមហត្តបច្ចវេក្ខណា, សត្ថុមហត្តបច្ចវេក្ខណា, សព្រហ្មចារីមហត្តបច្ចវេក្ខណា, កុសីតបុគ្គលបរិវជ្ជនា, អារទ្ធវីរិយបុគ្គលសេវនា, តទធិមុត្តតាតិ ឥមេហិ នវហិ ការណេហិ. មហាសតិបដ្ឋានវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៨៥; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១១៨) បន អានិសំសទស្សាវិតា, ជាតិមហត្តបច្ចវេក្ខណាតិ ឥមេហិ សទ្ធិំ ‘‘ឯកាទសា’’តិ វក្ខតិ. ទសហិ ការណេហីតិ ពុទ្ធានុស្សតិ, ធម្មានុស្សតិ, សង្ឃសីលចាគទេវតាឧបសមានុស្សតិ, លូខបុគ្គលបរិវជ្ជនា, សិនិទ្ធបុគ្គលសេវនា, តទធិមុត្តតាតិ ឥមេហិ ទសហិ. មហាសតិបដ្ឋានវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៨៥; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១១៨) បន បសាទនិយសុត្តន្តបច្ចវេក្ខណាយ សទ្ធិំ ‘‘ឯកាទសា’’តិ វក្ខតិ. សត្តហិ ការណេហីតិ បណីតភោជនសេវនតា, ឧតុសុខសេវនតា, ឥរិយាបថសុខសេវនតា, មជ្ឈត្តបយោគតា, សារទ្ធកាយបុគ្គលបរិវជ្ជនតា, បស្សទ្ធកាយបុគ្គលសេវនតា, តទធិមុត្តតាតិ ឥមេហិ សត្តហិ. ទសហិ ការណេហីតិ វត្ថុវិសទកិរិយា, ឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនា, និមិត្តកុសលតា, សមយេ ចិត្តស្ស បគ្គហណំ, សមយេ ចិត្តស្ស និគ្គហណំ, សមយេ ចិត្តស្ស សម្បហំសនំ, សមយេ ចិត្តស្ស អជ្ឈុបេក្ខនំ, អសមាហិតបុគ្គលបរិវជ្ជនំ, សមាហិតបុគ្គលសេវនំ, តទធិមុត្តតាតិ ឥមេហិ ទសហិ ការណេហិ. មហាសតិបដ្ឋានវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៨៥; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១១៨) បន ‘‘ឈានវិមោក្ខបច្ចវេក្ខណា’’តិ ឥមិនា សទ្ធិំ ‘‘ឯកាទសហី’’តិ វក្ខតិ. បញ្ចហិ ការណេហីតិ សត្តមជ្ឈត្តតា, សង្ខារមជ្ឈត្តតា, សត្តសង្ខារកេលាយនបុគ្គលបរិវជ្ជនា, សត្តសង្ខារមជ្ឈត្តបុគ្គលសេវនា, តទធិមុត្តតាតិ ឥមេហិ បញ្ចហិ ការណេហិ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ មហាសតិបដ្ឋានវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៨៥; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១១៨) អាគមិស្សតិ. កាមំ ពោធិបក្ខិយធម្មា នាម និប្បរិយាយតោ អរិយមគ្គសម្បយុត្តា ឯវ និយ្យានិកភាវតោ. សុត្តន្តទេសនា នាម បរិយាយកថាតិ ‘‘ឥមិនា វិបស្សនា…បេ… កថេសី’’តិ វុត្តំ.
១៤០. តេភូមកេ សង្ខារេ ‘‘អនិច្ចា’’តិ អនុបស្សតិ ឯតាយាតិ អនិច្ចានុបស្សនា, តថា បវត្តា វិបស្សនា, សា បន យស្មា អត្តនា សហគតសញ្ញាយ ភាវិតាយ វិភាវិតា ឯវ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អនិច្ចានុបស្សនាយ សទ្ធិំ ឧប្បន្នសញ្ញា’’តិ. សញ្ញាសីសេន វាយំ វិបស្សនាយ ឯវ និទ្ទេសោ. អនត្តសញ្ញាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. លោកិយវិបស្សនាបិ ហោន្តិ, យស្មា ‘‘អនិច្ច’’ន្តិអាទិនា តា បវត្តន្តីតិ. លោកិយវិបស្សនាបីតិ បិ-សទ្ទេន មិស្សកាបេត្ថ សន្តីតិ អត្ថតោ អាបន្នន្តិ អត្ថាបត្តិសិទ្ធមត្ថំ និទ្ធារេត្វា សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘វិរាគោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អាគតវសេនាតិ តថា អាគតបាឡិវសេន ‘‘វិរាគោ និរោធោ’’តិ ហិ តត្ថ និព្ពានំ វុត្តន្តិ ឥធ ‘‘វិរាគសញ្ញា, និរោធសញ្ញា’’តិ វុត្តសញ្ញា និព្ពានារម្មណាបិ សិយុំ. តេន វុត្តំ ‘‘ទ្វេ លោកុត្តរាបិ ហោន្តី’’តិ.
១៤១. មេត្តា ឯតស្ស អត្ថីតិ មេត្តំ, ចិត្តំ. តំសមុដ្ឋានំ កាយកម្មំ មេត្តំ កាយកម្មំ. ឯស នយោ សេសទ្វយេបិ. ឥមានិបិ មេត្តាកាយកម្មាទីនិ ភិក្ខូនំ វសេន អាគតានិ តេសំ សេដ្ឋបរិសភាវតោ. យថា បន ភិក្ខូសុបិ លព្ភន្តិ, ឯវំ គិហីសុបិ លព្ភន្តិ ចតុបរិសសាធារណត្តាតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ភិក្ខូនញ្ហី’’តិអាទិមាហ. កាមំ អាទិព្រហ្មចរិយកធម្មស្សវនេនបិ មេត្តាកាយកម្មានិ លព្ភន្តិ, និប្បរិយាយតោ បន ចារិត្តធម្មស្សវនេន អយមត្ថោ ឥច្ឆិតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អាភិសមាចារិកធម្មបូរណ’’ន្តិ អាហ. តេបិដកម្បិ ពុទ្ធវចនំ បរិបុច្ឆនអត្ថកថនវសេន បវត្តិយមានំ ហិតជ្ឈាសយេន បវត្តិតព្ពតោ.
អាវីតិ បកាសំ, បកាសភាវោ ចេត្ថ យំ ឧទ្ទិស្ស តំ កាយកម្មំ ករីយតិ, តស្ស សម្មុខភាវតោតិ អាហ ‘‘សម្មុខា’’តិ. រហោតិ អប្បកាសំ, អប្បកាសតា ច យំ ឧទ្ទិស្ស តំ កាយកម្មំ ករីយតិ, តស្ស បច្ចក្ខាភាវតោតិ អាហ ‘‘បរម្មុខា’’តិ. សហាយភាវគមនំ តេសំ បុរតោ. ឧភយេហីតិ នវកេហិ, ថេរេហិ ច.
បគ្គយ្ហាតិ បគ្គណ្ហិត្វា ឧច្ចំ កត្វា.
កាមំ មេត្តាសិនេហសិនិទ្ធានំ នយនានំ ឧម្មីលនា, បសន្នេន មុខេន ឱលោកនញ្ច មេត្តំ កាយកម្មមេវ, យស្ស បន ចិត្តស្ស វសេន នយនានំ មេត្តាសិនេហសិនិទ្ធតា, មុខស្ស ច បសន្នតា, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘មេត្តំ មនោកម្មំ នាមា’’តិ.
លាភសទ្ទោ កម្មសាធនោ ‘‘លាភាវត, លាភោ លទ្ធោ’’តិអាទីសុ វិយ, សោ ចេត្ថ ‘‘ធម្មលទ្ធា’’តិ វចនតោ អតីតកាលិកោតិ អាហ ‘‘ចីវរាទយោ លទ្ធបច្ចយា’’តិ. ធម្មតោ អាគតាតិ ធម្មិកា. តេនាហ ‘‘ធម្មលទ្ធា’’តិ. ឥមមេវ ហិ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘កុហនាទី’’តិអាទិ វុត្តំ. ចិត្តេន វិភជនបុព្ពកំ កាយេន វិភជនន្តិ មូលមេវ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ ចិត្តេន វិភជន’’ន្តិ វុត្តំ, តេន ចិត្តុប្បាទមត្តេនបិ បដិវិភាគោ ន កាតព្ពោតិ ទស្សេតិ. អប្បដិវិភត្តន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, អប្បដិវិភត្តំ វា លាភំ ភុញ្ជតីតិ កម្មនិទ្ទេសោ ឯវ.
តំ តំ នេវ គិហីនំ ទេតិ អត្តនោ អាជីវសោធនត្ថំ. ន អត្តនា ភុញ្ជតីតិ អត្តនាវ ន បរិភុញ្ជតិ ‘‘មយ្ហំ អសាធារណភោគិតា មា ហោតូ’’តិ. ‘‘បដិគ្គណ្ហន្តោ ច…បេ… បស្សតី’’តិ ឥមិនា តស្ស លាភស្ស តីសុបិ កាលេសុ សាធារណតោ ឋបនំ ទស្សិតំ. ‘‘បដិគ្គណ្ហន្តោ ច សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូ’’តិ ឥមិនា បដិគ្គហណកាលោ ទស្សិតោ, ‘‘គហេត្វា…បេ… បស្សតី’’តិ ឥមិនា បដិគ្គហិតកាលោ, តទុភយំ បន តាទិសេន បុព្ពាភោគេន វិនា ន ហោតីតិ អត្ថសិទ្ធោ បុរិមកាលោ. តយិទំ បដិគ្គហណតោ បុព្ពេ វស្ស ហោតិ ‘‘សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូតិ បដិគ្គហេស្សាមី’’តិ. បដិគ្គណ្ហន្តស្ស ហោតិ ‘‘សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូតិ បដិគ្គណ្ហាមី’’តិ. បដិគ្គហេត្វា ហោតិ ‘‘សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូតិ បដិគ្គហិតំ មយា’’តិ ឯវំ តិលក្ខណសម្បន្នំ កត្វា លទ្ធលាភំ ឱសានលក្ខណំ អវិកោបេត្វា បរិភុញ្ជន្តោ សាធារណភោគី, អប្បដិវិភត្តភោគី ច ហោតិ.
ឥមំ បន សារណីយធម្មន្តិ ឥមំ ចតុត្ថំ សរិតព្ពយុត្តធម្មំ. ន ហិ…បេ… គណ្ហន្តិ, តស្មា សាធារណភោគិតា ឯវ ទុស្សីលស្ស នត្ថីតិ អារម្ភោបិ តាវ ន សម្ភវតិ, កុតោ បូរណន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘បរិសុទ្ធសីលោ’’តិ ឥមិនា លាភស្ស ធម្មិកភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘វត្តំ អខណ្ឌេន្តោ’’តិ ឥមិនា អប្បដិវិភត្តភោគិតំ, សាធារណភោគិតញ្ច ទស្សេតិ. សតិ បន តទុភយេ សារណីយធម្មោ បូរិតោ ឯវ ហោតីតិ អាហ ‘‘បូរេតី’’តិ. ‘‘ឱទិស្សកំ កត្វា’’តិ ឯតេន អនោទិស្សកំ កត្វា បិតុនោ, អាចរិយុបជ្ឈាយាទីនំ វា ថេរាសនតោ បដ្ឋាយ ទេន្តស្ស សារណីយធម្មោយេវ ហោតីតិ. សារណីយធម្មោ បនស្ស ន ហោតីតិ បដិជគ្គនដ្ឋានេ ឱទិស្សកំ កត្វា ទិន្នត្តា. តេនាហ ‘‘បលិពោធជគ្គនំ នាម ហោតី’’តិអាទិ. យទិ ឯវំ សព្ពេន សព្ពំ សារណីយធម្មបូរកស្ស ឱទិស្សកទានំ ន វដ្ដតីតិ? នោ ន វដ្ដតិ យុត្តដ្ឋានេតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តេន បនា’’តិអាទិមាហ. គិលានាទីនំ ឱទិស្សកំ កត្វា ទានំ អប្បដិវិភាគបក្ខិកំ ‘‘អសុកស្ស ន ទស្សាមី’’តិ បដិក្ខេបស្ស អភាវតោ. ព្យតិរេកប្បធានោ ហិ បដិវិភាគោ. តេនាហ ‘‘អវសេស’’ន្តិអាទិ. អទាតុម្បីតិ បិ-សទ្ទេន ទាតុម្បិ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ, តញ្ច ខោ ករុណាយនវសេន, ន វត្តបូរណវសេន.
សុសិក្ខិតាយាតិ សារណីយធម្មបូរណវិធិម្ហិ សុដ្ឋុ សិក្ខិតាយ, សុកុសលាយាតិ អត្ថោ. ឥទានិ តស្សា កោសល្លំ ទស្សេតុំ ‘‘សុសិក្ខិតាយ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ទ្វាទសហិ វស្សេហិ បូរតិ, ន តតោ ឱរ’’ន្តិ ឥមិនា តស្ស ទុប្បូរណំ ទស្សេតិ. តថា ហិ សោ មហប្ផលោ មហានិសំសោ, ទិដ្ឋធម្មិកេហិបិ តាវ គរុតរេហិ ផលានិសំសេហិ ច អនុគតោ. តំសមង្គី ច បុគ្គលោ វិសេសលាភី អរិយបុគ្គលោ វិយ លោកេ អច្ឆរិយព្ភុតធម្មសមន្នាគតោ ហោតិ. តថា ហិ សោ ទុប្បជហំ ទានមយស្ស, សីលមយស្ស ច បុញ្ញស្ស បដិបក្ខធម្មំ សុទូរេ វិក្ខម្ភិតំ កត្វា សុវិសុទ្ធេន ចេតសា លោកេ បាកដោ បញ្ញាតោ ហុត្វា វិហរតិ, តស្សិមមត្ថំ ព្យតិរេកតោ, អន្វយតោ ច វិភាវេតុំ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.
ឥទានិ យេ សម្បរាយិកេ, ទិដ្ឋធម្មិកេ ច អានិសំសេ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. នេវ ឥស្សា, ន មច្ឆរិយំ ហោតិ ចិរកាលភាវនាយ វិធុតភាវតោ. មនុស្សានំ បិយោ ហោតិ បរិច្ចាគសីលតាយ វិសុទ្ធត្តា. តេនាហ ‘‘ទទំ បិយោ ហោតិ ភជន្តិ នំ ពហូ’’តិអាទិ (អ. និ. ៥.៣៤). សុលភបច្ចយោ ហោតិ ទានវសេន ឧឡារជ្ឈាសយានំ បច្ចយលាភស្ស ឥធានិសំសភាវតោ ទានស្ស. បត្តគតំ អស្ស ទិយ្យមានំន ខីយតិ បត្តគតវសេន ទ្វាទសវស្សិកស្ស មហាបត្តស្ស អវិច្ឆេទេន បូរិតត្តា. អគ្គភណ្ឌំ លភតិ ទេវសិកំ ទក្ខិណេយ្យានំ អគ្គតោ បដ្ឋាយ ទានស្ស ទិន្នត្តា. ភយេវា…បេ… អាបជ្ជន្តិ ទេយ្យបដិគ្គាហកវិកប្បំ អកត្វា អត្តនិ និរបេក្ខចិត្តេន ចិរកាលំ ទានបូរតាយ បសាទិតចិត្តត្តា.
តត្រាតិ តេសុ អានិសំសេសុ វិភាវេតព្ពេសុ. ឥមានិ តំ ទីបនានិ វត្ថូនិ ការណានិ. អលភន្តាបីតិ អមហាបុញ្ញតាយ ន លាភិនោ សមានាបិ. ភិក្ខាចារមគ្គសភាគន្តិ សភាគំ តព្ភាគិយំ ភិក្ខាចារមគ្គំ ជានន្តិ.
អនុត្តរិមនុស្សធម្មត្តា, ថេរានំ សំសយវិនោទនត្ថញ្ច ‘‘សារណីយធម្មោ មេ ភន្តេ បូរិតោ’’តិ អាហ. តថា ហិ ទុតិយវត្ថុស្មិម្បិ ថេរេន អត្តា បកាសិតោ. មនុស្សានំ បិយតាយ, សុលភបច្ចយតាយបិ ឥទំ វត្ថុមេវ. បត្តគតាខីយនស្ស បន វិសេសំ វិភាវនតោ ‘‘ឥទំ តាវ…បេ… ឯត្ថ វត្ថុ’’ន្តិ វុត្តំ.
គិរិភណ្ឌមហាបូជាយាតិ ចេតិយគិរិម្ហិ សកលលង្កាទីបេ, យោជនប្បមាណេ សមុទ្ទេ ច នាវាសង្ឃាដាទិកេ ឋបេត្វា ទីបបុប្ផគន្ធាទីហិ ករិយមានមហាបូជាយំ. បរិយាយេនបីតិ លេសេនបិ. អនុច្ឆវិកន្តិ សារណីយធម្មបូរណតោបិ ឥទំ យថាភូតប្បវេទនំ តុម្ហាកំ អនុច្ឆវិកន្តិ អត្ថោ.
អនារោចេត្វាវ បលាយិំសុ ចោរភយេន. ‘‘អត្តនោ ទុជ្ជីវិកាយា’’តិ ច វទន្តិ.
វដ្ដិស្សតីតិ កប្បិស្សតិ. ថេរី សារណីយធម្មបូរិកា អហោសិ, ថេរស្ស បន សីលតេជេនេវ ទេវតា ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជិ.
នត្ថិ ឯតេសំ ខណ្ឌន្តិ អខណ្ឌានិ. តំ បន នេសំ ខណ្ឌំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧបសម្បន្នសីលានំ ឧទ្ទេសក្កមេន អាទិ អន្តា វេទិតព្ពា. តេនាហ ‘‘សត្តសូ’’តិអាទិ. អនុបសម្បន្នសីលានំ បន សមាទានក្កមេនបិ អាទិ អន្តា លព្ភន្តិ. បរិយន្តេ ឆិន្នសាដកោ វិយាតិ វត្ថន្តេ, ទសន្តេ វា ឆិន្នវត្ថំ វិយ, វិសទិសូទាហរណំ ចេតំ ‘‘អខណ្ឌានី’’តិ ឥមស្ស អធិគតត្តា. ឯវំ សេសានិបិ ឧទាហរណានិ. ខណ្ឌិតភិន្នតា ខណ្ឌំ, តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ខណ្ឌំ, សីលំ. ‘‘ឆិទ្ទ’’ន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. វេមជ្ឈេ ភិន្នំ វិនិវិជ្ឈនវសេន វិសភាគវណ្ណេន គាវី វិយាតិ សម្ពន្ធោ. សពលរហិតានិ អសពលានិ. តថា អកម្មាសានិ. សីលស្ស តណ្ហាទាសព្យតោ មោចនំ វិវដ្ដូបនិស្សយភាវាបាទនំ. យស្មា ច តំសមង្គីបុគ្គលោ សេរី សយំវសី ភុជិស្សោ នាម ហោតិ, តស្មាបិ ភុជិស្សានិ. តេនេវាហ ‘‘ភុជិស្សភាវការណតោ ភុជិស្សានី’’តិ. សុបរិសុទ្ធភាវេន បាសំសត្តា វិញ្ញុបសត្ថានិ. ឥមិនាហំ សីលេន ទេវោ វា ភវេយ្យំ, ទេវញ្ញតរោ វា, តត្ថ ‘‘និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ’’តិ, ‘‘សីលេន សុទ្ធី’’តិ ច ឯវំ អាទិនា តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អបរាមដ្ឋត្តា. ‘‘អយំ តេ សីលេសុ ទោសោ’’តិ ចតូសុបិ វិបត្តីសុ យាយ កាយចិ វិបត្តិយា ទស្សនេន បរាមដ្ឋុំ អនុទ្ធំសេតុំ. សមាធិសំវត្តនប្បយោជនានិ សមាធិសំវត្តនិកានិ.
សមានភាវូបគតសីលាតិ សីលសម្បត្តិយា សមានភាវំ ឧបគតសីលា សភាគវុត្តិកា. កាមំ បុថុជ្ជនានញ្ច ចតុបារិសុទ្ធិសីលេ នានត្តំ ន សិយា, តំ បន ន ឯកន្តិកំ, ឥទំ ឯកន្តិកំ និយតភាវតោតិ អាហ ‘‘នត្ថិ មគ្គសីលេ នានត្ត’’ន្តិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តន្តិ មគ្គសីលំ សន្ធាយ ឯតំ ‘‘យានិ តានិ សីលានី’’តិអាទិ វុត្តំ.
យាយន្តិ យា អយំ មយ្ហញ្ចេវ តុម្ហាកញ្ច បច្ចក្ខភូតា. ទិដ្ឋីតិ មគ្គសម្មាទិដ្ឋិ. និទ្ទោសាតិ និធុតទោសា, សមុច្ឆិន្នរាគាទិបាបធម្មាតិ អត្ថោ. និយ្យាតីតិ វដ្ដទុក្ខតោ និស្សរតិ និគច្ឆតិ. សយំ និយ្យន្តស្សេវ ហិ ‘‘តំសមង្គីបុគ្គលំ វដ្ដទុក្ខតោ និយ្យាបេតី’’តិ វុច្ចតិ. យា សត្ថុ អនុសិដ្ឋិ, តំ ករោតីតិ តក្ករោ, តស្ស, យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជនកស្សាតិ អត្ថោ. សមានទិដ្ឋិភាវន្តិ សទិសទិដ្ឋិភាវំ សច្ចសម្បដិវេធេន អភិន្នទិដ្ឋិភាវំ. វុទ្ធិយេវាតិ អរិយវិនយេ គុណេហិ វុឌ្ឍិយេវ, នោ បរិហានីតិ អយំ អបរិហានិយធម្មទេសនា អត្តនោបិ សាសនស្ស អទ្ធនិយតំ អាកង្ខន្តេន ភគវតា ឥធ ទេសិតា.
១៤២. អាសន្នបរិនិព្ពានត្តាតិ កតិបយមាសាធិកេន សំវច្ឆរមត្តេន បរិនិព្ពានំ ភវិស្សតីតិ កត្វា វុត្តំ. ឯតំយេវាតិ ‘‘ឥតិ សីល’’ន្តិអាទិកំយេវ ឥតិ សីលន្តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ បការត្ថោ, បរិមាណត្ថោ ច ឯកជ្ឈំ កត្វា គហិតោតិ អាហ ‘‘ឯវំ សីលំ ឯត្តកំ សីល’’ន្តិ. ឯវំ សីលន្តិ ឯវំ បភេទំ សីលំ. ឯត្តកន្តិ ឯតំ បរមំ, ន ឥតោ ភិយ្យោ. ចតុបារិសុទ្ធិសីលន្តិ មគ្គស្ស សម្ភារភូតំ លោកិយចតុបារិសុទ្ធិសីលំ. ចិត្តេកគ្គតា សមាធីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. យស្មិំ សីលេ ឋត្វាតិ យស្មិំ លោកុត្តរកុសលស្ស បទដ្ឋានភូតេ ‘‘បុព្ពេវ ខោ បនស្ស កាយកម្មំ វចីកម្មំ អាជីវោ សុបរិសុទ្ធោ ហោតី’’តិ (ម. និ. ៣.៤៣១; កថា. ៨៧៤) ឯវំ វុត្តសីលេ បតិដ្ឋាយ. ឯសោតិ មគ្គផលសមាធិ. បរិភាវិតោតិ តេន សីលេន សព្ពសោ ភាវិតោ សម្ភាវិតោ. មហប្ផលោ ហោតិ មហានិសំសោតិ មគ្គសមាធិ តាវ សាមញ្ញផលេហិ មហប្ផលោ, វដ្ដទុក្ខវូបសមេន មហានិសំសោ. ឥតរោ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានេន មហប្ផលោ, និព្ពុតិសុខុប្បត្តិយា មហានិសំសោ. យម្ហិ សមាធិម្ហិ ឋត្វាតិ យស្មិំ លោកុត្តរកុសលស្ស បទដ្ឋានភូតេ បាទកជ្ឈានសមាធិម្ហិ ចេវ វុដ្ឋានគាមិនិសមាធិម្ហិ ច ឋត្វា. សាតិ មគ្គផលបញ្ញា. តេន បរិភាវិតាតិ តេន យថាវុត្តសមាធិនា សព្ពសោ ភាវិតា បរិភាវិតា. មហប្ផលមហានិសំសតា សមាធិម្ហិ វុត្តនយេន វេទិតព្ពា. អបិ ច តេ ពោជ្ឈង្គមគ្គង្គឈានង្គប្បភេទហេតុតាយ មហប្ផលា សត្តទក្ខិណេយ្យបុគ្គលវិភាគហេតុតាយ មហានិសំសាតិ វេទិតព្ពា. យាយ បញ្ញាយ ឋត្វាតិ យាយំ វិបស្សនាបញ្ញាយំ, សមាធិវិបស្សនាបញ្ញាយំ វា ឋត្វា. សមថយានិកស្ស ហិ សមាធិសហគតាបិ បញ្ញា មគ្គាធិគមាយ វិសេសបច្ចយោ ហោតិយេវ. សម្មទេវាតិ សុដ្ឋុយេវ យថា អាសវានំ លេសោបិ នាវសិស្សតិ, ឯវំ សព្ពសោ អាសវេហិ វិមុច្ចតិ. អគ្គមគ្គក្ខណញ្ហិ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.
១៤៣. លោកិយត្ថសទ្ទានំ វិយ អភិរន្ត-សទ្ទស្ស សិទ្ធិ ទដ្ឋព្ពា. អភិរន្តំ អភិរតំ អភិរតីតិ ហិ អត្ថតោ ឯកំ. អភិរន្ត-សទ្ទោ ចាយំ អភិរុចិបរិយាយោ, ន អស្សាទបរិយាយោ. អស្សាទវសេន ហិ កត្ថចិ វសន្តស្ស អស្សាទវត្ថុវិគមេន សិយា តស្ស តត្ថ អនភិរតិ, យទិទំ ខីណាសវានំ នត្ថិ, បគេវ ពុទ្ធានន្តិ អាហ ‘‘ពុទ្ធានំ…បេ… នត្ថី’’តិ. អភិរតិវសេន កត្ថចិ វសិត្វា តទភាវតោ អញ្ញត្ថ គមនំ នាម ពុទ្ធានំ នត្ថិ. វេនេយ្យវិនយនត្ថំ បន កត្ថចិ វសិត្វា តស្មិំ សិទ្ធេ វេនេយ្យវិនយនត្ថមេវ តតោ អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តិ, អយមេត្ថ យថារុចិ. អាយាមាតិ ឯត្ថ អា-សទ្ទោ ‘‘អាគច្ឆា’’តិ ឥមិនា សមានត្ថោតិ អាហ ‘‘ឯហិ យាមា’’តិ. អយាមាតិ បន បាឋេ អ-ការោ និបាតមត្តំ. សន្តិកាវចរត្តា ថេរំ អាលបតិ, ន បន តទា សត្ថុ សន្តិកេ វសន្តានំ ភិក្ខូនំ អភាវតោ. អបរិច្ឆិន្នគណនោ ហិ តទា ភគវតោ សន្តិកេ ភិក្ខុសង្ឃោ. តេនាហ ‘‘មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិ’’ន្តិ. អម្ពលដ្ឋិកាគមនន្តិ អម្ពលដ្ឋិកាគមនបដិសំយុត្តបាឋមាហ. បាដលិគមនេតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឧត្តានមេវ អនន្តរំ, ហេដ្ឋា ច សំវណ្ណិតរូបត្តា.
សារិបុត្តសីហនាទវណ្ណនា
១៤៥. ‘‘អាយស្មា សារិបុត្តោ’’តិអាទិ បាឋជាតំ. សម្បសាទនីយេតិ សម្បសាទនីយសុត្តេ (ទី. និ. ៣.១៤១) វិត្ថារិតំ បោរាណដ្ឋកថាយំ, តស្មា មយម្បិ តត្ថេវ នំ អត្ថតោ វិត្ថារយិស្សាមាតិ អធិប្បាយោ.
ទុស្សីលអាទីនវវណ្ណនា
១៤៨. អាគន្ត្វា វសន្តិ ឯត្ថ អាគន្តុកាតិ អាវសថោ, តទេវ អគារន្តិ អាហ ‘‘អាវសថាគារន្តិ អាគន្តុកានំ អាវសថគេហ’’ន្តិ. ទ្វិន្នំ រាជូនន្តិ លិច្ឆវិរាជមគធរាជូនំ. សហាយកាតិ សេវកា. កុលានីតិ កុដុម្ពិកេ. សន្ថតន្តិ សន្ថរិ, សព្ពំ សន្ថរិ សព្ពសន្ថរិ, តំ សព្ពសន្ថរិំ. ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ ចាយំ. តេនាហ ‘‘យថា សព្ពំ សន្ថតំ ហោតិ, ឯវ’’ន្តិ.
១៤៩. ទុស្សីលោតិ ឯត្ថ ទុ-សទ្ទោ អភាវត្ថោ ‘‘ទុប្បញ្ញោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៤៤៩; អ. និ. ៥.១០) វិយ, ន គរហត្ថោតិ អាហ ‘‘អសីលោ និស្សីលោ’’តិ. ភិន្នសំវរោតិ ឯត្ថ យោ សមាទិន្នសីលោ កេនចិ ការណេន សីលភេទំ បត្តោ, សោ តាវ ភិន្នសំវរោ ហោតិ. យោ បន សព្ពេន សព្ពំ អសមាទិន្នសីលោ អាចារហីនោ, សោ កថំ ភិន្នសំវរោ នាម ហោតីតិ? សោបិ សាធុសមាចារស្ស បរិហានិយស្ស ភេទិតត្តា ភិន្នសំវរោ ឯវ នាម. វិស្សដ្ឋសំវរោ សំវររហិតោតិ ហិ វុត្តំ ហោតិ.
តំ តំ សិប្បដ្ឋានំ. មាឃាតកាលេតិ ‘‘មា ឃាតេថ បាណិនោ’’តិ ឯវំ មាឃាតាតិ ឃោសនំ ឃោសិតទិវសេ.
អព្ភុគ្គច្ឆតិ បាបកោ កិត្តិសទ្ទោ.
អជ្ឈាសយេន មង្កុ ហោតិយេវ វិប្បដិសារិភាវតោ.
តស្សាតិ ទុស្សីលស្ស. សមាទាយ បវត្តិដ្ឋានន្តិ ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ កតការណំ. អាបាថំ អាគច្ឆតីតិ តំ មនសោ ឧបដ្ឋាតិ. ឧម្មីលេត្វា ឥធលោកន្តិ ឧម្មីលនកាលេ អត្តនោ បុត្តទារាទិទស្សនវសេន ឥធ លោកំ បស្សតិ. និមីលេត្វា បរលោកន្តិ និមីលនកាលេ គតិនិមិត្តុបដ្ឋានវសេន បរលោកំ បស្សតិ. តេនាហ ‘‘ចត្តារោ អបាយា’’តិអាទិ. បញ្ចមបទន្តិ ‘‘កាយស្ស ភេទា’’តិអាទិនា វុត្តោ បញ្ចមោ អាទីនវកោដ្ឋាសោ.
សីលវន្តអានិសំសវណ្ណនា
១៥០. វុត្តវិបរិយាយេនាតិ វុត្តាយ អាទីនវកថាយ វិបរិយាយេន. ‘‘អប្បមត្តោ តំ តំ កសិវាណិជ្ជាទិំ យថាកាលំ សម្បាទេតុំ សក្កោតី’’តិអាទិនា ‘‘បាសំសំ សីលមស្ស អត្ថីតិ សីលវា. សីលសម្បន្នោតិ សីលេន សមន្នាគតោ. សម្បន្នសីលោ’’តិ ឯវមាទិកំ បន អត្ថវចនំ សុករន្តិ អនាមដ្ឋំ.
១៥១. បាឡិមុត្តកាយាតិ សង្គីតិអនារុឡ្ហាយ ធម្មិកថាយ. តត្ថេវាតិ អាវសថាគារេ ឯវ.
បាដលិបុត្តនគរមាបនវណ្ណនា
១៥២. ឥស្សរិយមត្តាយាតិ ឥស្សរិយប្បមាណេន, ឥស្សរិយេន ចេវ វិត្តូបករណេន ចាតិ ឯវំ វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឧបភោគូបករណានិបិ ហិ លោកេ ‘‘មត្តា’’តិ វុច្ចន្តិ. បាដលិគាមំ នគរំ កត្វាតិ បុព្ពេ ‘‘បាដលិគាមោ’’តិ លទ្ធនាមំ ឋានំ ឥទានិ នគរំ កត្វា. មាបេន្តីតិ បតិដ្ឋាបេន្តិ. អាយមុខបច្ឆិន្ទនត្ថន្តិ អាយទ្វារានំ ឧបច្ឆេទនាយ. ‘‘សហស្សសេវា’’តិ វា បាឋោ, សហស្សសោ ឯវ. តេនាហ ‘‘ឯកេកវគ្គវសេន សហស្សំ សហស្សំ ហុត្វា’’តិ. ឃរវត្ថូនីតិ ឃរបតិដ្ឋាបនដ្ឋានានិ. ចិត្តានិ នមន្តីតិ តំតំទេវតានុភាវេន តត្ថ តត្ថេវ ចិត្តានិ នមន្តិ វត្ថុវិជ្ជាបាឋកានំ, យត្ថ យត្ថ តាហិ វត្ថូនិ បរិគ្គហិតានិ. សិប្បានុភាវេនាតិ សិប្បានុគតវិជ្ជានុភាវេន. នាគគ្គាហោតិ នាគានំ និវាសប្បរិគ្គហោ. សេសទ្វយេសុបិ ឯសេវ នយោ. បាសាណោតិ អប្បលក្ខណបាសាណោ. ខាណុកោតិ យោ កោចិ ខាណុកោ. សិប្បំ ជប្បិត្វា តាទិសំ សារម្ភដ្ឋានំ បរិហរិត្វា អនារម្ភេ ឋានេ តាហិ វត្ថុបរិគ្គាហិកាហិ ទេវតាហិ សទ្ធិំ មន្តយមានាវិយ តំតំគេហានិ មាបេន្តិ ឧបទេសទានវសេន. នេសន្តិ វត្ថុវិជ្ជាបាឋកានំ, សព្ពាសំ ទេវតានំ. មង្គលំ វឌ្ឍាបេស្សន្តីតិ មង្គលំ ព្រូហេស្សន្តិ. បណ្ឌិតទស្សនាទីនិ ហិ ឧត្តមមង្គលានិ. តេនាហ ‘‘អថ មយ’’ន្តិអាទិ.
សទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ អវយវធម្មេន សមុទាយស្ស អបទិសិតព្ពតោ យថា ‘‘អលង្កតោ ទេវទត្តោ’’តិ.
អរិយកមនុស្សានន្តិ អរិយទេសវាសិមនុស្សានំ. រាសិវសេនេវាតិ ‘‘សហស្សំ សតសហស្ស’’ន្តិអាទិនា រាសិវសេនេវ, អប្បកស្ស បន ភណ្ឌស្ស កយវិក្កយោ អញ្ញត្ថាបិ លព្ភតេវាតិ ‘‘រាសិវសេនេវា’’តិ វុត្តំ. វាណិជាយ បថោ បវត្តិដ្ឋានន្តិ វណិប្បថោតិ បុរិមវិកប្បេ អត្ថោ ទុតិយវិកប្បេ បន វាណិជានំ បថោ បវត្តិដ្ឋានន្តិ, វណិប្បថោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘វាណិជានំ វសនដ្ឋាន’’ន្តិ អាហ. ភណ្ឌបុដេ ភិន្ទន្តិ មោចេន្តិ ឯត្ថាតិ បុដភេទនន្តិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ភណ្ឌបុដេ…បេ… វុត្តំ ហោតី’’តិ.
ច-ការត្ថោ សមុច្ចយត្ថោ វា-សទ្ទោ.
១៥៣. កាឡកណ្ណី សត្តាតិ អត្តនា កណ្ហធម្មពហុលតាយ បរេសញ្ច កណ្ហវិបាកានត្ថនិព្ពត្តិនិមិត្តតាយ ‘‘កាឡកណ្ណី’’តិ លទ្ធនាមា បរូបទ្ទវករា អប្បេសក្ខសត្តា. តន្តិ ភគវន្តំ. បុព្ពណ្ហសមយន្តិ បុព្ពណ្ហេ ឯកំ សមយំ. គាមប្បវិសននីហារេនាតិ គាមប្បវេសន និវសនាការេន. កាយបដិពទ្ធំ កត្វាតិ ចីវរំ បារុបិត្វា, បត្តំ ហត្ថេន គហេត្វាតិ អត្ថោ.
ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ វា សកប្បិតប្បទេសេ. សញ្ញតេតិ សម្មទេវ សញ្ញតេ សុសំវុតកាយវាចាចិត្តេ.
បត្តិំ ទទេយ្យាតិ អត្តនា បសុតំ បុញ្ញំ តាសំ ទេវតានំ អនុប្បទជ្ជេយ្យ. ‘‘បូជិតា’’តិអាទីសុ តទេវ បត្តិទានំ បូជា, អនាគតេ ឯវ ឧបទ្ទវេ អារក្ខសំវិធានំ បដិបូជា. ‘‘យេភុយ្យេន ញាតិមនុស្សា ញាតិបេតានំ បត្តិទានាទិនា បូជនមាននាទីនិ ករោន្តិ ឥមេ បន អញ្ញាតកាបិ សមានា តថា ករោន្តិ, តស្មា នេសំ សក្កច្ចំ អារក្ខា សំវិធាតព្ពា’’តិ អញ្ញមញ្ញំ សម្បវារេត្វា ទេវតា តត្ថ ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមេ’’តិអាទិមាហ. ពលិកម្មករណំ មាននំ, សម្បតិ ឧប្បន្នបរិស្សយហរណំ បដិមានន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯតេ’’តិអាទិ វុត្តំ.
សុន្ទរានិ បស្សតីតិ សុន្ទរានិ ឥដ្ឋានិ ឯវ បស្សតិ, ន អនិដ្ឋានិ.
១៥៤. អាណិយោ កោដ្ដេត្វាតិ លហុកេ ទារុទណ្ឌេ គហេត្វា កវាដផលកេ វិយ អញ្ញមញ្ញំ សម្ពន្ធេ កាតុំ អាណិយោ កោដ្ដេត្វា. នាវាសង្ខេបេន កតំ ឧឡុម្បំ, វេឡុនឡាទិកេ សង្ឃរិត្វា វល្លិអាទីហិ កលាបវសេន ពន្ធិត្វា កត្តព្ពំ កុល្លំ.
ឧទកដ្ឋានស្សេតំ អធិវចនន្តិ យថាវុត្តស្ស យស្ស កស្សចិ ឧទកដ្ឋានស្ស ឯតំ ‘‘អណ្ណវ’’ន្តិ អធិវចនំ, សមុទ្ទស្សេវាតិ អធិប្បាយោ. សរន្តិ ឥធ នទី អធិប្បេតា សរតិ សន្ទតីតិ កត្វា. គម្ភីរវិត្ថតន្តិ អគាធដ្ឋេន គម្ភីរំ, សកលលោកត្តយព្យាបិតាយ វិត្ថតំ. វិសជ្ជាតិ អនាសជ្ជ អប្បត្វា. បល្លលានិ តេសំ អតរណតោ. វិនាយេវ កុល្លេនាតិ ឦទិសំ ឧទកំ កុល្លេន ឦទិសេន វិនា ឯវ តិណ្ណា មេធាវិនោ ជនា, តណ្ហាសរំ បន អរិយមគ្គសង្ខាតំ សេតុំ កត្វា និត្តិណ្ណាតិ យោជនា.
បឋមភាណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
អរិយសច្ចកថាវណ្ណនា
១៥៥. មហាបនាទស្ស រញ្ញោ. បាសាទកោដិយំកតគាមោតិ បាសាទស្ស បតិតថុបិកាយ បតិដ្ឋិតដ្ឋានេ និវិដ្ឋគាមោ. អរិយភាវករានន្តិ យេ បដិវិជ្ឈន្តិ, តេសំ អរិយភាវករានំ និមិត្តស្ស កត្តុភាវូបចារវសេនេវ វុត្តំ. តច្ឆាវិបល្លាសភូតភាវេន សច្ចានំ. អនុពោធោ បុព្ពភាគិយំ ញាណំ, បដិវេធោ មគ្គញាណេន អភិសមយោ, តត្ថ យស្មា អនុពោធបុព្ពកោ បដិវេធោ អនុពោធេន វិនា ន ហោតិ, អនុពោធោបិ ឯកច្ចោ បដិវេធេន សម្ពន្ធោ, តទុភយាភាវហេតុកញ្ច វដ្ដេវ សំសរណំ, តស្មា វុត្តំ បាឡិយំ ‘‘អននុពោធា…បេ… តុម្ហាកញ្ចា’’តិ. បដិសន្ធិគ្គហណវសេន ភវតោ ភវន្តរូបគមនំ សន្ធាវនំ, អបរាបរំ ចវនុបបជ្ជនវសេន សញ្ចរណំ សំសរណន្តិ អាហ ‘‘ភវតោ’’តិអាទិ. សន្ធាវិតសំសរិតបទានំ កម្មសាធនតំ សន្ធាយាហ ‘‘មយា ច តុម្ហេហិ ចា’’តិ បឋមវិកប្បេ. ទុតិយវិកប្បេ បន ភាវសាធនតំ ហទយេ កត្វា ‘‘មមញ្ចេវ តុម្ហាកញ្ចា’’តិ យថារុតវសេនេវ វុត្តំ. នយនសមត្ថាតិ បាបនសមត្ថា, ទីឃរជ្ជុនា ពទ្ធសកុណំ វិយ រជ្ជុហត្ថោ បុរិសោ ទេសន្តរំ តណ្ហារជ្ជុនា ពទ្ធំ សត្តសន្តានំ អភិសង្ខារោ ភវន្តរំ នេតិ ឯតាយាតិ ភវនេត្តិ, តណ្ហា, សា អរិយមគ្គសត្ថេន សុដ្ឋុ ហតា ឆិន្នាតិ ភវនេត្តិសមូហតា.
អនាវត្តិធម្មសម្ពោធិបរាយណវណ្ណនា
១៥៦. ទ្វេ គាមា ‘‘នាតិកា’’តិ ឯវំ លទ្ធនាមោ, ញ-ការស្ស ចាយំ ន-ការាទេសេន និទ្ទេសោ ‘‘អនិមិត្តា ន នាយរេ’’តិអាទីសុ (វិសុទ្ធិ. ១.១៧៤; ជា. អដ្ឋ. ២.២.៣៤) វិយ. តេនាហ ‘‘ញាតិគាមកេ’’តិ. គិញ្ជកា វុច្ចន្តិ ឥដ្ឋកា, គិញ្ជកាហិ ឯវ កតោ អាវសថោតិ គិញ្ជកាវសថោ. សោ កិរ អាវាសោ យថា សុធាបរិកម្មេន សម្បយោជនំ នត្ថិ, ឯវំ ឥដ្ឋកាហិ ឯវ ចិនិត្វា ឆាទេត្វា កតោ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥដ្ឋកាមយេ អាវសថេ’’តិ. តុលាទណ្ឌកវាដផលកានិ បន ទារុមយានេវ.
១៥៧. ឱរំ វុច្ចតិ កាមធាតុ, បច្ចយភាវេន តំ ឱរំ ភជន្តីតិ ឱរម្ភាគិយានិ, ឱរម្ភាគស្ស វា ហិតានិ ឱរម្ភាគិយានិ. តេនាហ ‘‘ហេដ្ឋាភាគិយាន’’ន្តិអាទិ. តីហិ មគ្គេហីតិ ហេដ្ឋិមេហិ តីហិ មគ្គេហិ. តេហិ បហាតព្ពតាយ ហិ នេសំ សំយោជនានំ ឱរម្ភាគិយតា. ឱរម្ភញ្ជិយានិ វា ឱរម្ភាគិយានិ វុត្តានិ និរុត្តិនយេន. ឥទានិ ព្យតិរេកមុខេន នេសំ ឱរម្ភាគិយភាវំ វិភាវេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. វិក្ខម្ភិតានិ សមត្ថតាវិឃាតេន បុថុជ្ជនានំ, សមុច្ឆិន្នានិ សព្ពសោ អភាវេន អរិយានំ រូបារូបភវូបបត្តិយា វិពន្ធាយ ន ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘អវិក្ខម្ភិតានិ អសមុច្ឆិន្នានី’’តិ. និព្ពត្តវសេនាតិ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន. គន្តុំ ន ទេន្តិ មហគ្គតគាមិកម្មាយូហនស្ស វិនិពន្ធនតោ. សក្កាយទិដ្ឋិអាទីនិ តីណិ សំយោជនានិ កាមច្ឆន្ទព្យាបាទា វិយ មហគ្គតូបបត្តិយា អវិនិពន្ធភូតានិបិ កាមភវូបបត្តិយា វិសេសបច្ចយត្តា តត្ថ មហគ្គតភវេ និព្ពត្តម្បិ តន្និព្ពត្តិហេតុកម្មបរិក្ខយេ កាមភវូបបត្តិបច្ចយតាយ មហគ្គតភវតោ អានេត្វា បុន ឥធេវ កាមភវេ ឯវ និព្ពត្តាបេន្តិ, តស្មា សព្ពានិបិ បញ្ចបិ សំយោជនានិ ឱរម្ភាគិយានិ ឯវ. បដិសន្ធិវសេន អនាគមនសភាវាតិ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន តស្មា លោកា ឥធ ន អាគមនសភាវា. ពុទ្ធទស្សនថេរទស្សនធម្មស្សវនានំ បនត្ថាយស្ស អាគមនំ អនិវារិតំ.
កទាចិ ករហចិ ឧប្បត្តិយា សវិរឡាការតា បរិយុដ្ឋានមន្ទតាយ អពហលតាតិ ទ្វេធាបិ តនុភាវោ. អភិណ្ហន្តិ ពហុសោ. ពហលពហលាតិ តិព្ពតិព្ពា. យត្ថ ឧប្បជ្ជន្តិ, តំ សន្តានំ មទ្ទន្តា, ផរន្តា, សាធេន្តា, អន្ធការំ ករោន្តា ឧប្បជ្ជន្តិ, ទ្វីហិ បន មគ្គេហិ បហីនត្តា តនុកតនុកា មន្ទមន្ទា ឧប្បជ្ជន្តិ. ‘‘បុត្តធីតរោ ហោន្តី’’តិ ឥទំ អការណំ. តថា ហិ អង្គបច្ចង្គបរាមសនមត្តេនបិ តេ ហោន្តិ. ឥទន្តិ ‘‘រាគទោសមោហានំ តនុត្តា’’តិ ឥទំ វចនំ. ភវតនុកវសេនាតិ អប្បកភវវសេន. តន្តិ មហាសិវត្ថេរស្ស វចនំ បដិក្ខិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. យេ ភវា អរិយានំ លព្ភន្តិ, តេ បរិបុណ្ណលក្ខណភវា ឯវ. យេ ន លព្ភន្តិ, តត្ថ កីទិសំ តំ ភវតនុកំ, តស្មា ឧភយថាបិ ភវតនុកស្ស អសម្ភវោ ឯវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សោតាបន្នស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋមេ ភវេ ភវតនុកំ នត្ថិ អដ្ឋមស្សេវ ភវស្ស សព្ពស្សេវ អភាវតោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.
កាមាវចរលោកំ សន្ធាយ វុត្តំ ឥតរស្ស លោកស្ស វសេន តថា វត្តុំ អសក្កុណេយ្យត្តា. យោ ហិ សកទាគាមី ទេវមនុស្សលោកេសុ វោមិស្សកវសេន និព្ពត្តតិ, សោបិ កាមភវវសេនេវ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពោ. ភគវតា ច កាមលោកេ ឋត្វា ‘‘សកិទេវ ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា’’តិ វុត្តំ, ‘‘ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា’’តិ ច ឥមិនា បញ្ចសុ សកទាគាមីសុ ចត្តារោ វជ្ជេត្វា ឯកោវ គហិតោ. ឯកច្ចោ ហិ ឥធ សកទាគាមិផលំ បត្វា ឥធេវ បរិនិព្ពាយតិ, ឯកច្ចោ ឥធ បត្វា ទេវលោកេ បរិនិព្ពាយតិ, ឯកច្ចោ ទេវលោកេ បត្វា តត្ថេវ បរិនិព្ពាយតិ, ឯកច្ចោ ទេវលោកេ បត្វា ឥធូបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយតិ, ឥមេ ចត្តារោ ឥធ ន លព្ភន្តិ. យោ បន ឥធ បត្វា ទេវលោកេ យាវតាយុកំ វសិត្វា បុន ឥធូបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយតិ, អយំ ឥធ អធិប្បេតោ. អដ្ឋកថាយំ បន ឥមំ លោកន្តិ កាមភវោ អធិប្បេតោតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិនា អញ្ញំយេវ ចតុក្កំ ទស្សិតំ.
ចតូសុ …បេ… សភាវោតិ អត្ថោ អបាយគមនីយានំ បាបធម្មានំ សព្ពសោ បហីនត្តា. ធម្មនិយាមេនាតិ មគ្គធម្មនិយាមេន. និយតោ ឧបរិមគ្គាធិគមស្ស អវស្សំភាវិភាវតោ. តេនាហ ‘‘សម្ពោធិបរាយណោ’’តិ.
ធម្មាទាសធម្មបរិយាយវណ្ណនា
១៥៨. តេសំ តេសំ ញាណគតិន្តិ តេសំ តេសំ សត្តានំ ‘‘អសុកោ សោតាបន្នោ, អសុកោ សកទាគាមី’’តិអាទិនា តំតំញាណាធិគមនំ. ញាណូបបត្តិំ ញាណាភិសម្បរាយន្តិ តតោ បរម្បិ ‘‘និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ, សកិទេវ ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សតី’’តិអាទិនា ច ញាណសហិតំ ឧប្បត្តិបច្ចយភាវំ. ឱលោកេន្តស្ស ញាណចក្ខុនា បេក្ខន្តស្ស កាយកិលមថោវ, ន តេន កាចិ វេនេយ្យានំ អត្ថសិទ្ធីតិ អធិប្បាយោ. ចិត្តវិហេសាតិ ចិត្តខេទោ, សា កិលេសូបសំហិតត្តា ពុទ្ធានំ នត្ថិ. អាទីយតិ អាលោកីយតិ អត្តា ឯតេនាតិ អាទាសំ, ធម្មភូតំ អាទាសំ ធម្មាទាសំ, អរិយមគ្គញាណស្សេតំ អធិវចនំ, តេន អរិយសាវកា ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ វិទ្ធស្តសម្មោហត្តា អត្តានម្បិ យាថាវតោ ញត្វា យាថាវតោ ព្យាករេយ្យ, តប្បកាសនតោ បន ធម្មបរិយាយស្ស សុត្តស្ស ធម្មាទាសតា វេទិតព្ពា. យេន ធម្មាទាសេនាតិ ឥធ បន មគ្គធម្មមេវ វទតិ.
អវេច្ច យាថាវតោ ជានិត្វា តន្និមិត្តឧប្បន្នបសាទោ អវេច្ចបសាទោ, មគ្គាធិគមេន ឧប្បន្នបសាទោ, សោ បន យស្មា បាសាណបព្ពតោ វិយ និច្ចលោ, ន ច កេនចិ ការណេន វិគច្ឆតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អចលេន អច្ចុតេនា’’តិ.
‘‘បញ្ចសីលានី’’តិ គហដ្ឋវសេនេតំ វុត្តំ តេហិ ឯកន្តបរិហរណីយតោ. អរិយានំ បន សព្ពានិ សីលានិ កន្តានេវ. តេនាហ ‘‘សព្ពោបិ បនេត្ថ សំវរោ លព្ភតិយេវា’’តិ.
សព្ពេសន្តិ សព្ពេសំ អរិយានំ. សិក្ខាបទាវិរោធេនាតិ យថា ភូតរោចនាបត្តិ ន ហោតិ, ឯវំ. យុត្តដ្ឋានេតិ កាតុំ យុត្តដ្ឋានេ.
អម្ពបាលីគណិកាវត្ថុវណ្ណនា
១៦១. តទា កិរ វេសាលី ឥទ្ធា ផីតា សព្ពង្គសម្បន្នា អហោសិ វេបុល្លប្បត្តា, តំ សន្ធាយាហ ‘‘ខន្ធកេ វុត្តនយេន វេសាលិយា សម្បន្នភាវោ វេទិតព្ពោ’’តិ. តស្មិំ កិរ ភិក្ខុសង្ឃេ បញ្ចសតមត្តា ភិក្ខូ នវា អចិរបព្ពជិតា អហេសុំ ឱសន្នវីរិយា ច. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘តត្ថ កិរ ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ឱសន្នវីរិយា’’តិអាទិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១៦៥). សតិបច្ចុបដ្ឋានត្ថន្តិ តេសំ សតិបច្ចុបដ្ឋាបនត្ថំ. សរតីតិ កាយាទិកេ យថាសភាវតោ ញាណសម្បយុត្តាយ សតិយា អនុស្សរតិ ឧបធារេតិ. សម្បជានាតីតិ សមំ បការេហិ ជានាតិ អវពុជ្ឈតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន បរតោ សតិបដ្ឋានវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៧៣; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១០៦) អាគមិស្សតិ.
សព្ពសង្គាហកន្តិ សរីរគតស្ស ចេវ វត្ថាលង្ការគតស្ស ចាតិ សព្ពស្ស នីលភាវស្ស សង្គាហកំ វចនំ. តស្សេវាតិ នីលាតិ សព្ពសង្គាហកវសេន វុត្តអត្ថស្សេវ. វិភាគទស្សនន្តិ បភេទទស្សនំ. យថា តេ លិច្ឆវិរាជានោ អបីតាទិវណ្ណា ឯវ កេចិ វិលេបនវសេន បីតាទិវណ្ណា ខាយិំសុ, ឯវំ អនីលាទិវណ្ណា ឯវ កេចិ វិលេបនវសេន នីលាទិវណ្ណា ខាយិំសូតិ វុត្តំ ‘‘ន តេសំ បកតិវណ្ណោ នីលោ’’តិអាទិ. នីលោ មណិ ឯតេសូតិ នីលមណិ, ឥន្ទនីលមហានីលាទិនីលរតនវិនទ្ធា អលង្ការា. តេ កិរ សុវណ្ណវិរចិតេ ហិ មណិឱភាសេហិ ឯកនីលា វិយ ខាយន្តិ. នីលមណិខចិតាតិ នីលរតនបរិក្ខិត្តា. នីលវត្ថបរិក្ខិត្តាតិ នីលវត្ថនីលកម្បលបរិក្ខេបា. នីលវម្មិកេហីតិ នីលកឃដបរិក្ខិត្តេហិ. សព្ពបទេសូតិ ‘‘បីតា ហោន្តី’’តិអាទិសព្ពបទេសុ. បរិវដ្ដេសីតិ បដិឃដ្ដេសិ. អាហរន្តិ ឥមស្មា រាជបុរិសា ពលិន្តិ អាហារោ, តប្បត្តជនបទោតិ អាហ ‘‘សាហារន្តិ សជនបទ’’ន្តិ. អង្គុលិផោដោបិ អង្គុលិយា ចាលនវសេនេវ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អង្គុលិំ ចាលេសុ’’ន្តិ. អម្ពកាយាតិ មាតុគាមេន. ឧបចារវចនំ ហេតំ ឥត្ថីសុ, យទិទំ ‘‘អម្ពកា មាតុគាមោ ជននិកា’’តិ.
អវលោកេថាតិ អបវត្តិត្វា ឱលោកនំ ឱលោកេថ. តំ បន អបវត្តិត្វា ឱលោកនំ អនុ អនុ ទស្សនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘បុនប្បុនំ បស្សថា’’តិ. ឧបនេថាតិ ‘‘យថាយំ លិច្ឆវិរាជបរិសា សោភាតិសយេន យុត្តា, ឯវំ តាវតិំសបរិសា’’តិ ឧបនយំ ករោថ. តេនាហ ‘‘តាវតិំសេហិ សមកេ កត្វា បស្សថា’’តិ.
‘‘ឧបសំហរថ ភិក្ខវេ លិច្ឆវិបរិសំ តាវតិំសសទិស’’ន្តិ នយិទំ និមិត្តគ្គាហេ និយោជនំ, កេវលំ បន ទិព្ពសម្បត្តិសទិសា ឯតេសំ រាជូនំ ឥស្សរិយសម្បត្តីតិ អនុបុព្ពិកថាយ សគ្គសម្បត្តិកថនំ វិយ ទដ្ឋព្ពំ. តេសុ បន ភិក្ខូសុ ឯកច្ចានំ តត្ថ និមិត្តគ្គាហោបិ សិយា, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘និមិត្តគ្គាហេ ឧយ្យោជេតី’’តិ. ហិតកាមតាយ តេសំ ភិក្ខូនំ យថា អាយស្មតោ នន្ទស្ស ហិតកាមតាយ សគ្គសម្បត្តិទស្សនំ. តេនាហ ‘‘តត្រ កិរា’’តិអាទិ. ឱសន្នវីរិយាតិ សម្មាបដិបត្តិយំ អវសន្នវីរិយា, ឱស្សដ្ឋវីរិយា វាតិ អត្ថោ. អនិច្ចលក្ខណវិភាវនត្ថន្តិ តេសំ រាជូនំ វសេន ភិក្ខូនំ អនិច្ចលក្ខណវិភូតភាវត្ថំ.
វេឡុវគាមវស្សូបគមនវណ្ណនា
១៦៣. សមីបេ វេឡុវគាមោតិ បុព្ពណ្ហំ វា សាយន្ហំ វា គន្ត្វា និវត្តនយោគ្យេ អាសន្នដ្ឋានេ និវិដ្ឋា បរិវារគាមោ. សង្គម្មាតិ សម្មា គន្ត្វា. អស្សាតិ ភគវតោ.
១៦៤. ផរុសោតិ កក្ខឡោ, គរុតរោតិ អត្ថោ. វិសភាគរោគោតិ ធាតុវិសភាគតាយ សមុដ្ឋិតោ ពហលតររោគោ, ន អាពាធមត្តំ. ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វាតិ វេទនានំ ខណិកតំ, ទុក្ខតំ, អត្តសុញ្ញតញ្ច យាថាវតោ ញាណេន បរិច្ឆិជ្ជ បរិតុលេត្វា. អធិវាសេសីតិ តា អភិភវន្តោ យថាបរិមទ្ទិតាការសល្លក្ខណេន អត្តនិ អារោបេត្វា វាសេសិ, ន តាហិ អភិភុយ្យមានោ. តេនាហ ‘‘អវិហញ្ញមានោ’’តិអាទិ. អទុក្ខិយមានោតិ ចេតោទុក្ខវសេន អទុក្ខិយមានោ, កាយទុក្ខំ បន ‘‘នត្ថី’’តិ ន សក្កា វត្តុំ. អសតិ ហិ តស្មិំ អធិវាសនាយ ឯវ អសម្ភវោតិ. អនាមន្តេត្វាតិ អនាលបិត្វា. អនបលោកេត្វាតិ អវិស្សជ្ជិត្វា. តេនាហ ‘‘ឱវាទានុសាសនិំ អទត្វាតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. បុព្ពភាគវីរិយេនាតិ ផលសមាបត្តិយា បរិកម្មវីរិយេន. ផលសមាបត្តិវីរិយេនាតិ ផលសមាបត្តិសម្បយុត្តវីរិយេន. វិក្ខម្ភេត្វាតិ វិនោទេត្វា. យថា នាម បុប្ផនសមយេ ចម្បកាទិរុក្ខេ វេខេ ទិន្នេ យាវ សោ វេខោ នាបនីយតិ, តាវស្ស បុប្ផនសមត្ថតា វិក្ខម្ភិតា វិនោទិតា ហោតិ, ឯវមេវ យថាវុត្តវីរិយវេខទានេន តា វេទនា សត្ថុ សរីរេ យថាបរិច្ឆិន្នំ កាលំ វិក្ខម្ភិតា វិនោទិតា អហេសុំ. តេន វុត្តំ ‘‘វិក្ខម្ភេត្វាតិ វិនោទេត្វា’’តិ. ជីវិតម្បិ ជីវិតសង្ខារោ កម្មុនា សង្ខរីយតីតិ កត្វា. ឆិជ្ជមានំ វិរោធិបច្ចយសមាយោគេន បយោគសម្បត្តិយា ឃដេត្វា ឋបីយតិ. អធិដ្ឋាយាតិ អធិដ្ឋានំ កត្វា. តេនាហ ‘‘ទសមាសេ មា ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជី’’តិ. តំ បន ‘‘អធិដ្ឋានំ, បវត្តន’’ន្តិ ច វត្តព្ពតំ អរហតីតិ វុត្តំ ‘‘អធិដ្ឋហិត្វា បវត្តេត្វា’’តិ.
ខណិកសមាបត្តីតិ តាទិសំ បុព្ពាភិសង្ខារំ អកត្វា ឋានសោ សមាបជ្ជិតព្ពសមាបត្តិ. បុន សរីរំ វេទនា អជ្ឈោត្ថរតិ សវិសេសបុព្ពាភិសង្ខារស្ស អកតត្តា. រូបសត្តកអរូបសត្តកានិ វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាសុ (វិសុទ្ធិ. ដី. ២.៧០៦, ៧១៧) វិត្ថារិតនយេន វេទិតព្ពានិ. សុដ្ឋុ វិក្ខម្ភេតិ បុព្ពាភិសង្ខារស្ស សាតិសយត្តា. ឥទានិ តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. អបព្យូឡ្ហោតិ អបនីតោ. ចុទ្ទសហាការេហិ សន្នេត្វាតិ តេសំយេវ រូបសត្តកអរូបសត្តកានំ វសេន ចុទ្ទសហិ បការេហិ វិបស្សនាចិត្តំ, សកលមេវ វា អត្តភាវំ វិសភាគរោគសញ្ជនិតលូខភាវនិរោគករណាយ សិនេហេត្វា ន ឧប្បជ្ជិយេវ សម្មាសម្ពុទ្ធេន សាតិសយសមាបត្តិវេគេន សុវិក្ខម្ភិតត្តា.
គិលានោ ហុត្វា បុន វុដ្ឋិតោតិ បុព្ពេ គិលានោ ហុត្វា បុន តតោ គិលានភាវតោ វុដ្ឋិតោ. មធុរកភាវោ នាម សរីរស្ស ថម្ភិតត្តំ, តំ បន គរុភាវបុព្ពកន្តិ អាហ ‘‘សញ្ជាតគរុភាវោ សញ្ជាតថទ្ធភាវោ’’តិ. ‘‘នានាការតោ ន ឧបដ្ឋហន្តី’’តិ ឥមិនា ទិសាសម្មោហោបិ មេ អហោសិ សោកពលេនាតិ ទស្សេតិ. សតិបដ្ឋានាទិធម្មាតិ កាយានុបស្សនាទយោ អនុបស្សនាធម្មា បុព្ពេ វិភូតា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តាបិ ឥទានិ មយ្ហំ បាកដា ន ហោន្តិ.
១៦៥. អព្ភន្តរំ ករោតិ នាម អត្តនិយេវ ឋបនតោ. បុគ្គលំ អព្ភន្តរំ ករោតិ នាម សមានត្តតាវសេន ធម្មេន បុព្ពេ តស្ស សង្គណ្ហតោ. ទហរកាលេតិ អត្តនោ ទហរកាលេ. កស្សចិ អកថេត្វាតិ កស្សចិ អត្តនោ អន្តេវាសិកស្ស ឧបនិគូហភូតំ គន្ថំ អកថេត្វា. មុដ្ឋិំ កត្វាតិ មុដ្ឋិគតំ វិយ រហសិភូតំ កត្វា. យស្មិំ វា នដ្ឋេ សព្ពោ តំមូលកោ ធម្មោ វិនស្សតិ, សោ អាទិតោ មូលភូតោ ធម្មោ, មុស្សតិ វិនស្សតិ ធម្មោ ឯតេន នដ្ឋេនាតិ មុដ្ឋិ, តំ តថារូបំ មុដ្ឋិំ កត្វា បរិហរិត្វា ឋបិតំ កិញ្ចិ នត្ថីតិ ទស្សេតិ.
អហមេវាតិ អវធារណំ ភិក្ខុសង្ឃបរិហរណស្ស អញ្ញសាធារណិច្ឆាទស្សនត្ថំ, អវធារណេន បន វិនា ‘‘អហំ ភិក្ខុសង្ឃ’’ន្តិអាទិ ភិក្ខុសង្ឃបរិហរណេ អហំការមមំការាភាវទស្សនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧទ្ទិសិតព្ពដ្ឋេនាតិ ‘‘សត្ថា’’តិ ឧទ្ទិសិតព្ពដ្ឋេន. មា វា អហេសុំ ភិក្ខូតិ អធិប្បាយោ. ‘‘មា វា អហោសី’’តិ វា បាឋោ. ឯវំ ន ហោតីតិ ‘‘អហំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមី’’តិអាទិ អាការេន ចិត្តប្បវត្តិ ន ហោតិ. ‘‘បច្ឆិមវយអនុប្បត្តភាវទីបនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ ឥមិនា វយោ វិយ ពុទ្ធកិច្ចម្បិ បរិយោសិតកម្មន្តិ ទីបេតិ. សកដស្ស ពាហប្បទេសេ ទឡ្ហីភាវាយ វេឋទានំ ពាហពន្ធោ. ចក្កនេមិសន្ធីនំ ទឡ្ហីភាវាយ វេឋទានំ ចក្កពន្ធោ.
តមត្ថន្តិ វេឋមិស្សកេន មញ្ញេតិ វុត្តមត្ថំ. រូបាទយោ ឯវ ធម្មា សវិគ្គហោ វិយ ឧបដ្ឋានតោ រូបនិមិត្តាទយោ, តេសំ រូបនិមិត្តាទីនំ. លោកិយានំ វេទនានន្តិ យាសំ និរោធនេន ផលសមាបត្តិ សមាបជ្ជិតព្ពា, តាសំ និរោធា ផាសុ ហោតិ, តថា ពាឡ្ហវេទនាភិតុន្នសរីរស្សាបិ. តទត្ថាយាតិ ផលសមាបត្តិវិហារត្ថាយ. ទ្វីហិ ភាគេហិ អាបោ គតោ ឯត្ថាតិ ទីបោ, ឱឃេន បរិគតោ ហុត្វា អនជ្ឈោត្ថដោ ភូមិភាគោ, ឥធ បន ចតូហិបិ ឱឃេហិ, សំសារមហោឃេនេវ វា អនជ្ឈោត្ថដោ អត្តា ‘‘ទីបោ’’តិ អធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘មហាសមុទ្ទគតា’’តិអាទិ. អត្តស្សរណាតិ អត្តប្បដិសរណា. អត្តគតិកា វាតិ អត្តបរាយណាវ. មា អញ្ញគតិកាតិ អញ្ញំ កិញ្ចិ គតិំ បដិសរណំ បរាយណំ មា ចិន្តយិត្ថ. កស្មា? អត្តា នាមេត្ថ បរមត្ថតោ ធម្មោ អព្ភន្តរដ្ឋេន, សោ ឯវំ សម្បាទិតោ តុម្ហាកំ ទីបំ តាណំ គតិ បរាយណន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ធម្មទីបា’’តិអាទិ. តថា ចាហ ‘‘អត្តា ហិ អត្តនោ នាថោ, កោ ហិ នាថោ បរោ សិយា’’តិ (ធ. ប. ១៦០, ៣៨០) ឧបទេសមត្តមេវ ហិ បរស្មិំ បដិពទ្ធំ, អញ្ញា សព្ពា សម្បត្តិ បុរិសស្ស អត្តាធីនា ឯវ. តេនាហ ភគវា ‘‘តុម្ហេហិ កិច្ចំ អាតប្បំ, អក្ខាតារោ តថាគតា’’តិ (ធ. ប. ២៧៦). តមគ្គេតិ តមយោគស្ស អគ្គេ តស្ស អតិក្កន្តាភាវតោ. តេនេវាហ ‘‘ឥមេ អគ្គតមា’’តិអាទិ. មមាតិ មម សាសនេ. សព្ពេបិ តេ ចតុសតិបដ្ឋានគោចរា វាតិ ចតុព្ពិធំ សតិបដ្ឋានំ ភាវេត្វា ព្រូហេត្វា តទេវ គោចរំ អត្តនោ បវត្តិដ្ឋានំ កត្វា ឋិតា ឯវ ភិក្ខូ អគ្គេ ភវិស្សន្តិ.
ទុតិយភាណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
និមិត្តោភាសកថាវណ្ណនា
១៦៦. អនេកវារំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ, តស្មា ឥមំ វេសាលិប្បវេសនំ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘កទា បាវិសី’’តិ បុច្ឆិត្វា អាគមនតោ បដ្ឋាយ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ភគវា កិរា’’តិអាទិមាហ. អាគតមគ្គេនេវាតិ បុព្ពេ យាវ វេឡុវគាមកា អាគតមគ្គេនេវ បដិនិវត្តេន្តោ. យថាបរិច្ឆេទេនាតិ យថាបរិច្ឆិន្នកាលេន. តតោតិ ផលសមាបត្តិតោ. អយន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានាការោ. ទិវាដ្ឋានោលោកនាទិ បរិនិព្ពានស្ស ឯកន្តិកភាវទស្សនំ. ឱស្សដ្ឋោតិ វិស្សដ្ឋោ អាយុសង្ខារោ ‘‘សត្តាហមេវ មយា ជីវិតព្ព’’ន្តិ.
ជេដ្ឋកនិដ្ឋភាតិកានន្តិ សព្ពេវ សព្រហ្មចារិនោ សន្ធាយ វទតិ.
បដិបាទេស្សាមីតិ មគ្គបដិបត្តិយា និយោជេស្សាមិ. មណិផលកេតិ មណិខចិតេ បមុខេ អត្ថតផលកេ. តំ បឋមំ ទស្សនន្តិ យំ វេឡុវនេ បរិព្ពាជករូបេន អាគតស្ស សិទ្ធំ ទស្សនំ, តំ បឋមទស្សនំ. យំ វា អនោមទស្សិស្ស ភគវតោ វចនំ សទ្ទហន្តេន តទា អភិនីហារកាលេ បច្ចក្ខតោ វិយ តុម្ហាកំ ទស្សនំ សិទ្ធំ, តំ បឋមទស្សនំ. បច្ចាគមនចារិកន្តិ បច្ចាគមនត្ថំ ចារិកំ.
សត្តាហន្តិ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ. ថេរស្ស ជាតោវរកគេហំ កិរ ឥតរគេហតោ វិវេកដ្ឋំ, វិវដង្គណញ្ច, តស្មា ទេវព្រហ្មានំ ឧបសង្កមនយោគ្យន្តិ ‘‘ជាតោវរកំ បដិជគ្គថា’’តិ វុត្តំ. សោតិ ឧបរេវតោ. តំ បវត្តិន្តិ តត្ថ វសិតុកាមតាយ វុត្តំ តំ.
‘‘ជានន្តាបិ តថាគតា បុច្ឆន្តី’’តិ (បារា. ១៦, ១៦៥) ឥមិនា នីហារេន ថេរោ ‘‘កេ តុម្ហេ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ត្វំ ចតូហិ មហារាជេហិ មហន្តតរោ’’តិ បុដ្ឋោ អត្តនោ មហត្តំ សត្ថុ ឧបរិ បក្ខិបន្តោ ‘‘អារាមិកសទិសា ឯតេ ឧបាសិកេ អម្ហាកំ សត្ថុនោ’’តិ អាហ. សាវកសម្បត្តិកិត្តនម្បិ ហិ អត្ថតោ សត្ថុ សម្បត្តិំយេវ វិភាវេតិ.
សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយាតិ ថេរស្ស ទេសនានុភាវេន, អត្តនោ ច ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា ញាណស្ស បរិបក្កត្តា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិត្វា.
អយន្តិ យថាវុត្តា. ឯត្ថាតិ ‘‘វេសាលិំ បិណ្ឌាយ បាវិសី’’តិ ឯតស្មិំ វេសាលីបវេសេ. អនុបុព្ពីកថាតិ អនុបុព្ពទីបនី កថា.
១៦៧. ឧទេនយក្ខស្ស ចេតិយដ្ឋានេតិ ឧទេនស្ស នាម យក្ខស្ស អាយតនភាវេន ឥដ្ឋកាហិ ចិតេ មហាជនស្ស ចិត្តីកតដ្ឋានេ. កតវិហារោតិ ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស កតវិហារោ. វុច្ចតីតិ បុរិមវោហារេន ‘‘ឧទេនចេតិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ. គោតមកាទីសុបីតិ ‘‘គោតមកចេតិយ’’ន្តិ ឯវំ អាទីសុបិ. ឯសេវ នយោតិ ចេតិយដ្ឋានេ កតវិហារភាវំ អតិទិសតិ. វឌ្ឍិតាតិ ភាវនាបារិបូរិវសេន បរិព្រូហិតា. បុនប្បុនំ កតាតិ ភាវនាយ ពហុលីករណេន អបរាបរំ បវត្តិតា. យុត្តយានំ វិយ កតាតិ យថា យុត្តំ អាជញ្ញយានំ ឆេកេន សារថិនា អធិដ្ឋិតំ យថារុចិ បវត្តតិ, ឯវំ យថារុចិបវត្តិរហតំ គមិតា. បតិដ្ឋានដ្ឋេនាតិ អធិដ្ឋានដ្ឋេន. វត្ថុ វិយ កតាតិ សព្ពសោ ឧបក្កិលេសវិសោធនេន ឥទ្ធិវិសយតាយ បវត្តិដ្ឋានភាវតោ សុវិសោធិតបរិស្សយវត្ថុ វិយ កតា. អធិដ្ឋិតាតិ បដិបក្ខទូរីភាវតោ សុភាវិតភាវេន តំតំអធិដ្ឋានយោគ្យតាយ ឋបិតា. សមន្តតោ ចិតាតិ សព្ពភាគេន ភាវនុបចយំ គមិតា. តេនាហ ‘‘សុវឌ្ឍិតា’’តិ. សុដ្ឋុ សមារទ្ធាតិ ឥទ្ធិភាវនាយ សិខាប្បត្តិយា សម្មទេវ សំសេវិតា.
អនិយមេនាតិ ‘‘យស្ស កស្សចី’’តិ អនិយមវចនេន. និយមេត្វាតិ ‘‘តថាគតស្សា’’តិ សរូបទស្សនេន និយមេត្វា. អាយុប្បមាណន្តិ បរមាយុប្បមាណំ វទតិ, តស្សេវ គហណេ ការណំ ព្រហ្មជាលសុត្តវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៤០; ទី. និ. ដី. ១.៤០) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. មហាសិវត្ថេរោ បន ‘‘មហាពោធិសត្តានំ ចរិមភវេ បដិសន្ធិទាយិនោ កម្មស្ស អសង្ខ្យេយ្យាយុកតាសំវត្តនសមត្ថតំ ហទយេ ឋបេត្វា ពុទ្ធានំ អាយុសង្ខារស្ស បរិស្សយវិក្ខម្ភនសមត្ថតា បាឡិយំ អាគតា ឯវាតិ ឥមំ ភទ្ទកប្បមេវ តិដ្ឋេយ្យា’’តិ អវោច. ‘‘ខណ្ឌិច្ចាទីហិ អភិភុយ្យតី’’តិ ឯតេន យថា ឥទ្ធិពលេន ជរាយ ន បដិឃាតោ, ឯវំ តេន មរណស្សបិ ន បដិឃាតោតិ អត្ថតោ អាបន្នមេវាតិ. ‘‘ក្វ សរោ ខិត្តោ, ក្វ ច និបតិតោ’’តិ អញ្ញថា វុដ្ឋិតេនាបិ ថេរវាទេន អដ្ឋកថាវចនមេវ សមត្ថិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘សោ ន រុច្ចតិ…បេ… និយមិត’’ន្តិ.
បរិយុដ្ឋិតចិត្តោតិ យថា កិញ្ចិ អត្ថានត្ថំ សល្លក្ខេតុំ ន សក្កា, ឯវំ អភិភូតចិត្តោ. សោ បន អភិភវោ មហតា ឧទកោឃេន អប្បកស្ស ឧទកស្ស អជ្ឈោត្ថរណំ វិយ អហោសីតិ វុត្តំ ‘‘អជ្ឈោត្ថដចិត្តោ’’តិ. អញ្ញោបីតិ ថេរតោ, អរិយេហិ វា អញ្ញោបិ យោ កោចិ បុថុជ្ជនោ. បុថុជ្ជនគ្គហណញ្ចេត្ថ យថា សព្ពេន សព្ពំ អប្បហីនវិបល្លាសោ មារេន បរិយុដ្ឋិតចិត្តោ កិញ្ចិ អត្ថំ សល្លក្ខេតុំ ន សក្កោតិ, ឯវំ ថេរោ ភគវតា កតំ និមិត្តោភាសំ សព្ពសោ ន សល្លក្ខេសីតិ ទស្សនត្ថំ. តេនាហ ‘‘មារោ ហី’’តិអាទិ. ចត្តារោ វិបល្លាសាតិ អសុភេ ‘‘សុភ’’ន្តិ សញ្ញាវិបល្លាសោ, ចិត្តវិបល្លាសោ, ទុក្ខេ ‘‘សុខ’’ន្តិ សញ្ញាវិបល្លាសោ, ចិត្តវិបល្លាសោតិ ឥមេ ចត្តារោ វិបល្លាសា. តេនាតិ យទិបិ ឥតរេ អដ្ឋ វិបល្លាសា បហីនា, តថាបិ យថាវុត្តានំ ចតុន្នំ វិបល្លាសានំ អប្បហីនភាវេន. អស្សាតិ ថេរស្ស. មទ្ទតីតិ ផុសនមត្តេន មទ្ទន្តោ វិយ ហោតិ, អញ្ញថា តេន មទ្ទិតេ សត្តានំ មរណមេវ សិយា. កិំ សក្ខិស្សតិ, ន សក្ខិស្សតីតិ អធិប្បាយោ. កស្មា ន សក្ខិស្សតិ, ននុ ឯស អគ្គសាវកស្ស កុច្ឆិំ បវិដ្ឋោតិ? សច្ចំ បវិដ្ឋោ, តញ្ច ខោ អត្តនោ អានុភាវទស្សនត្ថំ, ន វិពាធនាធិប្បាយេន. វិពាធនាធិប្បាយេន បន ឥធ ‘‘កិំ សក្ខិស្សតី’’តិ វុត្តំ ហទយមទ្ទនស្ស អធិគតត្តា. និមិត្តោភាសន្តិ ឯត្ថ ‘‘តិដ្ឋតុ ភគវា កប្ប’’ន្តិ សកលកប្បំ អវដ្ឋានយាចនាយ ‘‘យស្ស កស្សចិ អានន្ទ ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ភាវិតា’’តិអាទិនា អញ្ញាបទេសេន អត្តនោ ចតុរិទ្ធិបាទភាវនានុភាវេន កប្បំ អវដ្ឋានសមត្ថតាវសេន សញ្ញុប្បាទនំ និមិត្តំ, តថា បន បរិយាយំ មុញ្ចិត្វា ឧជុកំយេវ អត្តនោ អធិប្បាយវិភាវនំ ឱភាសោ. ជានន្តោយេវ វាតិ មារេន បរិយុដ្ឋិតភាវំ ជានន្តោ ឯវ. អត្តនោ អបរាធហេតុតោ សត្តានំ សោកោ តនុកោ ហោតិ, ន ពលវាតិ អាហ ‘‘ទោសារោបនេន សោកតនុករណត្ថ’’ន្តិ. កិំ បន ថេរោ មារេន បរិយុដ្ឋិតចិត្តកាលេ បវត្តិំ បច្ឆា ជានាតីតិ? ន ជានាតិ សភាវេន, ពុទ្ធានុភាវេន បន អនុជានាតិ.
មារយាចនកថាវណ្ណនា
១៦៨. អនត្ថេ និយោជេន្តោ គុណមារណេន មារេតិ, វិរាគវិពន្ធនេន វា ជាតិនិមិត្តតាយ តត្ថ តត្ថ ជាតំ ជាតំ មារេន្តោ វិយ ហោតីតិ ‘‘មារេតីតិ មារោ’’តិ វុត្តំ. អតិវិយ បាបតាយ បាបិមា. កណ្ហធម្មេហិ សមន្នាគតោ កណ្ហោ. វិរាគាទិគុណានំ អន្តករណតោ អន្តកោ. សត្តានំ អនត្ថាវហបដិបត្តិំ ន មុច្ចតីតិ នមុចិ. អត្តនោ មារបាសេន បមត្តេ ពន្ធតិ, បមត្តា វា ពន្ធូ ឯតស្សាតិ បមត្តពន្ធុ. សត្តមសត្តាហតោ បរំ សត្ត អហានិ សន្ធាយាហ ‘‘អដ្ឋមេ សត្តាហេ’’តិ ន បន បល្លង្កសត្តាហាទិ វិយ និយតកិច្ចស្ស អដ្ឋមសត្តាហស្ស នាម លព្ភនតោ. សត្តមសត្តាហស្ស ហិ បរតោ អជបាលនិគ្រោធមូលេ មហាព្រហ្មុនោ, សក្កស្ស ច ទេវរញ្ញោ បដិញ្ញាតធម្មទេសនំ ភគវន្តំ ញត្វា ‘‘ឥទានិ សត្តេ ធម្មទេសនាយ មម វិសយំ អតិក្កមាបេស្សតី’’តិ សញ្ជាតទោមនស្សោ ហុត្វា ឋិតោ ចិន្តេសិ ‘‘ហន្ទ ទានាហំ នំ ឧបាយេន បរិនិព្ពាបេស្សាមិ, ឯវមស្ស មនោរថោ អញ្ញថត្តំ គមិស្សតិ, មម ច មនោរថោ ឥជ្ឈិស្សតី’’តិ. ឯវំ បន ចិន្តេត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯកំ អន្តំ ឋិតោ ‘‘បរិនិព្ពាតុ ទានិ ភន្តេ ភគវា’’តិអាទិនា បរិនិព្ពានំ យាចិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អដ្ឋមេ សត្តាហេ’’តិអាទិ. តត្ថ អជ្ជាតិ អាយុសង្ខារោស្សជ្ជនទិវសំ សន្ធាយាហ. ភគវា ចស្ស អភិសន្ធិំ ជានន្តោបិ តំ អនាវិកត្វា បរិនិព្ពានស្ស អកាលភាវមេវ បកាសេន្តោ យាចនំ បដិក្ខិបិ. តេនាហ ‘‘ន តាវាហ’’ន្តិអាទិ.
មគ្គវសេន វិយត្តាតិ សច្ចសម្បដិវេធវេយ្យត្តិយេន ព្យត្តា. តថេវ វិនីតាតិ មគ្គវសេន កិលេសានំ សមុច្ឆេទវិនយនេន វិនីតា. តថា វិសារទាតិ អរិយមគ្គាធិគមេនេវ សត្ថុសាសនេ វេសារជ្ជប្បត្តិយា វិសារទា, សារជ្ជករានំ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាទិបាបធម្មានំ វិគមេន វិសារទភាវំ បត្តាតិ អត្ថោ. យស្ស សុតស្ស វសេន វដ្ដទុក្ខតោ និស្សរណំ សម្ភវតិ, តំ ឥធ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន ‘‘សុត’’ន្តិ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘តេបិដកវសេនា’’តិ. តិណ្ណំ បិដកានំ សមូហោ តេបិដកំ, តីណិ វា បិដកានិ តិបិដកំ, តិបិដកមេវ តេបិដកំ, តស្ស វសេន. តមេវាតិ យំ តំ តេបិដកំ សោតព្ពភាវេន ‘‘សុត’’ន្តិ វុត្តំ, តមេវ. ធម្មន្តិ បរិយត្តិធម្មំ. ធារេន្តីតិ សុវណ្ណភាជនេ បក្ខិត្តសីហវសំ វិយ អវិនស្សន្តំ កត្វា សុប្បគុណសុប្បវត្តិភាវេន ធារេន្តិ ហទយេ ឋបេន្តិ. ឥតិ បរិយត្តិធម្មវសេន ពហុស្សុតធម្មធរភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បដិវេធធម្មវសេនបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. អរិយធម្មស្សាតិ មគ្គផលធម្មស្ស, នវវិធស្សាបិ វា លោកុត្តរធម្មស្ស. អនុធម្មភូតន្តិ អធិគមាយ អនុរូបធម្មភូតំ. អនុច្ឆវិកបដិបទន្តិ ច តមេវ វិបស្សនាធម្មមាហ, ឆព្ពិធា វិសុទ្ធិយោ វា. អនុធម្មន្តិ តស្សា យថាវុត្តបដិបទាយ អនុរូបំ អភិសល្លេខិតំ អប្បិច្ឆតាទិធម្មំ. ចរណសីលាតិ សមាទាយ បវត្តនសីលា. អនុ មគ្គផលធម្មោ ឯតិស្សាតិ វា អនុធម្មា, វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា, តស្សា ចរណសីលា. អត្តនោ អាចរិយវាទន្តិ អត្តនោ អាចរិយស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស វាទំ. សទេវកស្ស លោកស្ស អាចារសិក្ខាបនេន អាចរិយោ, ភគវា. តស្ស វាទោ, ចតុសច្ចទេសនា.
អាចិក្ខិស្សន្តីតិ អាទិតោ កថេស្សន្តិ, អត្តនា ឧគ្គហិតនិយាមេន បរេ ឧគ្គណ្ហាបេស្សន្តីតិ អត្ថោ. ទេសេស្សន្តីតិ វាចេស្សន្តិ, បាឡិំ សម្មា បពោធេស្សន្តីតិ អត្ថោ. បញ្ញាបេស្សន្តីតិ បជានាបេស្សន្តិ, សង្កាបេស្សន្តីតិ អត្ថោ. បដ្ឋបេស្សន្តីតិ បការេហិ ឋបេស្សន្តិ, បកាសេស្សន្តីតិ អត្ថោ. វិវរិស្សន្តីតិ វិវដំ ករិស្សន្តិ. វិភជិស្សន្តីតិ វិភត្តំ ករិស្សន្តិ. ឧត្តានិំ ករិស្សន្តីតិ អនុត្តានំ គម្ភីរំ ឧត្តានំ បាកដំ ករិស្សន្តិ. សហ ធម្មេនាតិ ឯត្ថ ធម្ម-សទ្ទោ ការណបរិយាយោ ‘‘ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិអាទីសុ (វិភ. ២៧០) វិយាតិ អាហ ‘‘សហេតុកេន សការណេន វចនេនា’’តិ. សប្បាដិហារិយន្តិ សនិស្សរណំ, យថា បរវាទំ ភញ្ជិត្វា សកវាទោ បតិដ្ឋហតិ, ឯវំ ហេតុទាហរណេហិ យថាធិគតមត្ថំ សម្បាទេត្វា ធម្មំ កថេស្សន្តិ. តេនាហ ‘‘និយ្យានិកំ កត្វា ធម្មំ ទេសេស្សន្តី’’តិ, នវវិធំ លោកុត្តរធម្មំ បពោធេស្សន្តីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ‘‘បញ្ញាបេស្សន្តី’’តិអាទីហិ ឆហិ បទេហិ ឆ អត្ថបទានិ ទស្សិតានិ, អាទិតោ បន ទ្វីហិ បទេហិ ឆ ព្យញ្ជនបទានិ. ឯត្តាវតា តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ សំវណ្ណនានយេន សង្គហេត្វា ទស្សិតំ ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ នេត្តិយំ ‘‘ទ្វាទសបទានិ សុត្តំ, តំ សព្ពំ ព្យញ្ជនញ្ច អត្ថោ ចា’’តិ (នេត្តិ. សង្ខារេ).
សិក្ខត្តយសង្គហិតន្តិ អធិសីលសិក្ខាទិសិក្ខត្តយសង្គហណំ. សកលំ សាសនព្រហ្មចរិយន្តិ អនវសេសំ សត្ថុសាសនភូតំ សេដ្ឋចរិយំ. សមិទ្ធន្តិ សម្មទេវ វឌ្ឍិតំ. ឈានស្សាទវសេនាតិ តេហិ តេហិ ភិក្ខូហិ សមធិគតឈានសុខវសេន. វុទ្ធិប្បត្តន្តិ ឧឡារបណីតភាវគមនេន សព្ពសោ បរិវុទ្ធិំ ឧបគតំ. សព្ពបាលិផុល្លំ វិយ អភិញ្ញាសម្បត្តិវសេន អភិញ្ញាសម្បទាហិ សាសនាភិវុទ្ធិយា មត្ថកប្បត្តិតោ. បតិដ្ឋិតវសេនាតិ បតិដ្ឋានវសេន, បតិដ្ឋប្បត្តិយាតិ អត្ថោ. បដិវេធវសេន ពហុនោ ជនស្ស ហិតន្តិ ពាហុជញ្ញំ. តេនាហ ‘‘ពហុជនាភិសមយវសេនា’’តិ. បុថុ បុថុលំ ភូតំ ជាតំ, បុថុ វា បុថុត្តំ ភូតំ បត្តន្តិ បុថុភូតំ. តេនាហ ‘‘សព្ពាការ…បេ… បត្ត’’ន្តិ. សុដ្ឋុ បកាសិតន្តិ សុដ្ឋុ សម្មទេវ អាទិកល្យាណាទិភាវេន បវេទិតំ.
អាយុសង្ខារឱស្សជ្ជនវណ្ណនា
១៦៩. សតិំ សូបដ្ឋិតំ កត្វាតិ អយំ កាយាទិវិភាគោ អត្តភាវសញ្ញិតោ ទុក្ខភារោ មយា ឯត្តកំ កាលំ វហិតោ, ឥទានិ បន ន វហិតព្ពោ, ឯតស្ស អវហនត្ថំ ចិរតរំ កាលំ អរិយមគ្គសម្ភារោ សម្ភតោ, ស្វាយំ អរិយមគ្គោ បដិវិទ្ធោ, យតោ ឥមេ កាយាទយោ អសុភាទិតោ សម្មទេវ បរិញ្ញាតា, ចតុព្ពិធម្បិ សម្មាសតិំ យថាតថំ វិសយេ សុដ្ឋុ ឧបដ្ឋិតំ កត្វា. ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វាតិ យស្មា ឥមស្ស អត្តភាវសញ្ញិតស្ស ទុក្ខភារស្ស វហនេ បយោជនភូតំ អត្តហិតំ តាវ មហាពោធិមូលេ ឯវ បរិសមាបិតំ, បរហិតំ បន ពុទ្ធវេនេយ្យវិនយនំ បរិសមាបិតព្ពំ, តំ ឥទានិ មាសត្តយេនេវ បរិសមាបនំ បាបុណិស្សតិ, តស្មា អភាសិ ‘‘វិសាខបុណ្ណមាយំ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ, ឯវំ ពុទ្ធញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា សព្ពភាគេន និច្ឆយំ កត្វា. អាយុសង្ខារំ វិស្សជ្ជីតិ អាយុនោ ជីវិតស្ស អភិសង្ខារកំ ផលសមាបត្តិធម្មំ ‘‘ន សមាបជ្ជិស្សាមី’’តិ វិស្សជ្ជិ តំវិស្សជ្ជនេនេវ តេន អភិសង្ខរិយមានំ ជីវិតសង្ខារំ ‘‘នប្បវត្តេស្សាមី’’តិ វិស្សជ្ជិ. តេនាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. ឋានមហន្តតាយបិ បវត្តិអាការមហន្តតាយបិ មហន្តោ បថវីកម្បោ. តត្ថ ឋានមហន្តតាយ ភូមិចាលស្ស មហត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘តទា កិរ…បេ… កម្បិត្ថា’’តិ វុត្តំ. សា បន ជាតិក្ខេត្តភូតា ទសសហស្សី លោកធាតុ ឯវ, ន យា កាចិ, យា មហាភិនីហារមហាជាតិអាទីសុបិ កម្បិត្ថ. តទាបិ តត្តិកាយ ឯវ កម្បនេ កិំ ការណំ? ជាតិក្ខេត្តភាវេន តស្សេវ អាទិតោ បរិគ្គហស្ស កតត្តា. បរិគ្គហករណំ ចស្ស ធម្មតាវសេន វេទិតព្ពំ. តថា ហិ បុរិមពុទ្ធានម្បិ តាវតកមេវ ជាតិក្ខេត្តំ អហោសិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ទសសហស្សី លោកធាតូ, និស្សទ្ទា ហោន្តិ និរាកុលា…បេ… មហាសមុទ្ទោ អាភុជតិ, ទសសហស្សី បកម្បតី’’តិ ច អាទិ (ពុ. វំ. ៨៤-៩១). ឧទកបរិយន្តំ កត្វា ឆប្បការបវេធនេន អវីតរាគេ ភិំសេតីតិ ភិំសនោ, សោ ឯវ ភិំសនកោតិ អាហ ‘‘ភយជនកោ’’តិ. ទេវភេរិយោតិ ទេវទុន្ទុភិសទ្ទស្ស បរិយាយវចនមត្តំ. ន ចេត្ថ កាចិ ភេរី ‘‘ទេវទុន្ទុភី’’តិ អធិប្បេតា, អថ ខោ ឧប្បាតភាវេន លព្ភមានោ អាកាសគតោ និគ្ឃោសសទ្ទោ. តេនាហ ‘‘ទេវោ’’តិអាទិ. ទេវោតិ មេឃោ. តស្ស ហិ អច្ឆភាវេន អាកាសស្ស វស្សាភាវេន សុក្ខគជ្ជិតសញ្ញិតេ សទ្ទេ និច្ឆរន្តេ ទេវទុន្ទុភិសមញ្ញា. តេនាហ ‘‘ទេវោ សុក្ខគជ្ជិតំ គជ្ជី’’តិ.
បីតិវេគវិស្សដ្ឋន្តិ ‘‘ឯវំ ចិរតរំ កាលំ វហិតោ អយំ អត្តភាវសញ្ញិតោ ទុក្ខភារោ, ឥទានិ ន ចិរស្សេវ និក្ខិបិស្សតី’’តិ សញ្ជាតសោមនស្សោ ភគវា សភាវេនេវ បីតិវេគវិស្សដ្ឋំ ឧទានំ ឧទានេសិ. ឯវំ បន ឧទានេន្តេន អយម្បិ អត្ថោ សាធិតោ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘កស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ.
តុលីយតីតិ តុលន្តិ តុល-សទ្ទោ កម្មសាធនោតិ ទស្សេតុំ ‘‘តុលិត’’ន្តិ វុត្តំ. អប្បានុភាវតាយ បរិច្ឆិន្នំ. តថា ហិ តំ បរិតោ ខណ្ឌិតភាវេន ‘‘បរិត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. បដិបក្ខវិក្ខម្ភនតោ ទីឃសន្តានតាយ, វិបុលផលតាយ ច ន តុលំ ន បរិច្ឆិន្នំ. យេហិ ការណេហិ បុព្ពេ អវិសេសតោ មហគ្គតំ ‘‘អតុល’’ន្តិ វុត្តំ, តានិ ការណានិ រូបាវចរតោ អារុប្បស្ស សាតិសយានិ វិជ្ជន្តីតិ ‘‘អរូបាវចរំ អតុល’’ន្តិ វុត្តំ, ឥតរញ្ច ‘‘តុល’’ន្តិ, អប្បវិបាកំ តីសុបិ កម្មេសុ យំ តនុវិបាកំ ហីនំ, តំ តុលំ. ពហុវិបាកន្តិ យំ មហាវិបាកំ បណីតំ, តំ អតុលំ. យំ បនេត្ថ មជ្ឈិមំ, តំ ហីនំ, ឧក្កដ្ឋន្តិ ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា ទ្វីសុ ភាគេសុ បក្ខិបិតព្ពំ. ហីនត្តិកវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ អប្បពហុវិបាកតំ និទ្ធារេត្វា តស្ស វសេន តុលាតុលភាវោ វេទិតព្ពោ. សម្ភវតិ ឯតស្មាតិ សម្ភវោតិ អាហ ‘‘សម្ភវស្ស ហេតុភូត’’ន្តិ. និយកជ្ឈត្តរតោតិ សសន្តានធម្មេសុ វិបស្សនាវសេន, គោចរាសេវនាយ ច និរតោ. សវិបាកំ សមានំ បវត្តិវិបាកមត្តទាយិកម្មំ សវិបាកដ្ឋេន សម្ភវំ. ន ច តំ កាមាទិភវាភិសង្ខារកន្តិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘សម្ភវ’’ន្តិ វត្វា ‘‘ភវសង្ខារ’’ន្តិ វុត្តំ. ឱស្សជ្ជីតិ អរិយមគ្គេន អវស្សជ្ជិ. កវចំ វិយ អត្តភាវំ បរិយោនន្ធិត្វា ឋិតំ អត្តនិ សម្ភូតត្តា អត្តសម្ភវំ កិលេសញ្ច អភិន្ទីតិ កិលេសភេទសហភាវិកម្មោស្សជ្ជនំ ទស្សេន្តោ តទុភយស្ស ការណំ អវោច ‘‘អជ្ឈត្តរតោ សមាហិតោ’’តិ.
តីរេន្តោតិ ‘‘ឧប្បាទោ ភយំ, អនុប្បាទោ ខេម’’ន្តិអាទិនា វីមំសន្តោ. ‘‘តុលេន្តោ តីរេន្តោ’’តិអាទិនា សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា’’តិ អាទិំ វត្វា ភវសង្ខារស្ស អវស្សជ្ជនាការំ សរូបតោ ទស្សេសិ. ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិនា បន ឧទានវណ្ណនាយំ អាទិតោ វុត្តមត្ថំ និគមនវសេន ទស្សេសិ.
មហាភូមិចាលវណ្ណនា
១៧១. យន្តិ ករណេ វា អធិករណេ វា បច្ចត្តវចនន្តិ អធិប្បាយេន អាហ ‘‘យេន សមយេន, យស្មិំ វា សមយេ’’តិ. ឧក្ខេបកវាតាតិ ឧទកសន្ធារកវាតំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា ឋិតដ្ឋានតោ ខេបកវាតា. ‘‘សដ្ឋិ…បេ… ពហល’’ន្តិ ឥទំ តស្ស វាតស្ស ឧព្ពេធប្បមាណមេវ គហេត្វា វុត្តំ, អាយាមវិត្ថារតោ បន ទសសហស្សចក្កវាឡប្បមាណម្បិ ឧទកសន្ធារកវាតំ ឧបច្ឆិន្ទតិយេវ. អាកាសេតិ បុព្ពេ វាតេន បតិដ្ឋិតោកាសេ. បុន វាតោតិ ឧក្ខេបកវាតេ តថាកត្វា វិគតេ ឧទកសន្ធារកវាតោ បុន អាពន្ធិត្វា គណ្ហាតិ យថា តំ ឧទកំ ន ភស្សតិ, ឯវំ ឧត្ថម្ភេន្តំ អាពន្ធនវិតានវសេន ពន្ធិត្វា គណ្ហាតិ. តតោ ឧទកំ ឧគ្គច្ឆតីតិ តតោ អាពន្ធិត្វា គហណតោ តេន វាតេន ឧត្ថម្ភិតំ ឧទកំ ឧគ្គច្ឆតិ ឧបរិ គច្ឆតិ. ហោតិយេវាតិ អន្តរន្តរា ហោតិយេវ. ពហលភាវេនាតិ មហាបថវិយា មហន្តភាវេន. សកលា ហិ មហាបថវី តទា ឱគ្គច្ឆតិ, ឧគ្គច្ឆតិ ច, តស្មា កម្បនំ ន បញ្ញាយតិ.
ឥជ្ឈនស្សាតិ ឥច្ឆិតត្ថសិជ្ឈនស្ស. អនុភវិតព្ពស្សឥស្សរិយសម្បត្តិអាទិកស្ស. បរិត្តាតិ បដិលទ្ធមត្តា នាតិសុភាវិតា. តថា ច ភាវនា ពលវតី ន ហោតីតិ អាហ ‘‘ទុព្ពលា’’តិ. សញ្ញាសីសេន ហិ ភាវនា វុត្តា. អប្បមាណាតិ បគុណា សុភាវិតា. សា ហិ ថិរា ទឡ្ហតរា ហោតីតិ អាហ ‘‘ពលវា’’តិ. ‘‘បរិត្តា បថវីសញ្ញា, អប្បមាណា អាបោសញ្ញា’’តិ ទេសនាមត្តមេវ, អាបោសញ្ញាយ បន សុភាវិតាយ បថវីកម្បោ សុខេនេវ ឥជ្ឈតីតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. សំវេជេន្តោ ទិព្ពសម្បត្តិយា បមត្តំ សក្កំ ទេវរាជានំ. វីមំសន្តោ វា តាវទេវ សមធិគតំ អត្តនោ ឥទ្ធិពលំ. មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស បាសាទកម្បនំ បាកដន្តិ តំ អនាមសិត្វា សង្ឃរក្ខិតសាមណេរស្ស បាសាទកម្បនំ ទស្សេតុំ ‘‘សោ កិរាយស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. បូតិមិស្សោ គន្ធោ ឯតស្សាតិ បូតិគន្ធោ, តេន បូតិគន្ធេនេវ អធិគតមាតុកុច្ឆិសម្ភវំ វិយ គន្ធេនេវ សីសេន, អតិវិយ ទារកោ ឯវាតិ អត្ថោ.
អាចរិយន្តិ អាចរិយូបទេសំ. ឥទ្ធាភិសង្ខារោ នាម ឥទ្ធិវិធប្បដិបក្ខាទីភាវេន ឥច្ឆិតព្ពោ, សោ ច ឧបាយេ កោសល្លស្ស អត្តនា ន សម្មា ឧគ្គហិតត្តា ន តាវ សិក្ខិតោតិ អាហ ‘‘អសិក្ខិត្វាវ យុទ្ធំ បវិដ្ឋោសី’’តិ. ‘‘បិលវន្ត’’ន្តិ ឥមិនា សកលមេវ បាសាទវត្ថុំ ឧទកំ កត្វា អធិដ្ឋាតព្ពបាសាទោវ តត្ថ បិលវតីតិ ទស្សេតិ. អធិដ្ឋានក្កមំ បន ឧបមាយ ទស្សេន្តោ ‘‘តាត…បេ… ជានាហី’’តិ អាហ. តត្ថ កបល្លកបូវន្តិ អាសិត្តកបូវំ, តំ បចន្តា កបាលេ បឋមំ កិញ្ចិ បិដ្ឋំ ឋបេត្វា អនុក្កមេន វឌ្ឍេត្វា អន្តន្តេន បរិច្ឆិន្ទន្តិ បូវំ សមន្តតោ បរិច្ឆិន្នំ កត្វា ឋបេន្តិ, ឯវំ ‘‘អាបោកសិណវសេន ‘បាសាទេន បតិដ្ឋិតដ្ឋានំ ឧទកំ ហោតូ’តិ អធិដ្ឋហន្តោ សមន្តតោ បាសាទស្ស យាវ បរិយន្តា យថា ឧទកំ ហោតិ, តថា អធិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ ឧបមាយ ឧបទិសតិ.
មហាបទានេ វុត្តមេវាតិ ‘‘ធម្មតា ឯសា, ភិក្ខវេ, យទា ពោធិសត្តោ តុសិតា កាយា ចវិត្វា មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមតី’’តិ (ទី. និ. ២.១៨) វត្វា ‘‘អយញ្ច ទសសហស្សី លោកធាតុ សង្កម្បតិ សម្បកម្បតិ សម្បវេធតី’’តិ (ទី. និ. ២.១៨), តថា ‘‘ធម្មតា ឯសា, ភិក្ខវេ, យទា ពោធិសត្តោ មាតុកុច្ឆិម្ហា និក្ខមតី’’តិ (ទី. និ. ២.៣០) វត្វា ‘‘អយញ្ច ទសសហស្សី លោកធាតុ សង្កម្បតិ សម្បកម្បតិ សម្បវេធតី’’តិ (ទី. និ. ២.៣២) ច មហាពោធិសត្តស្ស គព្ភោក្កន្តិយំ, អភិជាតិយញ្ច ធម្មតាវសេន មហាបទានេបថវីកម្បស្ស វុត្តត្តា ឥតរេសុបិ ចតូសុ ឋានេសុ បថវីកម្បោ ធម្មតាវសេនេវាតិ មហាបទានេអត្ថតោ វុត្តំ ឯវាតិ អធិប្បាយោ.
ឥទានិ នេសំ បថវីកម្បនំ ការណតោ, បវត្តិអាការតោ ច វិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥតិ ឥមេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. ធាតុកោបេនាតិ ឧក្ខេបកធាតុសង្ខាតាយ វាយោធាតុយា បកោបេន. ឥទ្ធានុភាវេនាតិ ញាណិទ្ធិយា វា កម្មវិបាកជិទ្ធិយា វា បភាវេន, តេជេនាតិ អត្ថោ. បុញ្ញតេជេនាតិ បុញ្ញានុភាវេន, មហាពោធិសត្តស្ស បុញ្ញពលេនាតិ អត្ថោ. ញាណតេជេនាតិ បដិវេធញាណានុភាវេន. សាធុការទានវសេនាតិ យថា អនញ្ញសាធារណេន បដិវេធញាណានុភាវេន អភិហតា មហាបថវី អភិសម្ពោធិយំ អកម្បិត្ថ, ឯវំ អនញ្ញសាធារណេន ទេសនាញាណានុភាវេន អភិហតា មហាបថវី អកម្បិត្ថ, តំ បនស្សា សាធុការទានំ វិយ ហោតីតិ ‘‘សាធុការទានវសេនា’’តិ វុត្តំ.
យេន បន ភគវា អសីតិអនុព្យញ្ជនបដិមណ្ឌិតទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណ- (ទី. និ. ២.៣៣; ៣.១៩៨; ម. និ. ២.៣៨៥) វិចិត្ររូបកាយោ សព្ពាការបរិសុទ្ធសីលក្ខន្ធាទិគុណរតនសមិទ្ធិធម្មកាយោ បុញ្ញមហត្តថាមមហត្តយសមហអាឥទ្ធិមហត្តបញ្ញាមហត្តានំ បរមុក្កំសគតោ អសមោ អសមសមោ អប្បដិបុគ្គលោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អត្តនោ អត្តភាវសញ្ញិតំ ខន្ធបញ្ចកំ កប្បំ វា កប្បាវសេសំ វា ឋបេតុំ សមត្ថោបិ សង្ខតធម្មំ បដិជិគុច្ឆនាការប្បវត្តេន ញាណវិសេសេន តិណាយបិ អមញ្ញមានោ អាយុសង្ខារោស្សជ្ជនវិធិនា និរបេក្ខោ ឱស្សជ្ជិ. តទនុភាវាភិហតា មហាបថវី អាយុសង្ខារោស្សជ្ជនេ អកម្បិត្ថ, តំ បនស្សា ការុញ្ញសភាវសណ្ឋិតា វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ការុញ្ញសភាវេនា’’តិ. យស្មា ភគវា បរិនិព្ពានសមយេ ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខ្យា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជិ អន្តរន្តរា ផលសមាបត្តិសមាបជ្ជនេន, តស្ស បុព្ពភាគេ សាតិសយំ តិក្ខំ សូរំ វិបស្សនាញាណញ្ច បវត្តេសិ, ‘‘យទត្ថញ្ច មយា ឯវំ សុចិរកាលំ អនញ្ញសាធារណោ បរមុក្កំសគតោ ញាណសម្ភារោ សម្ភតោ, អនុត្តរោ ច វិមោក្ខោ សមធិគតោ, តស្ស វត មេ សិខាប្បត្តផលភូតា អច្ចន្តនិដ្ឋា អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុ អជ្ជ សមិជ្ឈតី’’តិ ភិយ្យោ អតិវិយ សោមនស្សប្បត្តស្ស ភគវតោ បីតិវិប្ផារាទិគុណវិបុលតរានុភាវោ បរេហិ អសាធារណញាណាតិសយោ ឧទបាទិ, យស្ស សមាបត្តិពលសមុបព្រូហិតស្ស ញាណាតិសយស្ស អានុភាវំ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ ‘‘ទ្វេមេ បិណ្ឌបាតា សមសមផលា សមសមវិបាកា’’តិអាទិ (ឧទា. ៧៥), តស្មា តស្ស អានុភាវេន សមភិហតា មហាបថវី អកម្បិត្ថ. តំ បនស្សា តស្សំ វេលាយំ អារោទនាការប្បត្តិ វិយ ហោតីតិ ‘‘អដ្ឋមោ អារោទនេនា’’តិ វុត្តំ.
ឥទានិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមន្តេ’’តិអាទិមាហ. អយំ បនត្ថោតិ ‘‘សាធុការទានវសេនា’’តិអាទិនា វុត្តោ អត្ថោ. បថវីទេវតាយ វសេនាតិ ឯត្ថ សមុទ្ទទេវតា វិយ មហាបថវិយា អធិទេវតា កិរ នាម អត្ថិ. តាទិសេ ការណេ សតិ តស្សា ចិត្តវសេន អយំ មហាបថវី សង្កម្បតិ សម្បកម្បតិ សម្បវេធតិ, យថា វាតវលាហកទេវតានំ ចិត្តវសេន វាតា វាយន្តិ, សីតុណ្ហអព្ភវស្សវលាហកទេវតានំ ចិត្តវសេន សីតាទយោ ភវន្តិ. តថា ហិ វិសាខបុណ្ណមាយំ អភិសម្ពោធិអត្ថំ ពោធិរុក្ខមូលេ និសិន្នស្ស លោកនាថស្ស អន្តរាយករណត្ថំ ឧបដ្ឋិតំ មារពលំ វិធមិតុំ –
‘‘អចេតនាយំ បថវី, អវិញ្ញាយ សុខំ ទុខំ;
សាបិ ទានពលា មយ្ហំ, សត្តក្ខត្តុំ បកម្បថា’’តិ. (ចរិយា. ១.១២៤) –
វចនសមនន្តរំ មហាបថវី ភិជ្ជិត្វា សបរិសំ មារំ បរិវត្តេសិ. ឯតន្តិ សាធុការទានាទិ. យទិបិ នត្ថិ អចេតនត្តា, ធម្មតាវសេន បន វុត្តនយេន សិយាតិ សក្កា វត្តុំ. ធម្មតា បន អត្ថតោ ធម្មសភាវោ, សោ បុញ្ញធម្មស្ស វា ញាណធម្មស្ស វា អានុភាវសភាវោតិ. តយិទំ សព្ពំ វិចារិតមេវ, ឯវញ្ច កត្វា –
‘‘ឥមេ ធម្មេ សម្មសតោ, សភាវសរសលក្ខណេ;
ធម្មតេជេន វសុធា, ទសសហស្សី បកម្បថា’’តិ. (ពុ. វំ. ១.១៦៦);
អាទិ វចនញ្ច សមត្ថិតំ ហោតិ.
និទ្ទិដ្ឋនិទស្សនន្តិ និទ្ទិដ្ឋស្ស អត្ថស្ស និយ្យាតនំ, និគមនន្តិ អត្ថោ. ឯត្តាវតាតិ បថវីកម្បាទិឧប្បាទជននេន ចេវ បថវីកម្បស្ស ភគវតោ ហេតុនិទស្សនេន ច. ‘‘អទ្ធា អជ្ជ ភគវតា អាយុសង្ខារោ ឱស្សដ្ឋោ’’តិ សល្លក្ខេសិ បារិសេសញាយេន. ឯវញ្ហិ តទា ថេរោ តមត្ថំ វីមំសេយ្យ នាយំ ភូមិកម្បោ ធាតុប្បកោបហេតុកោ តស្ស អបញ្ញាយមានរូបត្តា, ពាហិរកោបិ ឥសិ ឯវំ មហានុភាវោ ពុទ្ធកាលេ នត្ថិ, សាសនិកោបិ សត្ថុ អនារោចេត្វា ឯវំ ករោន្តោ នាម នត្ថិ, សេសានំ បញ្ចន្នំ ឥទានិ អសម្ភវោ, ឯវំ ភូមិកម្បោ ចាយំ មហាភិំសនកោ សលោមហំសោ អហោសិ, តស្មា បារិសេសតោ អាហ ‘‘អជ្ជ ភគវតា អាយុសង្ខារោ ឱស្សដ្ឋោតិ សល្លក្ខេសី’’តិ.