១. មហាបទានសុត្តវណ្ណនា

បុព្ពេនិវាសបដិសំយុត្តកថាវណ្ណនា

១. យថាជាតានំ ករេរិរុក្ខានំ ឃនបត្តសាខាវិដបេហិ មណ្ឌបសង្ខេបេហិ សញ្ឆន្នោ បទេសោ ‘‘ករេរិមណ្ឌបោ’’តិ អធិប្បេតោ. ទ្វារេតិ ទ្វារសមីបេ. ទ្វារេ ឋិតរុក្ខវសេន អញ្ញត្ថាបិ សមញ្ញា អត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា’’តិអាទិ វុត្តំ. កថំ បន ភគវា មហាគន្ធកុដិយំ អវសិត្វា តទា ករេរិកុដិកាយំ វិហាសីតិ? សាបិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ វសនគន្ធកុដិ ឯវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អន្តោជេតវនេ’’តិអាទិមាហ. សលឡាគារន្តិ ទេវទារុរុក្ខេហិ កតគេហំ. បកតិភត្តស្ស បច្ឆតោតិ ភិក្ខូនំ បាកតិកភត្តកាលតោ បច្ឆា, ឋិតមជ្ឈន្ហិកតោ ឧបរីតិ អត្ថោ. បិណ្ឌបាតតោ បដិក្កន្តានន្តិ បិណ្ឌបាតភោជនតោ អបេតានំ. តេនាហ ‘‘ភត្តកិច្ច’’ន្តិអាទិ.

មណ្ឌលសណ្ឋានា មាឡសង្ខេបេន កតា និសីទនសាលា ‘‘មណ្ឌលមាឡ’’ន្តិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘និសីទនសាលាយា’’តិ. បុព្ពេនិវាសបដិសំយុត្តាតិ ឯត្ថ បុព្ព-សទ្ទោ អតីតវិសយោ, និវាស-សទ្ទោ កម្មសាធនោ, ខន្ធវិនិមុត្តោ ច និវសិតធម្មោ នត្ថិ, ខន្ធា ច សន្តានវសេនេវ បវត្តន្តីតិ អាហ ‘‘បុព្ពេនិវុត្ថក្ខន្ធសន្តានសង្ខាតេន បុព្ពេនិវាសេនា’’តិ. យោជេត្វាតិ វិសយភាវេន យោជេត្វា. បវត្តិតាតិ កថិតា. ធម្មូបសំហិតត្តា ធម្មតោ អនបេតាតិ ធម្មី. តេនាហ ‘‘ធម្មសំយុត្តា’’តិ.

ឧទបាទីតិ បទុទ្ធារោ, តស្ស ឧប្បន្នា ជាតាតិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. តំ បនស្សា ឧប្បន្នាការំ បាឡិយំ សង្ខេបតោវ ទស្សិតំ, វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘អហោ អច្ឆរិយ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ កេ អនុស្សរន្តិ, កេ នានុស្សរន្តីតិ បទទ្វយេ បឋមំយេវ សប្បបញ្ចនំ, ន ឥតរន្តិ តទេវ បុគ្គលភេទតោ, កាលវិភាគតោ, អនុស្សរណាការតោ, ឱបម្មតោ និទ្ទិសន្តេន ‘‘តិត្ថិយា អនុស្សរន្តី’’តិអាទិ វុត្តំ. អគ្គប្បត្តកម្មវាទិនោតិ សិខាប្បត្តកម្មវាទិនោ ‘‘អត្ថិ កម្មំ អត្ថិ កម្មវិបាកោ’’តិ (បដិ. ម. ១.២៣៤) ឯវំ កម្មស្សកតាញាណេ ឋិតា តាបសបរិព្ពាជកា. ចត្តាលីសំយេវ កប្បេ អនុស្សរន្តីតិ ព្រហ្មជាលាទីសុ (ទី. និ. ១.៣៣) ភគវតា តថា បរិច្ឆិជ្ជ វុត្តត្តា. តតោ បរំ ន អនុស្សរន្តីតិ តថាវចនញ្ច ទិដ្ឋិគតោបដ្ឋកស្ស តេសំ ញាណស្ស បរិទុព្ពលភាវតោ.

សាវកាតិ មហាសាវកា តេសញ្ហិ កប្បសតសហស្សំ បុព្ពាភិនីហារោ. បកតិសាវកា បន តតោ ឩនកមេវ អនុស្សរន្តិ. យស្មា ‘‘កប្បានំ លក្ខាធិកំ ឯកំ, ទ្វេ ច អសង្ខ្យេយ្យានី’’តិ កាលវសេន ឯវំ បរិមាណោ យថាក្កមំ អគ្គសាវកបច្ចេកពុទ្ធានំ បុញ្ញញាណាភិនីហារោ, សាវកពោធិបច្ចេកពោធិបារមិតាសម្ភរណញ្ច, តស្មា វុត្តំ ‘‘ទ្វេ អគ្គសាវកា…បេ… កប្បសតសហស្សញ្ចា’’តិ. យទិ ពោធិសម្ភារសម្ភរណកាលបរិច្ឆិន្នោ តេសំ តេសំ អរិយានំ អភិញ្ញាញាណវិភវោ, ឯវំ សន្តេ ពុទ្ធានម្បិស្ស សបរិច្ឆេទតា អាបន្នាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ពុទ្ធានំ បន ឯត្តកន្តិ បរិច្ឆេទោ នត្ថិ, យាវតកំ អាកង្ខន្តិ, តាវតកំ អនុស្សរន្តី’’តិ ‘‘យាវតកំ នេយ្យំ, តាវតកំ ញាណ’’ន្តិ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. ៨៥; បដិ. ម. ៣, ៥) វចនតោ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស វិយ ហិ ពុទ្ធានំ អភិញ្ញាញាណានម្បិ សវិសយេ បរិច្ឆេទោ នាម នត្ថិ, តស្មា យំ យំ ញាតុំ ឥច្ឆន្តិ, តេ តំ តំ ជានន្តិ ឯវ. អថ វា សតិបិ កាលបរិច្ឆេទេ ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហាទិនា សាតិសយត្តា មហាពោធិសម្ភារានំ បញ្ញាបារមិតាយ បវត្តិអានុភាវស្ស បរិច្ឆេទោ នាម នត្ថិ, កុតោ តន្និមិត្តកានំ អភិញ្ញាញាណានន្តិ វុត្តំ ‘‘ពុទ្ធានំ…បេ… នត្ថី’’តិ.

ខន្ធបដិបាដិយាតិ យថាបច្ចយំ អនុបុព្ពបវត្តមានានំ ខន្ធានំ អនុបុព្ពិយា. ខន្ធប្បវត្តិន្តិ វេទនាទិក្ខន្ធប្បវត្តិំ. តេសញ្ហិ អនុភវនាទិអាការគ្គហណមស្ស សាតិសយំ, តំ សញ្ញាភវេ តត្ថ តត្ថ អនុស្សរណវសេន គហេត្វា គច្ឆន្តា ឯកវោការភវេ អលភន្តា ‘‘ន បស្សន្តី’’តិ វុត្តា, ជាលេ បតិតា វិយ សកុណា, មច្ឆា វិយ ចាតិ អធិប្បាយោ. កុណ្ឋា វិយាតិ ទន្ធា វិយ. បង្គុឡា វិយាតិ បីឋសប្បិនោ វិយ. ទិដ្ឋិំ គណ្ហន្តីតិ អធិច្ចសមុប្បន្និកទិដ្ឋិំ គណ្ហន្តិ. យដ្ឋិកោដិហេតុកំ គមនំ យដ្ឋិកោដិគមនំ ខន្ធបដិបាដិយា អមុញ្ចនតោ.

ឯវំ សន្តេបីតិ កាមំ ពុទ្ធសាវកាបិ អសញ្ញភវេ ខន្ធប្បវត្តិំ ន បស្សន្តិ, ឯវំ សន្តេបិ តេ ពុទ្ធសាវកា អសញ្ញភវំ លង្ឃិត្វា បរតោ អនុស្សរន្តិ. ‘‘វដ្ដេ’’តិអាទិ តថា តេសំ អនុស្សរណាការទស្សនំ. ពុទ្ធេហិ ទិន្ននយេ ឋត្វាតិ ‘‘យត្ថ បញ្ចកប្បសតានិ រូបប្បវត្តិយេវ, ន អរូបប្បវត្តិ, សោ អសញ្ញភវោ’’តិ ឯវំ សម្មាសម្ពុទ្ធេហិ ទេសិតាយំ ធម្មនេត្តិយំ ឋត្វា. ឯវញ្ហិ អន្តរា ចុតិបដិសន្ធិយោ អបស្សន្តា បរតោ អនុស្សរន្តិ សេយ្យថាបិ អាយស្មា សោភិតោតិ (ថេរគា. អដ្ឋ. ១.២.១៦៤ សោភិតត្ថេរគាថាវណ្ណនា). សោ កិរ បុព្ពេនិវាសេ ចិណ្ណវសី ហុត្វា អនុបដិបាដិយា អត្តនោ និព្ពត្តដ្ឋានំ អនុស្សរន្តោ យាវ អសញ្ញភវេ អត្តនោ អចិត្តកបដិសន្ធិ តាវ អទ្ទស, តតោ បរំ បញ្ចកប្បសតបរិមាណេ កាលេ ចុតិបដិសន្ធិយោ អទិស្វា អវសានេ ចុតិំ ទិស្វា ‘‘កិំ នាមេត’’ន្តិ អាវជ្ជយមានោ នយវសេន ‘‘អសញ្ញភវោ ភវិស្សតី’’តិ និដ្ឋំ អគមាសិ. អថ នំ ភគវា តំ ការណំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. ‘‘ចុតិបដិសន្ធិំ ឱលោកេត្វា’’តិ ឥទំ ចុតិបដិសន្ធិវសេន តេសំ ញាណស្ស សង្កមនទស្សនំ, តេន សព្ពសោ ភវេ អនាមសិត្វា គន្តុំ ន សក្កោន្តីតិ ទស្សេតិ.

តំ តទេវ បស្សន្តីតិ យថា នាម សរទសមយេ ឋិតមជ្ឈន្ហិកវេលាយ ចតុរតនិកេ គេហេ ចក្ខុមតោ បុរិសស្ស រូបគតំ សុបាកដមេវ ហោតីតិ លោកសិទ្ធមេតំ, សិយា បន តស្ស សុខុមតរតិរោហិតាទិភេទស្ស រូបគតស្ស អគោចរតា. ន ត្វេវ ពុទ្ធានំ ញាតុំ ឥច្ឆិតស្ស ញេយ្យស្ស អគោចរតា, អថ ខោ តំ ញាណាលោកេន ឱភាសិតំ ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ សុបាកដំ សុវិភូតមេវ ហោតិ តថា ញេយ្យាវរណស្ស សុប្បហីនត្តា. តេនាហ ‘‘ពុទ្ធា បន អត្តនា វា បរេហិ វា ទិដ្ឋកតសុតំ, សូរិយមណ្ឌលោភាសសទិស’’ន្តិ ច អាទិ.

តថា សាវកា ច បច្ចេកពុទ្ធា ចាតិ. ឯត្ថ តថា-សទ្ទេន ‘‘អត្តនា ទិដ្ឋកតសុតមេវ អនុស្សរន្តី’’តិ ឥទំ ឧបសំហរតិ, តេន សប្បទេសមេវ នេសំ អនុស្សរណំ, ន និប្បទេសន្តិ និទស្សេតិ.

ខជ្ជោបនកឱភាសសទិសំ ញាណស្ស អតិវិយ អប្បានុភាវតាយ. សាវកានន្តិ ឯត្ថ បកតិសាវកានំ បាកតិកបទីបោភាសសទិសំ. មហាសាវកានំ (ថេរគា. អដ្ឋ. ២.២១ វង្គីសេត្ថរគាថាវណ្ណនាយ វិត្ថារោ) មហាបទីបោភាសសទិសំ. តេនាហ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៤០២) ‘‘ឧក្កាបភាសទិស’’ន្តិ. ឱសធិតារកោភាសសទិសន្តិ ឧស្សន្នា បភា ឯតាយ ធីយតិ, ឱសធីនំ វា អនុពលប្បទាយកត្តា ‘‘ឱសធី’’តិ ឯវំ លទ្ធនាមាយ តារកាយ បភាសទិសំ. សរទសូរិយមណ្ឌលោភាសសទិសំ សព្ពសោ អន្ធការវិធមនតោ. អបដុភាវហេតុកោ វិសយគ្គហណេ ចញ្ចលភាវោ ខលិតំ, កុណ្ឋិភាវហេតុកោ វិសយស្ស អនភិសមយោ បដិឃាតោ.អាវជ្ជនបដិពទ្ធមេវាតិ អាវជ្ជនមត្តាធីនំ, អាវជ្ជិតមត្តេ ឯវ យថិច្ឆិតស្ស បដិវិជ្ឈនកន្តិ អត្ថោ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

អសង្គអប្បដិហតំ បវត្តមានំ ភគវតោ ញាណំ លហុតរេបិ វិសយេ, គរុតរេ ច ឯកសទិសមេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ទុព្ពលបត្តបុដេ’’តិអាទិនា ឧបមាទ្វយំ វុត្តំ. ធម្មកាយត្តា ភគវតោ គុណំ អារព្ភ បវត្តា ‘‘ភគវន្តំយេវ អារព្ភ ឧប្បន្នា’’តិ វុត្តំ. តំ សព្ពម្បីតិ តំ យថាវុត្តំ សព្ពម្បិ បុព្ពេនិវាសបដិសំយុត្តំ កថំ. តិត្ថិយានំ, សាវកានញ្ច បុព្ពេនិវាសានុស្សរណំ ភគវតោ បុព្ពេនិវាសានុស្សរណស្ស ហីនុទាហរណទស្សនវសេនេត្ថ កថិតំ. ឯវញ្ហិ ភគវតោ មហន្តភាវោ វិសេសតោ បកាសិតោ ហោតីតិ. សង្ខេបតោតិ សមាសតោ. យត្តកោបិ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស បវត្តិភេទោ អត្តនោ ញាណស្ស វិសយភូតោ, តំ សព្ពំ តទា យថាកថិតំ តេ ភិក្ខូ សង្ខិបិត្វា ‘‘ឥតិបី’’តិ អាហំសុ. តស្ស ច អនេកាការតាយ អាមេឌិតវចនំ, បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, ‘‘ឥតិ ខោ ភិក្ខវេ សប្បដិភយោ ពាលោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១២៤; អ. និ. ៣.១) វិយ អាការត្ថោ ឥតិ-សទ្ទោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវម្បី’’តិ តទត្ថមាហ.

២-៣. វុត្តមេវាតិ ឯត្ថ ច ឥធ បាឋេ យំ វត្តព្ពំ តេន បាឋេន សាធារណំ, តំ វុត្តមេវាតិ អធិប្បេតំ, ន អសាធារណំ អបុព្ពបទវណ្ណនាយ អធិកតត្តាតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អយមេវ ហិ វិសេសោ’’តិអាទិមាហ. ‘‘អស្សោសី’’តិ ឥទំ សវនកិច្ចនិប្ផត្តិយា វុត្តំ សទ្ទគ្គហណមុខេន តទត្ថាវពោធស្ស សិទ្ធត្តា. តត្ថ បន បាឡិយំ ‘‘ឥមំ សំខិយធម្មំ វិទិត្វា’’ ឥច្ចេវ (ទី. និ. ១.២) វុត្តំ. ឥមេ ភិក្ខូ មម គុណេ ថោមេន្តិ, កថំ? មម បុព្ពេនិវាសញាណំ អារព្ភាតិ យោជនា. និប្ផត្តិន្តិ កិច្ចនិប្ផត្តិំ, តេន កាតព្ពកិច្ចសិទ្ធន្តិ អត្ថោ. នោតិ បុច្ឆាវាចី នុ-ឥតិ ឥមិនា សមានត្ថោ និបាតោតិ វុត្តំ ‘‘ឥច្ឆេយ្យាថ នូ’’តិ. នន្តិ ភគវន្តំ. ‘‘យំ ភគវា’’តិ ឯត្ថ យំ-សទ្ទេន កិរិយាបរាមសនភូតេន ‘‘ធម្មិំ កថំ កថេយ្យា’’តិ ឯវំ វុត្តំ. ធម្មិកថាករណំ បរាមដ្ឋំ ‘‘ឯតស្សា’’តិ បទស្ស អត្ថោតិ អាហ ‘‘ឯតស្ស ធម្មិកថាករណស្សា’’តិ, អាទរវសេន បន តំ ទ្វិក្ខត្តុំ វុត្តំ.

៤. សុណាថាតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, បការត្ថោ វា, ឯតេន ‘‘មនសិ ករោថា’’តិ បទំ សង្គណ្ហាតិ. សោតាវធានំ សោតស្ស ឱទហនំ, សុស្សូសាតិ អត្ថោ. ឆិន្នំ ឧបច្ឆិន្នំ វដុមំ សំសារវដ្ដំ ឯតេសន្តិ ឆិន្នវដុមកា, សម្មាសម្ពុទ្ធា, អញ្ញេ ច ខីណាសវា, ឥធ បន សម្មាសម្ពុទ្ធា អធិប្បេតា. តេសញ្ហិ សព្ពសោ អនុស្សរណំ ឥតរេសំ អវិសយោ. តេនាហ ‘‘អញ្ញេសំ អសាធារណ’’ន្តិ. បច្ចត្តវចនេ ទិស្សតិ យំ-សទ្ទោ កម្មត្ថទីបនតោ. ឧបយោគវចនេ ទិស្សតិ យំ-សទ្ទោ បុច្ឆនកិរិយាយ កម្មត្ថទីបនតោ. តន្តិ ច ឧបយោគវចនមេវ បុច្ឆតិ-សទ្ទស្ស ទ្វិកម្មកភាវតោ. យន្តិ យេន ការណេនាតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ករណវចនេ ទិស្សតី’’តិ. ភុម្មេតិ ទដ្ឋព្ពោតិ យថា យំ-សទ្ទោ ន កេវលំ បច្ចត្តឧបយោគេសុ ឯវ, អថ ខោ ករណេបិ ទិស្សតិ, ឯវំ ឥធ ភុម្មេតិ ទដ្ឋព្ពោ. ទសសហស្សិលោកធាតុន្តិ ជាតិក្ខេត្តភូតំ ទសសហស្សចក្កវាឡំ. ឧន្នាទេន្តោ ឧប្បជ្ជិ អនេកច្ឆរិយបាតុភាវបដិមណ្ឌិតត្តា ពុទ្ធុប្បាទស្ស.

កាលស្ស ភទ្ទតា នាម តត្ថ សត្តានំ គុណវិភូតិយា, ពុទ្ធុប្បាទបរមា ច គុណវិភូតីតិ តព្ពហុលតា យស្ស កប្បស្ស ភទ្ទតាតិ អាហ ‘‘បញ្ចពុទ្ធុប្បាទបដិមណ្ឌិតត្តា សុន្ទរកប្បេ’’តិ, តថា សារភូតគុណវសេន ‘‘សារកប្បេ’’តិ. ‘‘ឥមំ កប្បំ ថោមេន្តោ ឯវមាហា’’តិ វត្វា ឥមស្ស កប្បស្ស តថា ថោមេតព្ពតា អនញ្ញសាធារណាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យតោ បដ្ឋាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យតោ បដ្ឋាយាតិ យតោ បភុតិ អភិនីហារោ កតោតិ មនុស្សត្តាទិអដ្ឋង្គសមន្នាគតោ អភិនីហារោ បវត្តិតោ. សំសារស្ស អនាទិភាវតោ ឥមស្ស ភគវតោ អភិនីហារតោ បុរេតរំ ឧប្បន្នា សម្មាសម្ពុទ្ធា អនន្តា អបរិមេយ្យាតិ តេហិ ឧប្បន្នកប្បេ និវត្តេន្តោ ‘‘ឯតស្មិំ អន្តរេ’’តិ អាហ. កាមំ ទីបង្ករពុទ្ធុប្បាទេ អយំ ភគវា អភិនីហារមកាសិ, តស្ស បន ភគវតោ និព្ពត្តិ ឥមស្ស អភិនីហារតោ បុរិមតរាតិ វុត្តំ ‘‘អម្ហាកំ…បេ… និព្ពត្តិំសូ’’តិ.

អសង្ខ្យេយ្យកប្បបរិយោសានេតិ មហាកប្បានំ អសង្ខ្យេយ្យបរិយោសានេ. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ. ‘‘ឥតោ តិំសកប្បសហស្សានំ ឧបរី’’តិ ឯតេន បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ, សុមេធស្ស ច ភគវតោ អន្តរេ ឯកូនសត្តតិកប្បសហស្សានិ ពុទ្ធសុញ្ញានិ អហេសុន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘ឥតោ អដ្ឋារសន្នំ កប្បសហស្សានំ ឧបរី’’តិ ឥមិនា សុជាតស្ស ភគវតោ, អត្ថទស្សិស្ស ច ភគវតោ អន្តរេ ឯកេនូនានិ ទ្វាទសកប្បសហស្សានិ ពុទ្ធសុញ្ញានិ អហេសុន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘ឥតោ ចតុនវុតេ កប្បេ’’តិ ឥមិនា ធម្មទស្សិស្ស ភគវតោ, សិទ្ធត្ថស្ស ច ភគវតោ អន្តរេ ឆាធិកនវសតុត្តរានិ សត្តរសកប្បសហស្សានិ ពុទ្ធសុញ្ញានិ អហេសុន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘ឯកតិំសេ កប្បេ’’តិ ឥមិនា វិបស្សិស្ស ភគវតោ, សិខិស្ស ច ភគវតោ អន្តរេ សដ្ឋិ កប្បានិ ពុទ្ធសុញ្ញានិ អហេសុន្តិ ទស្សេតិ. តេ សព្ពេបិ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ ឱរំ សុមេធាទីហិ ឧប្បន្នកប្បេហិ សទ្ធិំ សមោធានិយមានា សតសហស្សា កប្បា ហោន្តិ, យត្ថ មហាសាវកាទយោ (ថេរគា. អដ្ឋ. ២.២១ វង្គីសត្ថេរគាថាវណ្ណនា) វិវដ្ដូ បនិស្សយានិ កុសលានិ សម្ភរិំសុ. ពុទ្ធសុញ្ញេបិ លោកេ បច្ចេកពុទ្ធា ឧប្បជ្ជិត្វា តេសំ បុរិសវិសេសានំ បុញ្ញាភិសន្ទាភិពុទ្ធិយា បច្ចយា ហោន្តិ. ‘‘ឯវមយ’’ន្តិអាទិ វុត្តមេវត្ថំ និគមនវសេន វទតិ.

‘‘កិំ បនេត’’ន្តិអាទិ បុព្ពនិមិត្តវិភាវនត្ថាយ អារទ្ធំ. តត្ថ ឯតន្តិ ពុទ្ធានំ ឧប្បជ្ជនំ. កប្បសណ្ឋានកាលស្មិន្តិ វិវដ្ដកប្បស្ស សណ្ឋហនកាលេ. ឯកមសង្ខ្យេយ្យន្តិ សំវដ្ដដ្ឋាយិំ សន្ធាយាហ. ឯកង្គណំ ហុត្វា ឋិតេតិ បព្ពតរុក្ខគច្ឆាទីនំ, មេឃាទីនញ្ច អភាវេន វិវដំអង្គណំ ហុត្វា ឋិតេ. លោកសន្និវាសេតិ ភាជនលោកេន សន្និវិសិតព្ពដ្ឋានេ. វីសតិ យដ្ឋិយោ ឧសភំ. ‘‘ឧសភមត្តា, ទ្វេ ឧសភមត្តា’’តិអាទិនា បច្ចេកំ មត្តា-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ. យោជនសហស្សមត្តា ហុត្វាតិ បតមានាវ ឧទកធារា យោជនសហស្សមត្តំ អាកាសដ្ឋានំ ផរិត្វា បវត្តិយា យោជនសហស្សមត្តា ហុត្វា. យាវ អវិនដ្ឋព្រហ្មលោកាតិ យាវ អាភស្សរព្រហ្មលោកា, យាវ សុភកិណ្ហព្រហ្មលោកា, យាវ វេហប្ផលព្រហ្មលោកាតិ អត្ថោ.

វាតវសេនាតិ សដ្ឋិសហស្សាធិកនវយោជនសតសហស្សុព្ពេធស្ស សន្ធារកវាតមណ្ឌលស្ស វសេន. មហាពោធិបល្លង្កោតិ មហាពោធិបល្លង្កប្បទេសមាហ. តស្ស បច្ឆា វិនាសោ, បឋមំ សណ្ឋហនញ្ច ធម្មតាវសេន វេទិតព្ពំ. តត្ថាតិ តស្មិំ បទេសេ. បុព្ពនិមិត្តំ ហុត្វាតិ ពុទ្ធប្បាទស្ស បុព្ពនិមិត្តំ ហុត្វា. បុព្ពនិមិត្តសន្និស្សយោ ហិ គច្ឆោ និស្សិតវោហារេន តថា វុត្តោ. តេនាហ ‘‘តស្សា’’តិអាទិ. កណ្ណិកាពទ្ធានិ ហុត្វាតិ អាពទ្ធកណ្ណិកា វិយ ហុត្វា. សុទ្ធាវាសព្រហ្មានោ អត្តមនា…បេ… គច្ឆន្តីតិ យោជនា. វេហប្ផលេបិ សុភកិណ្ហេ សង្គហេត្វា ‘‘នវ ព្រហ្មលោកា’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ តេ ចតុត្ថិំយេវ វិញ្ញាណដ្ឋិតិំ ភជន្តិ. និក្ខមន្តេសូតិ មហាភិនិក្ខមនំ អភិនិក្ខមន្តេសុ. អភិជាតិ បនេត្ថ ជាតិភាវសាមញ្ញេន គព្ភោក្កន្តិយាវ សង្គហិតា. និមីយតិ អនុមីយតិ ផលំ ឯតេនាតិ និមិត្តំ, ការណំ. ញាបកម្បិ ហិ ការណំ ទិស្វា តស្ស អព្យភិចារីភាវេន ផលំ សិទ្ធមេវ កត្វា គណ្ហិ, យថា តំ អសិតោ ឥសិ អភិជាតិយំ មហាបុរិសស្ស លក្ខណានិ ទិស្វា តេសំ អព្យភិចារីភាវេន ពុទ្ធគុណេ សិទ្ធេ ឯវ កត្វា គណ្ហិ, ឯវំ បន គយ្ហមានំ តន្និមិត្តកំ ផលំ តទានុភាវេន សិទ្ធំ វិយ វោហរីយតិ តព្ភាវេ ភាវតោ. តេនាហ ‘‘តេសំ និមិត្តានំ អានុភាវេនា’’តិអាទិ. តថា ចាហ ភគវា ‘‘សោ តេន លក្ខណេន សមន្នាគតោ…បេ… រាជា សមានោ កិំ លភតិ, ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតី’’តិ (ទី. និ. ៣.២០២, ២០៤) ច ឯវមាទិ. ឥមមត្ថន្តិ បញ្ច ពុទ្ធា ឥមស្មិំ កប្បេ ឧប្បជ្ជិស្សន្តីតិ ឥមមត្ថំ យាថាវតោ ជានិំសុ.

ជាតិបរិច្ឆេទាទិវណ្ណនា

៥-៧. កប្បបរិច្ឆេទវសេនាតិ ‘‘ឥតោ សោ ឯកនវុតេ កប្បេ’’តិអាទិនា យត្ថ យត្ថ កប្បេ តេ តេ ពុទ្ធា ឧប្បន្នា, តស្ស តស្ស កប្បស្ស បរិច្ឆិន្ទនវសេន បរិជាននវសេន. ‘‘ឥទំ ត’’ន្តិ ហិ និយមេត្វា បរិច្ឆិជ្ជ ជាននំ បរិច្ឆិន្ទនំ បរិច្ឆេទោ. បរិត្តន្តិ ឥត្តរំ. លហុកន្តិ សល្លហុកំ, អាយុនោ អធិប្បេតត្តា រស្សន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឧភយមេតំ អប្បកស្សេវ វេវចន’’ន្តិ.

‘‘អប្បំ វា ភិយ្យោ’’តិ អវិសេសជោតនំ ‘‘វីសំ វា តិំសំ វា’’តិអាទិនា អនិយមិតវសេនេវ យថាលាភតោ វវត្ថបេត្វា អយញ្ច នយោ អបចុរោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ ទីឃាយុកោ បន អតិទុល្លភោ’’តិ អាហ. ឥទំ តំ វិសេសវវត្ថាបនំ បុគ្គលេសុ បក្ខិបិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ វិសាខា’’តិអាទិមាហ.

យទិ ឯវំ កស្មា អម្ហាកំ ភគវា តត្តកម្បិ កាលំ ន ជីវិ, ននុ មហាពោធិសត្តា ចរិមភវេ អតិវិយឧឡារតមេន បុញ្ញាភិសង្ខារេន បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តីតិ? សច្ចមេតន្តិ. តត្ថ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘វិបស្សីអាទយោ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អភិជាតិយា មេត្តាឋានតាយ អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស មេត្តាបុព្ពភាគតា. តទនុគុណញ្ហិ តេសំ វិសេសតោ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ. តស្ស វិសេសតោ ពហុលំ ខេមវិតក្កូបនិស្សយតាយ សោមនស្សសហគតតា, អនញ្ញសាធារណបរោបទេសរហិតញាណវិសេសូបនិស្សយតាយ ញាណសម្បយុត្តតា, អសង្ខារិកតា ច វេទិតព្ពា, អសង្ខ្យេយ្យំ អាយុ អាធារវិសេសតោ, និស្សយវិសេសតោ, បដិបក្ខទូរីភាវតោ, បវត្តិអាការវិសេសតោ ច អបរិមេយ្យានុភាវតាយ ការណស្ស. តត្ថ ចិរតរំ កាលំ សន្តានស្ស បារមិតាបរិភាវិតតា អាធារវិសេសតា. អលោភជ្ឈាសយាទិអាសយសម្បទា និស្សយវិសេសតា. លាភមច្ឆរិយាទិបាបធម្មវិក្ខម្ភនំ បដិបក្ខទូរីភាវោ. សព្ពសត្តានំ សកលវដ្ដទុក្ខនិស្សរណត្ថាយ អាយូហនា បវត្តិអាការវិសេសោ វេទិតព្ពោ.

អយញ្ច នយោ សព្ពេសំ មហាពោធិសត្តានំ ចរិមភវាភិនិព្ពត្តកកម្មាយូហនេ សាធារណោតិ តស្ស ផលេនាបិ ឯកសទិសេនេវ ភវិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ឥតិ សព្ពេ ពុទ្ធា អសង្ខ្យេយ្យាយុកា’’តិ, អសង្ខ្យេយ្យកាលាវត្ថានាយុកាតិ អត្ថោ. អសង្ខ្យេយ្យាយុកសំវត្តនសមត្ថំ បរិចិតំ កម្មំ ហោតិ, ពុទ្ធា បន តទា មនុស្សានំ បរមាយុប្បមាណានុរូបមេវ កាលំ ឋត្វា បរិនិព្ពាយន្តិ តតោ បរំ ឋត្វា សាធេតព្ពបយោជនាភាវតោ, ធម្មតាវេសាតិ វា វេទិតព្ពា. អដ្ឋកថាយំ បន តតោ បរំ បន អដ្ឋានស្ស ‘‘ឧតុភោជនវិបត្តិយា’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៥) ការណំ វុត្តំ, ‘‘តំ លោកសាធារណំ លោកេ ជាតសំវុទ្ធានំ តថាគតានំ ន ហោតី’’តិ ន សក្កា វត្តុំ. តថា ហិ នេសំ រោគកិលមថាទយោ ហោន្តិយេវ. ឧតុភោជនវសេនាតិ អសម្បន្នស្ស, សម្បន្នស្ស ច ឧតុនោ, ភោជនស្ស ច វសេន យថាក្កមំ អាយុ ហាយតិបិ វឌ្ឍតិបិ. អាយូតិ ច បរមាយុ អធិប្បេតំ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ព្រហ្មជាលាទិដីកាយំ (ទី. និ. ដី. ១.៤០) វុត្តមេវ.

ឥទានិ តមត្ថំ សមុទាគមតោ បដ្ឋាយ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ យទា’’តិអាទិ វុត្តំ. ធម្មេ និយុត្តា ធម្មិកា, ន ធម្មិកា អធម្មិកា, ហិំសាទិអធម្មបសុតា. អធម្មិកមេវ ហោតិ ឥស្សរជនានំ អនុវត្តនេន, បរេសំ ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនេន ច. ឧណ្ហវលាហកា ទេវតាតិ ឧណ្ហឧតុនោ បច្ចយភូតមេឃមាលាសមុដ្ឋាបកា ទេវបុត្តា. តេសំ កិរ តថា ចិត្តុប្បាទសមកាលមេវ យថិច្ឆិតដ្ឋានំ ឧណ្ហំ ផរមានា វលាហកមាលា នាតិពហលា ឥតោ ចិតោ នភំ ឆាទេន្តី វិតនោតិ. ឯស នយោ សីតវលាហកវស្សវលាហកាសុ. អព្ភវលាហកា បន ទេវតា សីតុណ្ហវស្សេហិ វិនា កេវលំ អព្ភបដលស្សេវ សមុដ្ឋាបកា វេទិតព្ពា. តាសន្តិ ឯត្ថ ‘‘មិត្តា’’តិ បទំ អានេត្វា យោជនា. កាមំ ហេដ្ឋា វុត្តា សត្តវិធាបិ ទេវតា ចាតុមហារាជិកាវ តា បន តេន តេន វិសេសេន វត្វា ឥទានិ តទញ្ញេ បឋមភូមិកេ កាមាវចរទេវេ សាមញ្ញតោ គណ្ហន្តោ ‘‘ចាតុមហារាជិកា’’តិ អាហ. តាសំ អធម្មិកតាយាតិ រាជូនំ អធម្មិកភាវមូលកេន ឧបរាជាទិអធម្មិកភាវបរម្បរាភតេន តាសំ ទេវតានំ អធម្មិកភាវេន. វិសមំ ចន្ទិមសូរិយា បរិហរន្តីតិ ពហ្វាពាធតាទិ អនិដ្ឋផលូបនិស្សយភូតស្ស យថាវុត្តអធម្មិកតាសញ្ញិតស្ស សាធារណស្ស បាបកម្មស្ស ពលេន វិសមំ វាយន្តេន វាយុនា បីឡិយមានា ចន្ទិមសូរិយា សិនេរុំ បរិក្ខិបន្តា វិសមំ បរិវត្តន្តិ យថាមគ្គេន នប្បវត្តន្តីតិ. អស្សិទំ យថា ចន្ទិមសូរិយានំ វិសមបរិវត្តនំ វិសមវាតសង្ខោភហេតុកំ, ឯវំ ឧតុវស្សាទិវិសមប្បវត្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘វាតោ យថាមគ្គេន ន វាយតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទេវតានន្តិ សីតវលាហកទេវតាទិទេវតានំ. តេនាហ ‘‘សីតុណ្ហភេទោ ឧតូ’’តិអាទិ. តស្មិំ អសម្បជ្ជន្តេតិ តស្មិំ យថាវុត្តេ វស្សពីជភូតេ ឧតុម្ហិ យថាកាលំ សម្បត្តិំ អនុបគច្ឆន្តេ.

‘‘ន សម្មា ទេវោ វស្សតី’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘កទាចី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កទាចិ វស្សតីតិ កទាចិ អវស្សនកាលេ វស្សតិ. កទាចិ ន វស្សតីតិ កទាចិ វស្សិតព្ពកាលេ ន វស្សតិ. កត្ថចិ វស្សតិ, កត្ថចិ ន វស្សតីតិ បទេសមាហ. ‘‘វស្សន្តោបី’’តិអាទិ ‘‘កទាចិ វស្សតិ, កទាចិ ន វស្សតី’’តិ បទទ្វយស្សេវ អត្ថវិវរណំ. វិគតគន្ធវណ្ណរសាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន និរោជតំ សង្គណ្ហាតិ. ឯកស្មិំ បទេសេតិ ភត្តបចនភាជនស្ស ឯកបស្សេ. ឧត្តណ្ឌុលន្តិ បាកតោ ឧក្កន្តតណ្ឌុលំ. តីហាការេហីតិ សព្ពសោ អបរិណតំ, ឯកទេសេន បរិណតំ, ទុបរិណតញ្ចាតិ ឯវំ តីហាការេហិ. បច្ចតិ បក្កាសយំ ឧបគច្ឆតិ. អប្បាយុកាតិ ឯត្ថ ‘‘ទុព្ពណ្ណា ចា’’តិបិ វត្តព្ពំ. ឯវំ ឧតុភោជនវសេន អាយុ ហាយតិ ហេតុម្ហិ អបរិក្ខីណេបិ បច្ចយស្ស បរិទុព្ពលត្តា.

‘‘យទា បនា’’តិអាទិ សុក្កបក្ខស្ស អត្ថោ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពោ.

វឌ្ឍិត្វា វឌ្ឍិត្វា បរិហីនន្តិ វេទិតព្ពំ. កស្មា? ន ហិ ឯកស្មិំ អន្តរកប្បេ អនេកេ ពុទ្ធា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯកោ ឯវ បន ឧប្បជ្ជតីតិ. ឥទានិ តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ចត្តារិ ឋត្វាតិ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ. យំយំអាយុបរិមាណេសូតិ យត្តកយត្តកបរមាយុប្បមាណេសុ. តេសម្បីតិ ពុទ្ធានំ. តំ តទេវ អាយុបរិមាណំ ហោតិ, តត្ថ ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

ជាតិបរិច្ឆេទាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា

ពោធិបរិច្ឆេទវណ្ណនា

៨. មូលេតិ មូលាវយវស្ស សមីបេ. តំ បន តស្សា ហេដ្ឋាបទេសោ ហោតីតិ អាហ ‘‘បាដលិរុក្ខស្ស ហេដ្ឋា’’តិ. តំទិវសន្តិ អត្តនា ជាតទិវសេ, តំទិវសន្តិ វា តំ ភគវតោ អភិសម្ពោធិទិវសេ. សោ កិរ ពោធិរុក្ខោ សាលកល្យាណី វិយ បថវិយា អព្ភន្តរេ ឯវ បុរេតរំ វឌ្ឍេន្តោ អភិសម្ពោធិទិវសេ បថវិំ ឧព្ភិជ្ជិត្វា ឧដ្ឋិតោ រតនសតំ ឧច្ចោ, តាវទេវ ច វិត្ថតោ ហុត្វា នភំ បូរេន្តោ អដ្ឋាសិ. អយម្បិ កិរេតស្ស រុក្ខភាវេន វិយ អញ្ញេហិ វេមត្តតា. ឃនសំហតនាឡវណ្ដតាយ កណ្ណិកពទ្ធេហិ វិយ បុប្ផេហិ. ឯកសញ្ឆន្នាតិ បុប្ផានំ និរន្តរតាយ ឯកជ្ឈំ សញ្ឆន្នា, តត្ថ តត្ថ និពទ្ធ…បេ… សមុជ្ជលន្តិ តហំ តហំ ឱលម្ពិតកុសុមទាមេហិ ចេវ តហំ តហំ ខិត្តមាលាបិណ្ឌីហិ ច ឥតោ ចិតោ វិប្បកិណ្ណវិវិធវណ្ដមុត្តបុប្ផេហិ ច សម្មទេវ ឧជ្ជលំ. អញ្ញមញ្ញំ សិរីសម្បត្តានីតិ អញ្ញមញ្ញស្ស សិរិយា សោភាយ សម្បន្នានិ. ពុទ្ធគុណវិភវសិរិន្តិ សម្មាសម្ពុទ្ធេហិ អភិគន្តព្ពគុណវិភូតិសោភំ. បដិវិជ្ឈមានោតិ អធិគច្ឆន្តោ.

សេតម្ពរុក្ខោតិ សេតវណ្ណផលោ អម្ពរុក្ខោ. តទេវាតិ បាដលិយា វុត្តប្បមាណមេវ. ឯកតោតិ ឯកបស្សេ. សុរសានីតិ សុមធុររសានិ.

ឯកោវ បល្លង្កោតិ ឯកោវ បល្លង្កប្បទេសោ. សោ សោ រុក្ខោ ‘‘ពោធី’’តិ វុច្ចតិ ពុជ្ឈន្តិ ឯត្ថាតិ កត្វា.

សាវកយុគបរិច្ឆេទវណ្ណនា

៩. សាវកបរិច្ឆេទេតិ សាវកយុគបរិច្ឆេទេ. ‘‘ខណ្ឌតិស្ស’’ន្តិ ទ្វេបិ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា ឯកត្តវសេន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ខណ្ឌោ ច តិស្សោ ចា’’តិ, ពុទ្ធានំ សហោទរោ, វេមាតិកោបិ វា ជេដ្ឋភាតា ន ហោតីតិ ‘‘ឯកបិតិកោ កនិដ្ឋភាតា’’តិ វុត្តំ. អវសេសេហិ បុត្តេហិ. ‘‘បញ្ញាបារមិយា មត្ថកំ បត្តោ’’តិ វត្វា តស្ស មត្ថកប្បត្តំ គុណវិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘សិខិនា ភគវតា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឧត្តរោតិ ឧត្តមោ. បុន ឧត្តរោតិ ថេរំ នាមេន វទតិ. បារន្តិ បរកោដិមត្ថកំ. បញ្ញាវិសយេតិ បញ្ញាធិការេ. បវត្តិដ្ឋានវសេន ហិ បវត្តិំ វទតិ.

សាវកសន្និបាតបរិច្ឆេទវណ្ណនា

១០. ឧបោសថន្តិ អាណាបាតិមោក្ខំ. ទុតិយតតិយេសូតិ ទុតិយេ, តតិយេ ច សាវកសន្និបាតេ. ឯសេវ នយោតិ ចតុរង្គិកតំ អតិទិសតិ. អភិនីហារតោ បដ្ឋាយ វត្ថុំ កថេត្វា បព្ពជ្ជា ទីបេតព្ពា, សា បន យស្មា មនោរថបូរណិយំ អង្គុត្តរដ្ឋកថាយំ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២១១) វិត្ថារតោ អាគតា, តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពាតិ.

ឧបដ្ឋាកបរិច្ឆេទវណ្ណនា

១១. និពទ្ធុបដ្ឋាកភាវន្តិ អារម្ភតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិនិព្ពានា និយតឧបដ្ឋាកភាវំ. អនិយតុឧបដ្ឋាកា បន ភគវតោ បឋមពោធិយំ ពហូ អហេសុំ. តេនាហ ‘‘ភគវតោ ហី’’តិអាទិ. ឥទានិ អានន្ទត្ថេរោ យេន ការណេន សត្ថុ និពទ្ធុបដ្ឋាកភាវំ ឧបគតោ, យថា ច ឧបគតោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ឯកទា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អហំ ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆាមី’’តិ អាហ អនយព្យសនាបាទកេន កម្មុនា ចោទិយមានោ. អថ នំ ភគវា តមត្ថំ អនារោចេត្វាវ ខេមំ មគ្គំ សន្ធាយ ‘‘ឯហិ ភិក្ខុ ឥមិនា គច្ឆាមា’’តិ អាហ. កស្មា បនស្ស ភគវា តមត្ថំ នារោចេសីតិ? អារោចិតេបិ អសទ្ទហន្តោ នាទិយិស្សតិ. តញ្ហិ តស្ស ហោតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយាតិតិ. តេតិ តេ គមនំ, ‘‘ត’’ន្តិ វា បាឋោ.

អន្វាសត្តោតិ អនុពទ្ធោ, ឧបទ្ទុតោ វា. ធម្មគារវនិស្សិតោ សំវេគោ ធម្មសំវេគោ ‘‘អម្ហេសុ នាម តិដ្ឋន្តេសុ ភគវតោបិ ឦទិសំ ជាត’’ន្តិ. ‘‘អហំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ វទន្តោ ធម្មសេនាបតិ អត្ថតោ ឯវំ វទន្តោ នាម ហោតីតិ ‘‘អហំ ភន្តេ តុម្ហេ’’តិអាទិ វុត្តំ. អសុញ្ញាយេវ មេ សា ទិសាតិ អសុញ្ញាយេវ មម សា ទិសា. តត្ថ ការណមាហ ‘‘តវ ឱវាទោ ពុទ្ធានំ ឱវាទសទិសោ’’តិ.

វសិតុំ ន ទស្សតីតិ ឯកគន្ធកុដិយំ វាសំ ន លភិស្សតីតិ អធិប្បាយោ. បរម្មុខា ទេសិតស្សាបិ ធម្មស្សាតិ សុត្តន្តទេសនំ សន្ធាយ វុត្តំ. អភិធម្មទេសនា បនស្ស បរម្មុខាវ បវត្តា បគេវ យាចនាយ. តស្សា វាចនាមគ្គោបិ សារិបុត្តត្ថេរប្បភវោ. កស្មា? សោ និទ្ទេសបដិសម្ភិទា វិយ ថេរស្ស ភិក្ខុតោ គហិតធម្មក្ខន្ធបក្ខិយោ. អបរេ បន ‘‘ធម្មភណ្ឌាគារិកោ បដិបាដិយា តិកទុកេសុ ទេវសិកំ កតោកាសោ ភគវន្តំ បញ្ហំ បុច្ឆិ, ភគវាបិស្ស បុច្ឆិតបុច្ឆិតំ នយទានវសេន វិស្សជ្ជេសិ. ឯវំ អភិធម្មោបិ សត្ថារា បរម្មុខា ទេសិតោបិ ថេរេន សម្មុខា បដិគ្គហិតោវ អហោសី’’តិ វទន្តិ. សព្ពំ វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

អគ្គុបដ្ឋាកោតិ ឧបដ្ឋានេ សក្កច្ចការិតាយ អគ្គភូតោ ឧបដ្ឋាកោ. ថេរោ ហិ ឧបដ្ឋាកដ្ឋានំ លទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ ភគវន្តំ ទុវិធេន ឧទកេន, តិវិធេន ទន្តកដ្ឋេន, បាទបរិកម្មេន, គន្ធកុដិបរិវេណសម្មជ្ជនេនាតិ ឯវមាទីហិ កិច្ចេហិ ឧបដ្ឋហន្តោ ‘‘ឥមាយ នាម វេលាយ សត្ថុ ឥទំ នាម លទ្ធុំ វដ្ដតិ, ឥទំ នាម កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា តំ តំ និប្ផាទេន្តោ មហតិំ ទណ្ឌទីបិកំ គហេត្វា ឯករត្តិំ គន្ធកុដិបរិវេណំ នវ វារេ អនុបរិយាយតិ. ឯវំ ហិស្ស អហោសិ ‘‘សចេ មេ ថិនមិទ្ធំ ឱក្កមេយ្យ, ភគវតិ បក្កោសន្តេ បដិវចនំ ទាតុំ នាហំ សក្កុណេយ្យ’’ន្តិ, តស្មា សព្ពរត្តិំ ទណ្ឌទីបិកំ ហត្ថេន ន មុញ្ចតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អគ្គុបដ្ឋាកោ’’តិ.

១២. បិតុមាតុជាតនគរបរិច្ឆេទោ បិតុមុខេន អាគតត្តា ‘‘បិតិបរិច្ឆេទោ’’តិ វុត្តោ.

វិហារំ បាវិសីតិ គន្ធកុដិំ បាវិសិ. ឯត្តកំ កថេត្វាតិ កប្បបរិច្ឆេទាទិនវវារបដិមណ្ឌិតំ វិបស្សីអាទីនំ សត្តន្នំ ពុទ្ធានំ បុព្ពេនិវាសបដិសំយុត្តំ ឯត្តាវតា ទេសនំ ទេសេត្វា. កស្មា បនេត្ថ ភគវា វិបស្សីអាទីនំ សត្តន្នំយេវ ពុទ្ធានំ បុព្ពេនិវាសំ កថេសិ, ន ពុទ្ធវំសទេសនាយំ (ពុ. វំ. ៦៤ គាថាទយោ) វិយ បញ្ចវីសតិយា ពុទ្ធានំ, តតោ វា បន ភិយ្យោតិ? អនធិការតោ, បយោជនាភាវតោ ច. ពុទ្ធវំសទេសនាយញ្ហិ (ពុ. វំ. ៧៥) –

‘‘កីទិសោ តេ មហាវីរ, អភិនីហារោ នរុត្តម;

កម្ហិ កាលេ តយា វីរ, បត្ថិតា ពោធិមុត្តមា’’តិ. អាទិនា –

បវត្តំ តំ បុច្ឆំ អធិការំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា យស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បាទមូលេ អត្តនា មហាភិនីហារោ កតោ, តំ ទីបង្ករំ ភគវន្តំ អាទិំ កត្វា យេសំ ចតុវីសតិយា ពុទ្ធានំ សន្តិកា ពោធិយា លទ្ធព្យាករណោ ហុត្វា តត្ថ តត្ថ បារមិយោ បូរេសិ, តេសំ បដិបត្តិសង្ខាតោ បុព្ពេនិវាសោ, អត្តនោ ច បដិបត្តិ កថិតា, ឥធ បន តាទិសោ អធិការោ នត្ថិ, យេន ទីបង្ករតោ បដ្ឋាយ, តតោ វា បន បុរតោ ពុទ្ធេ អារព្ភ បុព្ពេនិវាសំ កថេយ្យ. តស្មា ន ឯត្ថ ពុទ្ធវំសទេសនាយំ វិយ បុព្ពេនិវាសោ វិត្ថារិតោ. យស្មា ច ពុទ្ធានំ ទេសនា នាម ទេសនាយ ភាជនភូតានំ បុគ្គលានំ ញាណពលានុរូបា, ន អត្តនោ ញាណពលានុរូបា, តស្មា តត្ថ អគ្គសាវកានំ, មហាសាវកានំ, (ថេរគា. អដ្ឋ. ២.២១ វង្គីសត្ថេរគាថាវណ្ណនា) តាទិសានញ្ច ទេវព្រហ្មានំ វសេន ទេសនា វិត្ថារិតា. ឥធ បន បកតិសាវកានំ, តាទិសានញ្ច ទេវតានំ វសេន បុព្ពេនិវាសំ កថេន្តោ សត្តន្នមេវ ពុទ្ធានំ បុព្ពេនិវាសំ កថេសិ. តថា ហិ នេ ភគវា បលោភនវសេន សមុត្តេជេតុំ សប្បបញ្ចតាយ កថាយ ទេសនំ មត្ថកំ អបាបេត្វាវ គន្ធកុដិំ បាវិសិ. តថា ច ឥមិស្សា ឯវ ទេសនាយ អនុសារតោ អាដានាដិយបរិត្ត- (ទី. និ. ៣.២៧៥) ទេសនាទយោ បវត្តា.

អបិចេត្ថ ភគវា អត្តនោ សុទ្ធាវាសចារិកាវិភាវិនិយា ឧបរិទេសនាយ សង្គហត្ថំ វិបស្សីអាទីនំ ឯវ សត្តន្នំ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ បុព្ពេនិវាសំ កថេសិ. តេសំយេវ ហិ សាវកា តទា ចេវ ឯតរហិ ច សុទ្ធាវាសភូមិយំ ឋិតា, ន អញ្ញេសំ បរិនិព្ពុតត្តា. ‘‘សិទ្ធត្ថតិស្សផុស្សានំ កិរ ពុទ្ធានំ សាវកា សុទ្ធាវាសេសុ ឧបបន្នា ឧបបត្តិសមនន្តរមេវ ឥមស្មិំ សាសនេ ឧបកាទយោ វិយ អរហត្តំ អធិគន្ត្វា នចិរស្សេវ បរិនិព្ពាយិំសុ, ន តត្ថ តត្ថ យាវតាយុកំ អដ្ឋំសូ’’តិ វទន្តិ. តថា យេសំ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ បដិវេធសាសនំ ឯកំសតោ និច្ឆយេ ន អជ្ជាបិ ធរតិ, ន អន្តរហិតំ, តេ ឯវ កិត្តេន្តោ វិបស្សីអាទីនំយេវ ភគវន្តានំ បុព្ពេនិវាសំ ឥមស្មិំ សុត្តេ កថេសិ វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន. អបុព្ពាចរិមនិយមោ បន អបរាបរំ សំសរណកសត្តវាសវសេន ឯកិស្សា លោកធាតុយា ឥច្ឆិតោតិ ន តេនេតំ វិរុជ្ឈតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. និរន្តរំ មត្ថកំ បាបេត្វាតិ អភិជាតិតោ បដ្ឋាយ យាវ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ យាវ តា ពុទ្ធកិច្ចសិទ្ធិ, តាវ មត្ថកំ សិខំ បាបេត្វា. ន តាវ កថិតោតិ យោជនា.

តន្តិន្តិ ធម្មតន្តិំ, បរិយត្តិន្តិ អត្ថោ. បុត្តបុត្តមាតុយានវិហារធនវិហារទាយកាទីនំ សម្ពហុលានំ អត្ថានំ វិភាវនវសេន បវត្តវារោ សម្ពហុលវារោ.

សម្ពហុលវារវណ្ណនា

កាមញ្ចាយំ បាឡិយំ អនាគតោ, អដ្ឋកថាសុ អាគតត្តា បន អានេត្វា ទីបេតព្ពោតិ តំ ទីបេន្តោ ‘‘សព្ពពោធិសត្តានញ្ហី’’តិអាទិមាហ. កុលវំសោ កុលានុក្កមោ. បវេណីតិ បរម្បរា. ‘‘កស្មា’’តិ បុត្តុប្បត្តិយា ការណំ បុច្ឆិត្វា តំ វិស្សជ្ជេន្តោ ‘‘សព្ពញ្ញុពោធិសត្តានញ្ហី’’តិអាទិមាហ, តេន តេសំ ជាតនគរាទិ បញ្ញាយមានំ ឯកំសតោ មនុស្សភាវសញ្ជាននត្ថំ ឥច្ឆិតព្ពំ, អញ្ញថា យថាធិប្បេតពុទ្ធកិច្ចសិទ្ធិ ឯវ ន សិយាតិ ទស្សេតិ, យតោ មហាសត្តានំ ចរិមភវេ មនុស្សលោកេ ឯវ បាតុភាវោ, ន អញ្ញត្ថ.

សម្ពហុលបរិច្ឆេទវណ្ណនា

ចន្ទាទីនំ សោភាវិសេសំ រហេតិ ចជាបេតីតិ រាហុ, រាហុគ្គហោ, ឥធ បន រាហុ វិយាតិ រាហុ. ពន្ធនន្តិ ច អនត្ថុប្បត្តិដ្ឋានតំ សន្ធាយ វុត្តំ. តថា មហាសត្តេន វុត្តវចនមេវ គហេត្វា កុមារស្ស ‘‘រាហុលោ’’តិ នាមំ អកំសុ. អថាតិ និបាតមត្តំ. រោចិនីតិ រោចនសីលា, ឧជ្ជលរូបាតិ អត្ថោ. រុចគ្គតីតិ រុចំ បភាតំ អាគតិភូតា, គ-ការាគមំ កត្វា វុត្តំ. ឥត្ថិរតនភាវតោ មនុស្សលោកេ សព្ពាសំ ឥត្ថីនំ ពិម្ពបដិច្ឆន្នភូតាតិ ពិម្ពា.

ឈានា វុដ្ឋាយាតិ បាទកជ្ឈានតោ ឧដ្ឋាយ.

អដ្ឋង្គុលុព្ពេធាតិ អដ្ឋង្គុលប្បមាណពហលភាវា. ចូឡំសេន ឆាទេត្វាតិ តិរិយភាគេន ឋបនវសេន សព្ពំ វិហារដ្ឋានំ ឆាទេត្វា. សុវណ្ណយដ្ឋិផាលេហីតិ ផាលប្បមាណាហិ សុវណ្ណយដ្ឋីហិ. សុវណ្ណហត្ថិបាទានីតិ បកតិហត្ថិបាទបរិមាណានិ សុវណ្ណខណ្ឌានិ. វុត្តនយេនេវាតិ ចូឡំសេនេវ. សុវណ្ណកដ្ដីហីតិ សុវណ្ណខណ្ឌេហិ. សលក្ខណានន្តិ លក្ខណសម្បន្នានំ សហស្សារានំ.

ពោធិបល្លង្កោតិ អភិសម្ពុជ្ឈនកាលេ និសជ្ជដ្ឋានំ. អវិជហិតោតិ ពុទ្ធានំ តថានិសជ្ជាយ អនញ្ញត្ថភាវីភាវតោ អបរិច្ចត្តោ. តេនាហ ‘‘ឯកស្មិំយេវ ឋានេ ហោតី’’តិ. បឋមបទគណ្ឋិកាតិ បច្ឆិមេ សោបានផលកេ ឋត្វា ឋបិយមានស្ស ទក្ខិណបាទស្ស បតិដ្ឋហនដ្ឋានំ. តំ បន យស្មា ទឡ្ហំ ថិរំ កេនចិ អភេជ្ជំ ហោតិ, តស្មា ‘‘បទគណ្ឋី’’តិ វុត្តំ. យស្មិំ ភូមិភាគេ ឥទានិ ជេតវនមហាវិហារោ, តត្ថ យស្មិំ ឋានេ បុរិមានំ សព្ពពុទ្ធានំ មញ្ចា បញ្ញត្តា, តស្មិំយេវ បទេសេ អម្ហាកម្បិ ភគវតោ មញ្ចោ បញ្ញត្តោតិ កត្វា ‘‘ចត្តារិ មញ្ចបាទដ្ឋានានិ អវិជហិតានេវ ហោន្តី’’តិ វុត្តំ. មញ្ចានំ បន មហន្តខុទ្ទកភាវេន មញ្ចបញ្ញាបនបទេសស្ស មហន្តាមហន្តតា អប្បមាណំ, ពុទ្ធានុភាវេន បន សោ បទេសោ សព្ពទា ឯកប្បមាណោយេវ ហោតីតិ ‘‘ចត្តារិ មញ្ចបាទដ្ឋានានិ អវិជហិតានេវ ហោន្តី’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វិហារោបិ ន វិជហិតោ យេវាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បុរិមំ វិហារដ្ឋានំ ន បរិច្ចជតីតិ ហិ អត្ថោ.

វិសិដ្ឋា មត្តា វិមត្តា, វិមត្តាវ វេមត្តំ, វិសទិសតាតិ អត្ថោ. បមាណំ អារោហោ. បធានំ ទុក្ករកិរិយា. រស្មីតិ សរីរប្បភា.

‘‘សត្តានំ បាកតិកហត្ថេន ឆហត្ថោ មជ្ឈិមបុរិសោ, តតោ តិគុណំ ភគវតោ សរីរប្បមាណន្តិ ភគវា អដ្ឋារសហត្ថោ’’តិ វទន្តិ. អបរេ បន ភណន្តិ ‘‘មនុស្សានំ បាកតិកហត្ថេន ចតុហត្ថោ មជ្ឈិមបុរិសោ, តតោ តិគុណំ ភគវតោ សរីរប្បមាណន្តិ ភគវា ទ្វាទសហត្ថោ ឧបាទិន្នករូបធម្មវសេន, សមន្តតោ បន ព្យាមមត្តំ ព្យាមប្បភា ផរតីតិ ឧបរិ ឆហត្ថំ អព្ភុគ្គតោ, ពហលតរប្បភា រូបេន សទ្ធិំ អដ្ឋារសហត្ថោ ហោតី’’តិ.

អទ្ធនិយន្តិ ទីឃកាលំ.

អជ្ឈាសយបដិពទ្ធន្តិ ពោធិសម្ភារសម្ភរណកាលេ តថាបវត្តជ្ឈាសយាធីនំ, តថាបវត្តបត្ថនានុរូបំ វិបុលំ, វិបុលតរញ្ច ហោតីតិ អត្ថោ. ស្វាយមត្ថោ ចរិយាបិដកវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ច យស្មា សរីរប្បមាណំ, បធានំ, សរីរប្បភា ច ពុទ្ធានំ វិសទិសាតិ ឥធ បាឡិយំ អនាគតា, តស្មា តេហិ សទ្ធិំ វេមត្តតាសាមញ្ញេន អាយុកុលានិបិ ឥធ អាហរិត្វា ទីបិតានិ. បដិវិទ្ធគុណេសូតិ អធិគតសព្ពញ្ញុគុណេសុ. ននុ ច ពោធិសម្ភារេសុ, វេនេយ្យបុគ្គលបរិមាណេ ច វេមត្តំ នត្ថីតិ? សច្ចំ នត្ថិ, តទុភយំ បន ពុទ្ធគុណគ្គហណេន គហិតមេវ ហោតីតិ ន ឧទ្ធដំ. យទគ្គេន ហិ សព្ពពុទ្ធានំ ពុទ្ធគុណេសុ វេមត្តំ នត្ថិ, តទគ្គេន នេសំ សម្ពោធិសម្ភារេសុបិ វេមត្តំ នត្ថីតិ. កស្មា? ហេតុអនុរូបតាយ ផលស្ស, ឯកន្តេនេវ វេនេយ្យបុគ្គលបរិមាណេ វេមត្តភាវោ វិភាវិតោ. មហាពោធិសត្តានញ្ហិ ហេតុអវត្ថាយំ សម្ភតូបនិស្សយិន្ទ្រិយបរិបាកា វេនេយ្យបុគ្គលា ចរិមភវេ អរហត្តសម្បត្តិយា បរិបោសិតានិ កមលវនានិ សូរិយរស្មិសម្ផស្សេន វិយ តថាគតគុណានុភាវសម្ផស្សេន វិពោធំ ឧបគច្ឆន្តីតិ ទីបេសុំ អដ្ឋកថាចរិយា.

និធិកុម្ភោតិ ចត្តារោ មហានិធយោ សន្ធាយ វទតិ. ជាតោ ចាតិ. ច-សទ្ទេន កតមហាភិនីហារោ ចាតិ អយម្បិ អត្ថោ សង្គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. វុត្តំ ហេតំ ពុទ្ធវំសេ –

‘‘តារាគណា វិរោចន្តិ, នក្ខត្តា គគនមណ្ឌលេ;

វិសាខា ចន្ទិមាយុត្តា, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ. (ពុ. វំ. ៦៥);

‘‘ឯតេនេវ ច សព្ពពុទ្ធានំ វិសាខានក្ខត្តេនេវ មហាភិនីហារោ ហោតី’’តិ ច វទន្តិ.

១៣. អយំ គតីតិ អយំ បវត្តិ បវត្តនាការោ, អញ្ញេ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តា ឥមិនា អាការេន អនុស្សរន្តីតិ អត្ថោ, យស្មា ចុតិតោ បដ្ឋាយ យាវ បដិសន្ធិ, តាវ អនុស្សរណំ អារោហនំ អតីតអតីតតរអតីតតមាទិជាតិសង្ខាតេ បុព្ពេនិវាសេ ញាណស្ស អភិមុខភាវេន បវត្តីតិ កត្វា. តស្មា បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ យាវ ចុតិ, តាវ អនុស្សរណំ ឱរោហនំ បុព្ពេនិវាសេ បដិមុខភាវេន ញាណស្ស បវត្តីតិ អាហ ‘‘បច្ឆាមុខំ ញាណំ បេសេត្វា’’តិ. ចុតិគន្តព្ពន្តិ យំ បនិទំ ចុតិយា ញាណគតិយា គន្តព្ពំ, តំ គមនំ ពុជ្ឈនន្តិ អត្ថោ. គរុកន្តិ ភារិយំ ទុក្ករំ. តេនាហ ‘‘អាកាសេ បទំ ទស្សេន្តោ វិយា’’តិ. អបរម្បិ ការណន្តិ ឆិន្នវដុមានុស្សរណំ បច្ឆាមុខំ ញាណំ បេសនតោ អបរំ អច្ឆរិយព្ភុតការណំ. យត្រាតិ បច្ចត្តត្ថេ, នាមាតិ អច្ឆរិយត្ថេ និបាតោ, ហិ-សទ្ទោ អនត្ថកោ. តេនាហ ‘‘យោ នាម តថាគតោ’’តិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘យត្រា’’តិ និបាតវសេន វិសុំ យត្រ-សទ្ទគ្គហណំ សមត្ថិតំ ហោតិ. បបញ្ចេន្តិ សត្តសន្តានំ សំសារេ វិត្ថារេន្តីតិ បបញ្ចំ. កម្មវដ្ដំ វុច្ចតីតិ កិលេសវដ្ដស្ស បបញ្ចគ្គហណេន, វិបាកវដ្ដស្ស ទុក្ខគ្គហណេន គហិតត្តា. បរិយាទិន្នវដ្ដេតិ សព្ពសោ ខេបិតវដ្ដេ. ‘‘មគ្គសីលេន ផលសីលេនា’’តិ វត្វា តយិទំ មគ្គផលសីលំ លោកិយសីលបុព្ពកំ, ពុទ្ធានញ្ច លោកិយសីលម្បិ លោកុត្តរសីលំ វិយ អនញ្ញសាធារណំ ឯវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘លោកិយលោកុត្តរសីលេនា’’តិ វុត្តំ. សមាធិបញ្ញាសុបិ ឯសេវ នយោ. សមាធិបក្ខាតិ សមាធិ ច សមាធិបក្ខា ច សមាធិបក្ខា, ឯកទេសសរូបេកសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. តេនាហ ‘‘មគ្គសមាធិនា’’តិអាទិ, ‘‘វិហារោ គហិតោ វា’’តិ ច. សមាធិបក្ខា នាម វីរិយសតិអាទយោ.

សយន្តិ អត្តនា. នីវរណាទីហីតិ នីវរណេហិ ចេវ តទេកដ្ឋេហិ ច បាបធម្មេហិ, វិតក្កវិចារាទីហិ ច. ‘‘វិមុត្តត្តា វិមុត្តីតិ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តី’’តិ ឥមិនា វិមុត្តិ-សទ្ទស្ស កម្មសាធនតំ អាហ អដ្ឋសមាបត្តិអាទិវិសយត្តា តស្ស. វិមុត្តត្តាតិ ច ‘‘វិក្ខម្ភនវសេន វិមុត្តត្តា’’តិអាទិនា យោជេតព្ពំ. តស្ស តស្សាតិ អនិច្ចានុបស្សនាទិកស្ស. បច្ចនីកង្គវសេនាតិ បហាតព្ពបដិបក្ខអង្គវសេន. បដិប្បស្សទ្ធន្តេ ឧប្បន្នត្តាតិ កិលេសានំ បដិប្បស្សម្ភនំ បដិប្បស្សទ្ធំ, សោ ឯវ អន្តោ បរិយោសានភាវតោ, តស្មិំ សាធេតព្ពេ និព្ពត្តត្តា, តំតំមគ្គវជ្ឈកិលេសានំ បដិប្បស្សម្ភនវសេន បវត្តត្តាតិ អត្ថោ. កិលេសេហិ និស្សដតា, អបគមោ ច និព្ពានស្ស តេហិ វិវិត្តត្តា ឯវាតិ អាហ ‘‘ទូរេ ឋិតត្តា’’តិ.

១៦. ធម្មធាតូតិ ធម្មានំ សភាវោ, អត្ថតោ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ. សុប្បដិវិទ្ធាតិ សុដ្ឋុ បដិវិទ្ធា សវាសនានំ សព្ពេសំ កិលេសានំ បជហនតោ. ឯវញ្ហិ សព្ពញ្ញុតា, ទសពលញាណាទយោ ចាតិ សព្ពេ ពុទ្ធគុណា ភគវតា អធិគតា អហេសុំ. អរហត្តំ ធម្មធាតូតិ កេចិ. សព្ពញ្ញុតញាណន្តិ អបរេ. ទ្វីហិ បទេហីតិ ទ្វីហិ វាក្យេហិ. អាពទ្ធន្តិ បដិពទ្ធំ តំមូលកត្តា ឧបរិទេសនាយ. ទេវចារិកកោលាហលន្តិ អត្តនោ ទេវលោកេ ចារិកាយំ សុទ្ធាវាសទេវានំ កុតូហលប្បវត្តិំ ទស្សេន្តោ សុត្តន្តបរិយោសានេ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៩១) វិចារេស្សតិ, អត្ថតោ វិភាវេស្សតីតិ យោជនា. អយំ ទេសនាតិ ‘‘ឥតោ សោ ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៤) វិត្ថារតោ បវត្តិតទេសនមាហ. និទានកណ្ឌេតិអាទិតោ ទេសិតំ ឧទ្ទេសទេសនមាហ. សា ហិ ឥមិស្សា ទេសនាយ និទានដ្ឋានិយត្តា តថា វុត្តា.

ពោធិសត្តធម្មតាវណ្ណនា

១៧. ‘‘វិបស្សីតិ តស្ស នាម’’ន្តិ វត្វា តស្ស អន្វត្ថតំ ទស្សេតុំ ‘‘តញ្ច ខោ’’តិអាទិ វុត្តំ. វិវិធេ អត្ថេតិ តិរោហិតវិទូរទេសគតាទិកេ នីលាទិវសេន នានាវិធេ, តទញ្ញេ ច ឥន្ទ្រិយគោចរភូតេ តេ ច យថូបគតេ, វោហារវិនិច្ឆយេ ចាតិ នានាវិធេ អត្ថេ. បស្សនកុសលតាយាតិ ទស្សនេ និបុណភាវេន. យាថាវតោ ញេយ្យំ ពុជ្ឈតីតិ ពោធិ, សោ ឯវ សត្តយោគតោ ពោធិសត្តោតិ អាហ ‘‘បណ្ឌិតសត្តោ ពុជ្ឈនកសត្តោ’’តិ. សុចិន្តិតចិន្តិតាទិនា បន បណ្ឌិតភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. យទា ច បនានេន មហាភិនីហារោ កតោ, តតោ បដ្ឋាយ មហាពោធិយំ ឯកន្តនិន្នត្តា ពោធិម្ហិ សត្តោ ពោធិសត្តោតិ អាហ ‘‘ពោធិសង្ខាតេសូ’’តិអាទិ. មគ្គញាណបទដ្ឋានញ្ហិ សព្ពញ្ញុតញាណំ, សព្ពញ្ញុតញាណបទដ្ឋានញ្ច មគ្គញាណំ ‘‘ពោធី’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘សតោ សម្បជានោ’’តិ ឥមិនា ចតុត្ថាយ គព្ភាវក្កន្តិយា ឱក្កមីតិ ទស្សេតិ. ចតស្សោ ហិ គព្ភាវក្កន្តិយោ ឥធេកច្ចោ គព្ភោ មាតុកុច្ឆិយំ ឱក្កមនេ, ឋានេ, និក្ខមនេតិ តីសុ ឋានេសុ អសម្បជានោ ហោតិ, ឯកច្ចោ បឋមេ ឋានេ សម្បជានោ, ន ឥតរេសុ, ឯកច្ចោ បឋមេ, ទុតិយេ ច ឋានេ សម្បជានោ, ន តតិយេ, ឯកច្ចោ តីសុបិ ឋានេសុ សម្បជានោ ហោតិ. តត្ថ បឋមា គព្ភាវក្កន្តិ លោកិយមហាជនស្ស វសេន វុត្តា, ទុតិយា អសីតិមហាសាវកានំ (ថេរគា. អដ្ឋ. ២.២១ វង្គីសត្ថេរគាថាវណ្ណនាយ វិត្ថារោ) វសេន, តតិយា ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ, បច្ចេកពុទ្ធានញ្ច វសេន. តេ កិរ កម្មជវាតេហិ ឧទ្ធំបាទា អធោសិរា អនេកសតបោរិសេ បបាតេ វិយ យោនិមុខេ ខិត្តា តាឡច្ឆិគ្គឡេន ហត្ថី វិយ សម្ពាធេន យោនិមុខេន និក្ខមន្តា មហន្តំ ទុក្ខំ បាបុណន្តិ, តេន នេសំ ‘‘មយំ និក្ខមាមា’’តិ សម្បជញ្ញំ ន ហោតិ. ចតុត្ថា សព្ពញ្ញុពោធិសត្តានំ វសេន. តេ ហិ មាតុកុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តាបិ បជានន្តិ, តត្ថ វសន្តាបិ បជានន្តិ, និក្ខមនកាលេបិ បជានន្តិ. ន ហិ តេ កម្មជវាតា ឧទ្ធំបាទេ អធោសិរេ កត្វា ខិបិតុំ សក្កោន្តិ, ទ្វេ ហត្ថេ បសារិត្វា អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា ឋិតកាវ និក្ខមន្តីតិ. ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វាតិ បុព្ពភាគេ បញ្ចមហាវិលោកនញាណេហិ ចេវ ‘‘ឥទានិ ចវាមី’’តិ ចុតិបរិច្ឆិន្ទនញាណេន ច អបរភាគេ ‘‘ឥធ មយា បដិសន្ធិ គហិតា’’តិ បដិសន្ធិបរិច្ឆិន្ទនញាណេន ច បរិច្ឆិជ្ជ ជានិត្វា.

បញ្ចន្នំ មហាបរិច្ចាគានំ, ញាតត្ថចរិយាទីនញ្ច សតិបិ បារមិយា បរិយាបន្នភាវេ សម្ភារវិសេសភាវទស្សនត្ថំ វិសុំ គហណំ. តត្ថ អង្គបរិច្ចាគោ, នយនបរិច្ចាគោ, អត្តបរិច្ចាគោ, រជ្ជបរិច្ចាគោ, បុត្តទារបរិច្ចាគោតិ ឥមេ បញ្ច មហាបរិច្ចាគា. តត្ថាបិ កាមំ អង្គបរិច្ចាគាទយោបិ ទានបារមីយេវ, តថាបិ បរិច្ចាគវិសេសភាវទស្សនត្ថញ្ចេវ សុទុក្ករភាវទស្សនត្ថញ្ច មហាបរិច្ចាគានំ វិសុំ គហណំ. តតោ ឯវ ច អង្គបរិច្ចាគតោបិ វិសុំ នយនបរិច្ចាគគ្គហណំ, បរិច្ចាគភាវសាមញ្ញេបិ រជ្ជបរិច្ចាគបុត្តទារបរិច្ចាគគ្គហណញ្ច កតំ. ញាតីនំ អត្ថចរិយា ញាតត្ថចរិយា, សា ច ខោ ករុណាយនវសេន. តថា សត្តលោកស្ស ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថានំ វសេន ហិតចរិយា លោកត្ថចរិយា. កម្មស្សកតាញាណវសេន, អនវជ្ជកម្មាយតនសិប្បាយតនវិជ្ជាឋានវសេន, ខន្ធាយតនាទិវសេន, លក្ខណត្តយាទិតីរណវសេន ច អត្តនោ, បរេសញ្ច តត្ថ សតិបដ្ឋានេន ញាណចារោ ពុទ្ធចរិយា, សា បនត្ថតោ បញ្ញាបារមីយេវ, ញាណសម្ភារវិសេសតាទស្សនត្ថំ បន វិសុំ គហណំ. ពុទ្ធចរិយានន្តិ ពហុវចននិទ្ទេសេន បុព្ពយោគបុព្ពចរិយាធម្មក្ខានាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្ថ គតបច្ចាគតវត្តសង្ខាតាយ បុព្ពភាគបដិបទាយ សទ្ធិំ អភិញ្ញាសមាបត្តិនិប្ផាទនំ បុព្ពយោគោ. ទានាទីសុយេវ សាតិសយបដិបត្តិ បុព្ពចរិយា. ‘‘យាវ ចរិយាបិដកេ សង្គហិតា អភិនីហារោ បុព្ពយោគោ, កាយាទិវិវេកវសេន ឯកចរិយា បុព្ពចរិយា’’តិ កេចិ. ទានាទីនញ្ចេវ អប្បិច្ឆតាទីនញ្ច សំសារនិព្ពានេសុ អាទីនវានិសំសានញ្ច វិភាវនវសេន, សត្តានំ ពោធិត្តយេ បតិដ្ឋាបនបរិបាចនវសេន ច បវត្តកថា ធម្មក្ខានំ. កោដិំ បត្វាតិ បរំ បរិយន្តំ បរមុក្កំសំ បាបុណិត្វា. សត្តមហាទានានីតិ អដ្ឋវស្សិកកាលេ ‘‘ហទយមំសាទីនិបិ យាចកានំ ទទេយ្យ’’ន្តិ អជ្ឈាសយំ ឧប្បាទេត្វា ទិន្នទានំ, មង្គលហត្ថិទានំ, គមនកាលេ ទិន្នំ សត្តសត្តកមហាទានំ, មគ្គំ គច្ឆន្តេន ទិន្នំ អស្សទានំ, រថទានំ, បុត្តទានំ, ភរិយាទានន្តិ ឥមានិ សត្ត មហាទានានិ (ចរិយា. ៧៩) ទត្វា.

‘‘ឥទានេវ មេ មរណំ ហោតូ’’តិ អធិមុច្ចិត្វា កាលករណំ អធិមុត្តិកាលកិរិយា, តំ ពោធិសត្តានំយេវ, ន អញ្ញេសំ. ពោធិសត្តា កិរ ទីឃាយុកទេវលោកេ ឋិតា ‘‘ឥធ ឋិតស្ស មេ ពោធិសម្ភារសម្ភរណំ ន សម្ភវតី’’តិ កត្វា តត្ថ វាសតោ និព្ពិន្ទមានសា ហោន្តិ, តទា វិមានំ បវិសិត្វា អក្ខីនិ និមីលេត្វា ‘‘ឥតោ ឧទ្ធំ មេ ជីវិតំ នប្បវត្តតូ’’តិ ចិត្តំ អធិដ្ឋាយ និសីទន្តិ, ចិត្តាធិដ្ឋានសមនន្តរមេវ មរណំ ហោតិ. បារមីធម្មានញ្ហិ ឧក្កំសប្បវត្តិយា តស្មិំ តស្មិំ អត្តភាវេ អភិញ្ញាសមាបត្តីហិ សន្តានស្ស វិសេសិតត្តា អត្តសិនេហស្ស តនុភាវេន, សត្តេសុ ច មហាករុណាយ ឧឡារភាវេន អធិដ្ឋានស្ស តិក្ខវិសទភាវាបត្តិយា ពោធិសត្តានំ អធិប្បាយា សមិជ្ឈន្តិ. ចិត្តេ, វិយ កម្មេសុ ច នេសំ វសីភាវោ, តស្មា យត្ថ ឧបបន្នានំ បារមិយោ សម្មទេវ បរិព្រូហន្តិ. វុត្តនយេន កាលំ កត្វា តត្ថ ឧបបជ្ជន្តិ. តថា ហិ អម្ហាកំ មហាសត្តោ ឥមស្មិំយេវ កប្បេ នានាជាតីសុ អបរិហីនជ្ឈានោ កាលំ កត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ, អប្បកមេវ កាលំ តត្ថ ឋត្វា តតោ ចវិត្វា មនុស្សលោកេ និព្ពត្តោ, បារមីសម្ភរណបសុតោ អហោសិ. តេន វុត្តំ ‘‘ពោធិសត្តានំយេវ, ន អញ្ញេស’’ន្តិ. ‘‘ឯកេនអត្តភាវេន អន្តរេន បារមីនំ សព្ពសោ បូរិតត្តា’’តិ ឥមិនា បយោជនាភាវតោ តត្ថ ឋត្វា អធិមុត្តិកាលកិរិយា នាម នាហោសីតិ ទស្សេតិ. អបិ ច តត្ថ យាវតាយុកដ្ឋានំ ចរិមភវេ អនេកមហានិធិសមុដ្ឋានបុព្ពិកាយ ទិព្ពសម្បត្តិសទិសាយ មហាសម្បត្តិយា និព្ពត្តិ វិយ, ពុទ្ធភូតស្ស អសទិសទានាទិវសេន អនញ្ញសាធារណលាភុប្បត្តិ វិយ ច ‘‘ឥតោ បរំ មហាបុរិសស្ស ទិព្ពសម្បត្តិអនុភវនំ នាម នត្ថី’’តិ ឧស្សាហជាតស្ស បុញ្ញសម្ភារស្ស វសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អយញ្ហេត្ថ ធម្មតា.

មនុស្សគណនាវសេន, ន ទេវគណនាវសេន. បុព្ពនិមិត្តានីតិ ចុតិយា បុព្ពនិមិត្តានិ. អមិលាយិត្វាតិ ឯត្ថ អមិលាតគ្គហណេនេវ តាសំ មាលានំ វណ្ណសម្បទាយបិ គន្ធសម្បទាយបិ សោភាសម្បទាយបិ អវិនាសោ ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ពាហិរព្ភន្តរានំ រជោជល្លានំ លេបស្សបិ អភាវតោ ទេវានំ សរីរគតានិ វត្ថានិ សព្ពកាលំ បរិសុទ្ធប្បភស្សរានេវ ហុត្វា តិដ្ឋន្តីតិ អាហ ‘‘វត្ថេសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. នេវ សីតំ ន ឧណ្ហន្តិ យស្ស សីតស្ស បដិការវសេន អធិកំ សេវិយមានំ ឧណ្ហំ, សយមេវ វា ខរតរំ ហុត្វា អភិភវន្តំ សរីរេ សេទំ ឧប្បាទេយ្យ, តាទិសំ នេវ សីតំ, ន ឧណ្ហំ ហោតិ. តស្មិំ កាលេតិ យថាវុត្តមរណាសន្នកាលេ. ពិន្ទុពិន្ទុវសេនាតិ ឆិន្នសុត្តាយ អាមុត្តមុត្តាវលិយា និបតន្តា មុត្តគុឡិកា វិយ ពិន្ទុ ពិន្ទុ ហុត្វា. សេទាតិ សេទធារា មុច្ចន្តិ. ទន្តានំ ខណ្ឌិតភាវោ ខណ្ឌិច្ចំ. កេសានំ បលិតភាវោ បាលិច្ចំ.អាទិ-សទ្ទេន វលិត្តចតំ សង្គណ្ហាតិ. កិលន្តរូបោ អត្តភាវោ ហោតិ, ន បន ខណ្ឌិច្ចបាលិច្ចាទីតិ អធិប្បាយោ. ឧក្កណ្ឋិតាតិ អនភិរតិ. សា នត្ថិ ឧបរូបរិ ឧឡារឧឡារានមេវ ភោគានំ វិសេសតោ ទុវិជាននានំ ឧបតិដ្ឋហនតោ. និស្សសន្តីតិ ឧណ្ហំ និស្សសន្តិ. វិជម្ភន្តីតិ អនភិរតិវសេន វិជម្ភនំ ករោន្តិ.

បណ្ឌិតា ឯវាតិ ពុទ្ធិសម្បន្នា ឯវ ទេវតា. យថា ទេវតា សម្បតិជាតា ‘‘កីទិសេន បុញ្ញកម្មេន ឥធ និព្ពត្តា’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ឥមិនា នាម បុញ្ញកម្មេន ឥធ និព្ពត្តា’’តិ ជានន្តិ, ឯវំ អតីតភវេ អត្តនា កតំ, អញ្ញទាបិ វា ឯកច្ចំ បុញ្ញកម្មំ ជានន្តិយេវ មហាបុញ្ញាតិ អាហ ‘‘យេ មហាបុញ្ញា’’តិអាទិ.

ន បញ្ញាយន្តិ ចិរតរកាលត្តា បរមាយុនោ. អនិយ្យានិកន្តិ ន និយ្យានាវហំ សត្តានំ អភាជនភាវតោ. សត្តា ន បរមាយុនោ ហោន្តិ នាម បាបុស្សន្នតាយាតិ អាហ ‘‘តទា ហិ សត្តា ឧស្សន្នកិលេសា ហោន្តី’’តិ. ឯត្ថាហ – កស្មា សម្មាសម្ពុទ្ធា មនុស្សលោកេ ឯវ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន ទេវព្រហ្មលោកេសូតិ? ទេវលោកេ តាវ នុប្បជ្ជន្តិ ព្រហ្មចរិយវាសស្ស អនោកាសភាវតោ, តថា អនច្ឆរិយភាវតោ. អច្ឆរិយធម្មា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ, តេសំ សា អច្ឆរិយធម្មតា ទេវត្តភាវេ ឋិតានំ ន បាកដា ហោតិ យថា មនុស្សភូតានំ, ទេវភូតេ ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធេ ទិស្សមានំ ពុទ្ធានុភាវំ ទេវានុភាវតោ លោកោ ទហតិ, ន ពុទ្ធានុភាវតោ, តថា សតិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ នាធិមុច្ចតិ ន សម្បសីទតិ, ឥស្សរគុត្តគ្គាហំ ន វិស្សជ្ជេតិ, ទេវត្តភាវស្ស ច ចិរកាលាធិដ្ឋានតោ ឯកច្ចសស្សតវាទតោ ន បរិមុច្ចតិ. ព្រហ្មលោកេ នុប្បជ្ជន្តីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សត្តានំ តាទិសគ្គាហវិនិមោចនត្ថញ្ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ មនុស្សសុគតិយំយេវ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន ទេវសុគតិយំ. មនុស្សសុគតិយំ ឧប្បជ្ជន្តាបិ ឱបបាតិកា ន ហោន្តិ, សតិ ច ឱបបាតិកូបបត្តិយំ វុត្តទោសានតិវត្តនតោ, ធម្មវេនេយ្យានំ ធម្មតន្តិយា ឋបនស្ស វិយ ធាតុវេនេយ្យានំ ធាតូនំ ឋបនស្ស ឥច្ឆិតព្ពត្តា ច. ន ហិ ឱបបាតិកានំ បរិនិព្ពានតោ ឧទ្ធំ សរីរធាតុយោ តិដ្ឋន្តិ. មនុស្សលោកេ ឧប្បជ្ជន្តាបិ មហាពោធិសត្តា ចរិមភវេ មនុស្សភាវស្ស បាកដភាវករណាយ បន ទារបរិគ្គហម្បិ ករោន្តា យាវ បុត្តមុខទស្សនា អគារមជ្ឈេ តិដ្ឋន្តិ, បរិបាកគតសីលនេក្ខម្មបញ្ញាទិបារមិកាបិ ន អភិនិក្ខមន្តីតិ. កិំ វា ឯតាយ ការណចិន្តាយ ‘‘សព្ពពុទ្ធេហិ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណា, យទិទំ មនុស្សភូតានំយេវ អភិសម្ពុជ្ឈនា, ន ទេវភូតាន’’ន្តិ. អយមេត្ថ ធម្មតា. តថា ហិ តទត្ថោ មហាភិនីហារោបិ មនុស្សភូតានំយេវ ឥជ្ឈតិ, ន ទេវភូតានំ.

កស្មា បន សម្មាសម្ពុទ្ធា ជម្ពុទីបេ ឯវ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន សេសទីបេសុ? កេចិ តាវ អាហុ ‘‘យស្មា បថវិយា នាភិភូតា, ពុទ្ធានុភាវសហិតា អចលដ្ឋានភូតា ពោធិមណ្ឌភូមិ ជម្ពុទីបេ ឯវ, តស្មា ជម្ពុទីបេ ឯវ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ, តថា ‘‘ឥតរេសម្បិ អវិជហិតដ្ឋានានំ តត្ថេវ លព្ភនតោ’’តិ. អយំ បនេត្ថ អម្ហាកំ ខន្តិ – យស្មា បុរិមពុទ្ធានំ, មហាពោធិសត្តានំ, បច្ចេកពុទ្ធានញ្ច និព្ពត្តិយា សាវកពោធិសត្តានំ សាវកពោធិយា អភិនីហារោ, សាវកបារមិយា សម្ភរណំ, បរិបាចនញ្ច ពុទ្ធខេត្តភូតេ ឥមស្មិំ ចក្កវាឡេ ជម្ពុទីបេ ឯវ ឥជ្ឈតិ, ន អញ្ញត្ថ. វេនេយ្យានំ វិនយនត្ថោ ច ពុទ្ធុប្បាទោតិ អគ្គសាវកមហាសាវកាទិ វេនេយ្យវិសេសាបេក្ខាយ ឯតស្មិំ ជម្ពុទីបេ ឯវ ពុទ្ធា និព្ពត្តន្តិ, ន សេសទីបេសុ. អយញ្ច នយោ សព្ពពុទ្ធានំ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណោតិ. តេសំ ឧត្តមបុរិសានំ តត្ថេវ ឧប្បត្តិ សម្បត្តិចក្កានំ វិយ អញ្ញមញ្ញូបនិស្សយតោ អបរាបរំ វត្តតីតិ ទដ្ឋព្ពំ, ឯតេនេវ ឥមំ ចក្កវាឡំ មជ្ឈេ កត្វា ឥមិនា សទ្ធិំ ចក្កវាឡានំ ទសសហស្សស្សេវ ខេត្តភាវោ ទីបិតោ ឥតោ អញ្ញស្ស ពុទ្ធានំ ឧប្បត្តិដ្ឋានស្ស តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ អនុបលព្ភនតោ. តេនាហ ‘‘តីសុ ទីបេសុ ពុទ្ធា ន និព្ពត្តន្តិ, ជម្ពុទីបេយេវ និព្ពត្តន្តីតិ ទីបំ បស្សី’’តិ. ឥមិនា នយេន ទេសនិយាមេបិ ការណំ នីហរិត្វា វត្តព្ពំ.

ឥទានិ ច ខត្តិយកុលំ លោកសម្មតំ ព្រាហ្មណានម្បិ បូជនីយភាវតោ. ‘‘រាជា បិតា ភវិស្សតី’’តិ កុលំ បស្សិ បិតុវសេន កុលស្ស និទ្ទិសិតព្ពតោ.

‘‘ទសន្នំ មាសានំ ឧបរិ សត្ត ទិវសានី’’តិ បស្សិ, តេន អត្តនោ អន្តរាយាភាវំ អញ្ញាសិ, តស្សា ច តុសិតភវេ ទិព្ពសម្បត្តិបច្ចនុភវនំ.

តា ទេវតាតិ ទសសហស្សិចក្កវាឡទេវតា. កថំ បន តា ទេវតា តទា ពោធិសត្តស្ស បូរិតបារមិភាវំ, កថំ ចស្ស ពុទ្ធភាវំ ជានន្តីតិ? មហេសក្ខានំ ទេវតានំ វសេន, យេភុយ្យេន ច តា ទេវតា អភិសមយភាគិនោ. តថា ហិ ភគវតោ ធម្មទានសំវិភាគេ អនេកវារំ ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតាសន្និបាតោ អហោសិ.

‘‘ចវាមី’’តិ ជានាតិ ចុតិអាសន្នជវនេហិ ញាណសហិតេហិ ចុតិយា ឧបដ្ឋិតភាវស្ស បដិសំវិទិតត្តា. ចុតិចិត្តំ ន ជានាតិ ចុតិចិត្តក្ខណស្ស ឥត្តរភាវតោ. តថា ហិ តំ ចុតូបបាតញាណស្សបិ អវិសយោវ. បដិសន្ធិចិត្តេបិ ឯសេវ នយោ. អាវជ្ជនបរិយាយោតិ អាវជ្ជនក្កមោ. យស្មា ឯកវារំ អាវជ្ជិតមត្តេន អារម្មណំ និច្ឆិនិតុំ ន សក្កា, តស្មា តំ ឯវារម្មណំ ទុតិយំ, តតិយញ្ច អាវជ្ជិត្វា និច្ឆយតិ. អាវជ្ជនសីសេន ចេត្ថ ជវនវារោ គហិតោ. តេនាហ ‘‘ទុតិយតតិយចិត្តវារេ ឯវ ជានិស្សតី’’តិ. ចុតិយា បុរេតរំ កតិបយចិត្តវារតោ បដ្ឋាយ ‘‘មរណំ មេ អាសន្ន’’ន្តិ ជាននតោ ‘‘ចុតិក្ខណេបិ ចវាមីតិ ជានាតី’’តិ វុត្តំ. បដិសន្ធិយា បន អបុព្ពភាវតោ បដិសន្ធិចិត្តំ ន ជានាតិ. និកន្តិយា ឧប្បត្តិតោ បរតោ ‘‘អសុកស្មិំ មេ ឋានេ បដិសន្ធិ គហិតា’’តិ ជានាតិ. តស្មិំ កាលេតិ បដិសន្ធិគ្គហណកាលេ. ទសសហស្សិលោកធាតុ កម្បតីតិ ឯត្ថ កម្បនការណំ ហេដ្ឋា ព្រហ្មជាលវណ្ណនាយំ (ទី. និ. ដី. ១.១៤៩) វុត្តមេវ. អត្ថតោ បនេត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ មហាបរិនិព្ពានវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១៧១) អាគមិស្សតិ. មហាការុណិកា ពុទ្ធា ភគវន្តោ សត្តានំ ហិតសុខវិធានតប្បរតាយ ពហុលំ សោមនស្សិកាវ ហោន្តីតិ តេសំ បឋមមហាវិបាកចិត្តេន បដិសន្ធិគ្គហណំ អដ្ឋកថាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១៧; ធ. ស. អដ្ឋ. ៤៩៨; ម. និ. អដ្ឋ. ៤.២០០) វុត្តំ. មហាសិវត្ថេរោបន យទិបិ មហាការុណិកា ពុទ្ធា ភគវន្តោ សត្តានំ ហិតសុខវិធានតប្បរាវ, វិវេកជ្ឈាសយា បន វិសង្ខារនិន្នា សព្ពសង្ខារេសុ អជ្ឈុបេក្ខនពហុលាតិ បញ្ចមមហាវិបាកចិត្តេន បដិសន្ធិគ្គហណមាហ.

បុរេ បុណ្ណមាយ សត្តមទិវសតោ បដ្ឋាយាតិ បុណ្ណមាយ បុរេ សត្តមទិវសតោ បដ្ឋាយ, សុក្កបក្ខេ នវមិតោ បដ្ឋាយាតិ អត្ថោ. សត្តមេ ទិវសេតិ នវមិតោ សត្តមេ ទិវសេ អាសឡ្ហិបុណ្ណមាយំ. ឥទំ សុបិនន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានាការំ. មជ្ឈិមដ្ឋកថាយំ បន ‘‘អនោតត្តទហំ នេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ. អថ នេសំ ទេវិយោ អាគន្ត្វា មនុស្សមលហរណត្ថំ ន្ហាបេត្វា’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ៤.២០០) វុត្តំ. តត្ថ នេសំ ទេវិយោតិ មហារាជូនំ ទេវិយោ. ចរិត្វាតិ គោចរំ ចរិត្វា.

ហរិតូបលិត្តាយាតិ ហរិតេន គោមយេន កតបរិភណ្ឌាយ. ‘‘សោ ច ខោ បុរិសគព្ភោ, ន ឥត្ថិគព្ភោ, បុត្តោ តេ ភវិស្សតី’’តិ ឯត្តកមេវ តេ ព្រាហ្មណា អត្តនោ សុបិនសត្ថនយេន កថេសុំ. ‘‘សចេ អគារំ អជ្ឈាវសិស្សតី’’តិអាទិ បន ទេវតាវិគ្គហេន តមត្ថំ យាថាវតោ បវេទេសុំ.

ធម្មតាតិ ឯត្ថ ធម្ម-សទ្ទោ ‘‘ជាតិធម្មានំ ភិក្ខវេ សត្តាន’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៣១; ៣.៣៧៣; បដិ. ម. ១.៣៣) វិយ បកតិបរិយាយោ, ធម្មោ ឯវ ធម្មតា យថា ទេវោ ឯវ ទេវតាតិ អាហ ‘‘អយំ សភាវោ’’តិ, អយំ បកតីតិ អត្ថោ. ស្វាយំ សភាវោ អត្ថតោ តថា និយតភាវោតិ អាហ ‘‘អយំ និយាមោតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. និយាមោ បន ពហុវិធោតិ តេ សព្ពេ អត្ថុទ្ធារនយេន ឧទ្ធរិត្វា ឥធាធិប្បេតនិយាមមេវ ទស្សេតុំ ‘‘និយាមោ ច នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កម្មានំ និយាមោ កម្មនិយាមោ. ឯស នយោ ឧតុនិយាមាទីសុ តីសុ. ឥតរោ បន ធម្មោ ឯវ និយាមោ ធម្មនិយាមោ, ធម្មតា.

កុសលស្ស កម្មស្ស. និសេន្តោ តិខិណំ ករោន្តោ.

អរូបាទិភូមិភាគវិសេសវសេន ឧតុវិសេសទស្សនតោ ឧតុវិសេសេន សិជ្ឈមានានំ រុក្ខាទីនំ បុប្ផផលាទិគ្គហណំ ‘‘តេសុ តេសុ ជនបទេសូ’’តិ វិសេសេត្វា វុត្តំ. តស្មិំ តស្មិំ កាលេតិ តស្មិំ តស្មិំ វសន្តាទិកាលេ.

មធុរតោ ពីជតោ តិត្តតោ ពីជតោតិ យោជនា.

១៨. វត្តមានសមីបេ វត្តមានេ វិយ វោហរិតព្ពន្តិ ‘‘ឱក្កមតី’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឱក្កន្តោ ហោតីតិ អយមេវត្ថោ’’តិ. ឯវំ ហោតីតិ ឯវំ វុត្តប្បការេនស្ស សម្បជាននា ហោតិ. ន ឱក្កមមានេ បដិសន្ធិក្ខណស្ស ទុវិញ្ញេយ្យតាយ. យថា ច វុត្តំ ‘‘បដិសន្ធិចិត្តំ ន ជានាតី’’តិ. ទសសហស្សចក្កវាឡបត្ថរណេន វា អប្បមាណោ. អតិវិយ សមុជ្ជលនភាវេន ឧឡារោ. ទេវានុភាវន្តិ ទេវានំ បភានុភាវំ. ទេវានញ្ហិ បភំ សោ ឱភាសោ អភិភវតិ, ន តេសំ អាធិបច្ចំ. តេនាហ ‘‘និវត្ថវត្ថស្សា’’តិអាទិ.

លោកានំ លោកធាតូនំ អន្តរោ វិវរោ លោកន្តរោ, សោ ឯវ ឥត្ថិលិង្គវសេន ‘‘លោកន្តរិកា’’តិ វុត្តោ. រុក្ខគច្ឆាទិនា កេនចិ ន ហញ្ញន្តីតិ អឃា, អសម្ពាធា. តេនាហ ‘‘និច្ចវិវដា’’តិ. អសំវុតាតិ ហេដ្ឋា, ឧបរិ ច កេនចិ ន បិហិតា. តេន វុត្តំ ‘‘ហេដ្ឋាបិ អប្បតិដ្ឋា’’តិ. តត្ថ បិ-សទ្ទេន យថា ហេដ្ឋា ឧទកស្ស បិធាយិកា បថវី នត្ថីតិ អសំវុតា លោកន្តរិកា, ឯវំ ឧបរិបិ ចក្កវាឡេសុ វិយ ទេវវិមានានំ អភាវតោ អសំវុតា អប្បតិដ្ឋាតិ ទស្សេតិ. អន្ធការោ ឯត្ថ អត្ថីតិ អន្ធការា. ចក្ខុវិញ្ញាណំ ន ជាយតិ អាលោកស្ស អភាវតោ, ន ចក្ខុនោ. តថា ហិ ‘‘តេន ឱភាសេន អញ្ញមញ្ញំ សញ្ជានន្តី’’តិ វុត្តំ. ជម្ពុទីបេ ឋិតមជ្ឈន្ហិកវេលាយំ បុព្ពវិទេហវាសីនំ អត្ថង្គមនវសេន ឧបឌ្ឍំ សូរិយមណ្ឌលំ បញ្ញាយតិ, អបរគោយានវាសីនំ ឧគ្គមនវសេន, ឯវំ សេសទីបេសុ បីតិ អាហ ‘‘ឯកប្បហារេនេវ តីសុ ទីបេសុ បញ្ញាយន្តី’’តិ. ឥតោ អញ្ញថា បន ទ្វីសុ ឯវ ទីបេសុ ឯកប្បហារេន បញ្ញាយន្តីតិ. ឯកេកាយ ទិសាយ នវ នវ យោជនសតសហស្សានិ អន្ធការវិធមនម្បិ ឥមិនាវ នយេន ទដ្ឋព្ពំ. បភាយ នប្បហោន្តីតិ អត្តនោ បភាយ ឱភាសិតុំ អនភិសម្ភុនន្តិ. យុគន្ធរបព្ពតប្បមាណេ អាកាសេ វិចរណតោ ‘‘ចក្កវាឡបព្ពតស្ស វេមជ្ឈេន វិចរន្តី’’តិ វុត្តំ.

វាវដាតិ ខាទនត្ថំ គណ្ហិតុំ ឧបក្កមន្តា. វិបរិវត្តិត្វាតិ វិវត្តិត្វា. ឆិជ្ជិត្វាតិ មុច្ឆាបត្តិយា ឋិតដ្ឋានតោ មុច្ចិត្វា, អង្គបច្ចង្គឆេទនេន វា ឆិជ្ជិត្វា. អច្ចន្តខារេតិ អាតបសន្តាបាភាវេន អតិសីតភាវមេវ សន្ធាយ អច្ចន្តខារតា វុត្តា សិយា. ន ហិ តំ កប្បសណ្ឋហនឧទកំ សម្បត្តិករមហាមេឃវុដ្ឋំ បថវិសន្ធារកំ កប្បវិនាសកំ ឧទកំ វិយ ខារំ ភវិតុំ អរហតិ. តថា ហិ សតិ បថវីបិ វិលីយេយ្យ, តេសំ វា បាបកម្មពលេន បេតានំ ឧទកស្ស បុព្ពខេឡភាវាបត្តិ វិយ តស្ស ឧទកស្ស តទា ខារភាវាបត្តិ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អច្ចន្តខារេ ឧទកេ’’តិ.

ឯកយាគុបានមត្តម្បីតិ បត្តាទិភាជនគតំ យាគុំ គឡោចិអាទិឧទ្ធរណិយា គហេត្វា បិវនមត្តម្បិ កាលំ. សមន្តតោតិ សព្ពភាគតោ ឆប្បការម្បិ.

១៩. ចតុន្នំ មហារាជានំ វសេនាតិ វេស្សវណាទិចតុមហារាជភាវសាមញ្ញេន.

យថាវិហារន្តិ យថាសកំ វិហារំ.

២០. បកតិយាតិ អត្តនោ បកតិយា ឯវ. តេនាហ ‘‘សភាវេនេវា’’តិ. បរស្ស សន្តិកេ គហណេន វិនា អត្តនោ សភាវេនេវ សយមេវ អធិដ្ឋហិត្វា សីលសម្បន្នា. ពោធិសត្តមាតាបីតិ អម្ហាកំ ពោធិសត្តមាតាបិ. កាលទេវិលស្សាតិ យថា កាលទេវិលស្ស សន្តិកេ អញ្ញទា គណ្ហាតិ, ពោធិសត្តេ បន…បេ… សយមេវ សីលំ អគ្គហេសិ, តថា វិបស្សីពោធិសត្តមាតាបីតិ អធិប្បាយោ.

២១. ‘‘មនុស្សេសូ’’តិ ឥទំ បកតិចារិត្តវសេន វុត្តំ, ‘‘មនុស្សិត្ថិយា នាម មនុស្សបុរិសេសុ បុរិសាធិប្បាយចិត្តំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ. ពោធិសត្តស្ស មាតុយា បន ទេវេសុបិ តាទិសំ ចិត្តំ នុប្បជ្ជតេវ. យថា ពោធិសត្តស្ស អានុភាវេន ពោធិសត្តមាតុ បុរិសាធិប្បាយចិត្តំ នុប្បជ្ជតិ, ឯវំ តស្ស អានុភាវេនេវ សា កេនចិ បុរិសេន អនភិភវនីយាតិ អាហ ‘‘បាទា ន វហន្តិ ទិព្ពសង្ខលិកា វិយ ពជ្ឈន្តី’’តិ.

២២. បុព្ពេ ‘‘កាមគុណូបសំហិតំ ចិត្តំ នុប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ, បុន ‘‘បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតា សមង្គីភូតា បរិចារេតី’’តិ ច វុត្តំ. កថមិទំ អញ្ញមញ្ញំ ន វិរុជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘បុព្ពេ’’តិអាទិ. វត្ថុបដិក្ខេបោតិ អព្រហ្មចរិយវត្ថុបដិសេធោ. តេនាហ ‘‘បុរិសាធិប្បាយវសេនា’’តិ. អារម្មណបដិលាភោតិ រូបាទិបញ្ចកាមគុណារម្មណស្សេវ បដិលាភោ.

២៣. កិលមថោតិ ខេទោ, កាយស្ស គរុភាវកថិនភាវាទយោបិ តស្សា តទា ន ហោន្តិ ឯវ. ‘‘តិរោកុច្ឆិគតំ បស្សតី’’តិ វុត្តំ. កទា បដ្ឋាយ បស្សតីតិ អាហ ‘‘កលលាទិកាលំ អតិក្កមិត្វា’’តិអាទិ. ទស្សនេ បយោជនំ សយមេវ វទតិ. តស្ស អភាវតោ កលលាទិកាលេ ន បស្សតិ. បុត្តេន ទហរេន មន្ទេន ឧត្តានសេយ្យកេន សទ្ធិំ. ‘‘យំ តំ មាតូ’’តិអាទិ បកតិចារិត្តវសេន វុត្តំ. ចក្កវត្តិគព្ភតោបិ ហិ សវិសេសំ ពោធិសត្តគព្ភោ បរិហារំ លភតិ បុញ្ញសម្ភារស្ស សាតិសយត្តា, តស្មា ពោធិសត្តមាតា អតិវិយ សប្បាយាហារាចារា ច ហុត្វា សក្កច្ចំ បរិហរតិ. សុខវាសត្ថន្តិ ពោធិសត្តស្ស សុខវាសត្ថំ. បុរត្ថាភិមុខោតិ មាតុ បុរិមភាគាភិមុខោ. ឥទានិ តិរោកុច្ឆិគតស្ស ទិស្សមានតាយ អព្ភន្តរំ, ពាហិរញ្ច ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘បុព្ពេ កតកម្ម’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អស្សាតិ ទេវិយា. វត្ថុន្តិ កុច្ឆិំ. ផលិកអព្ភបដលាទិនោ វិយ ពោធិសត្តមាតុកុច្ឆិតចស្ស បតនុភាវេន អាលោកស្ស វិពន្ធាភាវតោ យថា ពោធិសត្តមាតា កុច្ឆិគតំ ពោធិសត្តំ បស្សតិ, កិំ ឯវំ ពោធិសត្តោបិ មាតរំ, អញ្ញញ្ច បុរតោ ឋិតំ រូបគតំ បស្សតិ, នោតិ អាហ ‘‘ពោធិសត្តោ បនា’’តិអាទិ. កស្មា បន សតិ ចក្ខុម្ហិ, អាលោកេ ច ន បស្សតីតិ អាហ ‘‘ន ហិ អន្តោកុច្ឆិយំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. អស្សាសបស្សាសា វិយ ហិ តត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណម្បិ ន ឧប្បជ្ជតិ តជ្ជស្ស សមន្នាហារស្ស អភាវតោ.

២៤. យថា អញ្ញា ឥត្ថិយោ វិជាតប្បច្ចយា តាទិសេន រោគេន អភិភូតាបិ ហុត្វា មរន្តិ, ពោធិសត្តមាតុ បន ពោធិសត្តេ កុច្ឆិគតេ តស្ស វិជាយននិមិត្តំ, ន កោចិ រោគោ ឧប្បជ្ជតិ, កេវលំ អាយុបរិក្ខយេនេវ កាលំ ករោតិ, ស្វាយមត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោ ឯវ. ‘‘ពោធិសត្តេន វសិតដ្ឋានញ្ហី’’តិអាទិ តស្ស ការណវចនំ. អញ្ញេសំ អបរិភោគន្តិ អញ្ញេហិ ន បរិភុញ្ជិតព្ពំ, ន បរិភោគយោគ្យន្តិ អត្ថោ. តថា សតិ ពោធិសត្តបិតុ អញ្ញាយ អគ្គមហេសិយា ភវិតព្ពំ, តថាបិ ពោធិសត្តមាតរិ ធរន្តិយា អយុជ្ជមានកន្តិ អាហ ‘‘ន ច សក្កា’’តិអាទិ. អបនេត្វាតិ អគ្គមហេសិឋានតោ នីហរិត្វា. អត្តនិ ឆន្ទរាគវសេនេវ ពហិទ្ធា អារម្មណបរិយេសនាតិ វិសយិនិសារាគោ សត្តានំ វិសយេសុ សារាគស្ស ពលវការណន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សត្តានំ អត្តភាវេ ឆន្ទរាគោ ពលវា ហោតី’’តិ. អនុរក្ខិតុំ ន សក្កោតីតិ សម្មា គព្ភបរិហារំ នានុយុញ្ជតិ. តេន គព្ភោ ពហ្វាពាធោ ហោតិ. វត្ថុ វិសទំ ហោតីតិ គព្ភាសយោ វិសុទ្ធោ ហោតិ. មាតុ មជ្ឈិមវយស្ស តតិយកោដ្ឋាសេ ពោធិសត្តគព្ភោក្កមនម្បិ តស្សា អាយុបរិមាណវិលោកនេនេវ សង្គហិតំ វយោវសេន ឧប្បជ្ជនកវិការស្ស បរិវជ្ជនតោ. ឥត្ថិសភាវេន ឧប្បជ្ជនកវិការោ បន ពោធិសត្តស្ស អានុភាវេនេវ វូបសមតិ.

២៥. សត្តមាសជាតោតិ បដិសន្ធិគ្គហណតោ សត្តមេ មាសេ ជាតោ. សោ សីតុណ្ហក្ខមោ ន ហោតិ អតិវិយ សុខុមាលតាយ. អដ្ឋមាសជាតោ កាមំ សត្តមាសជាតតោ ពុទ្ធិវយវា, ឯកច្ចេ បន ចម្មបទេសា វុទ្ធិំ បាបុណន្តា ឃដ្ដនំ ន សហន្តិ, តេន សោ ន ជីវតិ. ‘‘សត្តមាសជាតស្ស បន ន តាវ តេ ជាតា’’តិ វទន្តិ.

២៧. ទេវា បឋមំ បដិគ្គណ្ហន្តីតិ ‘‘លោកនាថំ មហាបុរិសំ សយមេវ បឋមំ បដិគ្គណ្ហាមា’’តិ សញ្ជាតគារវពហុមានា អត្តនោ បីតិំ បវេទេន្តា ខីណាសវា សុទ្ធាវាសព្រហ្មានោ អាទិតោ បដិគ្គណ្ហន្តិ. សូតិវេសន្តិ សូតិជគ្គនធាតិវេសំ. ឯកេតិ អភយគិរិវាសិនោ. មច្ឆក្ខិសទិសំ ឆវិវសេន. អដ្ឋាសិ ន និសីទិ, ន និបជ្ជិ វា. តេន វុត្តំ ‘‘ឋិតាវ ពោធិសត្តំ ពោធិសត្តមាតា វិជាយតី’’តិ. និទ្ទុក្ខតាយ ឋិតា ឯវ ហុត្វា វិជាយតិ. ទុក្ខស្ស ហិ ពលវភាវតោ តំ ទុក្ខំ អសហមានា អញ្ញា ឥត្ថិយោ និសិន្នា វា និបន្នា វា វិជាយន្តិ.

២៨. អជិនប្បវេណិយាតិ អជិនចម្មេហិ សិព្ពិត្វា កតបវេណិយា. មហាតេជោតិ មហានុភាវោ. មហាយសោតិ មហាបរិវារោ, វិបុលកិត្តិឃោសោ ច.

២៩. ភគ្គវិភគ្គាតិ សម្ពាធដ្ឋានតោ និក្ខមនេន វិភាវិតត្តា ភគ្គា, វិភគ្គា វិយ ច ហុត្វា, តេន នេសំ អវិសទភាវមេវ ទស្សេតិ. អលគ្គោ ហុត្វាតិ គព្ភាសយេ, យោនិបទេសេ ច កត្ថចិ អលគ្គោ អសត្តោ ហុត្វា, យតោ ‘‘ធមករណតោ ឧទកនិក្ខមនសទិស’’ន្តិ វុត្តំ. ឧទកេនាតិ គព្ភាសយគតេន ឧទកេន. អមក្ខិតោវ និក្ខមតិ សម្មក្ខិតស្ស តាទិសស្ស ឧទកសេម្ហាទិកស្សេវ តត្ថ អភាវតោ. ពោធិសត្តស្ស ហិ បុញ្ញានុភាវតោ បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ តំ ឋានំ បុព្ពេបិ វិសុទ្ធំ វិសេសតោ បរមសុគន្ធគន្ធកុដិ វិយ ចន្ទនគន្ធំ វាយន្តំ តិដ្ឋតិ.

ឧទកវដ្ដិយោតិ ឧទកក្ខន្ធា.

៣១. មុហុត្តជាតោតិ មុហុត្តេន ជាតោ ហុត្វា មុហុត្តមត្តោវ. អនុធារិយមានេតិ អនុកូលវសេន នីយមានេ. អាគតានេវាតិ តំ ឋានំ ឧបគតានិ ឯវ. អនេកសាខន្តិ រតនមយានេកសតបតិដ្ឋានហីរកំ. សហស្សមណ្ឌលន្តិ តេសំ ឧបរិដ្ឋិតំ អនេកសហស្សមណ្ឌលហីរកំ. មរូតិ ទេវា. ន ខោ បនឯវំ ទដ្ឋព្ពំ បទវីតិហារតោ បគេវ ទិសាវិលោកនស្ស កតត្តា. តេនាហ ‘‘មហាសត្តោ ហី’’តិអាទិ. ឯកង្គណានីតិ វិវដភាវេន វិហារង្គណបរិវេណង្គណានិ វិយ ឯកង្គណសទិសានិ អហេសុំ. សទិសោបិ នត្ថីតិ តុម្ហាកំ ឥទំ វិលោកនំ វិសិដ្ឋេ បស្សិតុំ ‘‘ឥធ តុម្ហេហិ សទិសោបិ នត្ថិ, កុតោ ឧត្តរិតរោ’’តិ អាហំសុ. អគ្គោតិ បធានោ, កេន បនស្ស បធានតាតិ អាហ ‘‘គុណេហី’’តិ. បឋម-សទ្ទោ ចេត្ថ បធានបរិយាយោ. ពោធិសត្តស្ស បន បធានតា អនញ្ញសាធារណាតិ អាហ ‘‘សព្ពបឋមោ’’តិ, សព្ពបធានោតិ អត្ថោ. ឯតស្សេវាតិ អគ្គសទ្ទស្សេវ. ឯត្ថ ច មហេសក្ខា តាវ ទេវា តថា ច វទន្តិ, ឥតរេ បន កថន្តិ? មហាសត្តស្ស អានុភាវទស្សនាទិនា. មហេសក្ខានញ្ហិ ទេវានំ មហាសត្តស្ស អានុភាវោ វិយ តេន សទិសានម្បិ អានុភាវោ បច្ចក្ខោ អហោសីតិ, ឥតរេ បន តេសំ វចនំ សុត្វា សទ្ទហន្តា អនុមិនន្តា តថា អាហំសុ. បរិបាកគតបុព្ពហេតុសំសិទ្ធាយ ធម្មតាយ ចោទិយមានោ ឥមស្មិំ…បេ… ព្យាកាសិ.

ជាតមត្តស្សេវ ពោធិសត្តស្ស ឋានាទីនិ យេសំ វិសេសាធិគមានំ បុព្ពនិមិត្តភូតានីតិ តេ និទ្ធារេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បតិដ្ឋានំ ចតុរិទ្ធិបាទបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ ឥទ្ធិបាទវសេន លោកុត្តរធម្មេសុ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសមិជ្ឈនតោ. ឧត្តរាភិមុខភាវោ លោកស្ស ឧត្តរណវសេន គមនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. តេន ហិ ភគវា សទេវកស្ស លោកស្ស អភិភូតោ, កេនចិ អនភិភូតោ អហោសិ. តេនាហ ‘‘មហាជនំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា អភិភវិត្វា គមនស្ស បុព្ពនិមិត្ត’’ន្តិ. តថា សត្តបទគមនំ សត្តបទពោជ្ឈង្គសម្បន្នអរិយមគ្គគមនស្ស. សុវិសុទ្ធសេតច្ឆត្តធារណំ សុវិសុទ្ធវិមុត្តិឆត្តធារណស្ស. បញ្ចរាជកកុធភណ្ឌសមាយោគោ បញ្ចវិធវិមុត្តិគុណសមាយោគស្ស. អនាវដទិសានុវិលោកនំ អនាវដញាណតាយ. ‘‘អគ្គោហមស្មី’’តិអាទិនា អឆម្ភិតវាចាភាសនំ កេនចិ អវិពន្ធនីយតាយ អប្បវត្តិយស្ស សទ្ធម្មចក្កប្បវត្តនស្ស. ‘‘អយមន្តិមា ជាតី’’តិ អាយតិំ ជាតិយា អភាវកិត្តនា អនុបាទិ…បេ… បុព្ពនិមិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ តស្ស តស្ស អនាគតេ លទ្ធព្ពវិសេសស្ស តំ តំ និមិត្តំ អព្យភិចារីតិ កត្វា. ន អាគតោតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ, អញ្ញត្ថ ច វក្ខមានាយ អនុបុព្ពិយា ន អាគតោ. អាហរិត្វាតិ តស្មិំ តស្មិំ សុត្តេ, អដ្ឋកថាសុ ច អាគតនយេន អាហរិត្វា ទីបេតព្ពោ.

‘‘ទសសហស្សិលោកធាតុ កម្បី’’តិ ឥទំ សតិបិ ឥធ បាឡិយំ អាគតត្តេ វក្ខមានានំ អច្ឆរិយានំ មូលភូតំ ទស្សេតុំ វុត្តំ, ឯវំ អញ្ញម្បិ ឯវរូបំ ទដ្ឋព្ពំ. តន្តិពទ្ធា វីណា ចម្មពទ្ធា ភេរិយោតិ បញ្ចង្គិកតូរិយស្ស និទស្សនមត្តំ, ច-សទ្ទេន វា ឥតរេសម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘អន្ទុពន្ធនាទីនិ តង្ខណេ ឯវ ឆជ្ជិត្វា បុន បាកតិកានេវ ហោន្តិ, តថា ជច្ចន្ធាទីនំ ចក្ខុសោតាទីនិ តថារូបកម្មបច្ចយា តស្មិំយេវ ខណេ ឧប្បជ្ជិត្វា តាវទេវ វិគច្ឆន្តី’’តិ វទន្តិ. ឆិជ្ជិំសូតិ ច បាទេសុ ពន្ធដ្ឋានេសុ ឆិជ្ជិំសុ. វិគច្ឆិំសូតិ វូបសមិំសុ. អាកាសដ្ឋករតនានិ នាម តំតំវិមានគតមណិរតនាទីនិ. សកតេជោភាសិតានីតិ អតិវិយ សមុជ្ជលាយ អត្តនោ បភាយ ឱភាសិតានិ អហេសុំ. នប្បវត្តីតិ ន សន្និបាតោ. ន វាយីតិ ខរោ វាតោ ន វាយិ. មុទុសុខោ បន សត្តានំ សុខាវហោ វាយិ. បថវិគតា អហេសុំ ឧច្ចដ្ឋានេ ឋាតុំ អវិសហន្តា. ឧតុសម្បន្នោតិ អនុណ្ហាសីតតាសង្ខាតេន ឧតុនា សម្បន្នោ. អប្ផោដនំ វុច្ចតិ ភុជហត្ថសង្ឃដ្ដនសទ្ទោ, អត្ថតោ បន វាមហត្ថំ ឧរេ ឋបេត្វា ទក្ខិណេន បុថុបាណិនា ហត្ថតាឡនេន សទ្ទករណំ. មុខេន ឧស្សេឡនំ សទ្ទស្ស មុញ្ចនំ សេឡនំ. ឯកទ្ធជមាលា អហោសិ និរន្តរំ ធជមាលាសមោធានគតាយ. ន កេវលញ្ច ឯតានិ ឯវ, អថ ខោ អញ្ញានិបិ ‘‘វិចិត្តបុប្ផសុគន្ធបុប្ផវស្សទេវោបវស្សិ សូរិយេ ទិស្សមានេ ឯវ តារកា ឱភាសិំសុ, អច្ឆំ វិប្បសន្នំ ឧទកំ បថវិតោ ឧព្ភិជ្ជិ, ពិលាសយា ច តិរច្ឆានា អាសយតោ និក្ខមិំសុ, រាគទោសមោហាបិ តនុ ភវិំសុ, បថវិយំ រជោ វូបសមិ, អនិដ្ឋគន្ធោ វិគច្ឆិ, ទិព្ពគន្ធោ វាយិ, រូបិនោ ទេវា សរូបេនេវ មនុស្សានំ អាបាថំ អគមំសុ, សត្តានំ ចុតូបបាតា នាហេសុ’’ន្តិ ឯវមាទីនិ យានិ មហាភិនីហារសមយេ ឧប្បន្នានិ ទ្វត្តិំសបុព្ពនិមិត្តានិ, តានិ អនវសេសតោ តទា អហេសុន្តិ.

តត្រាបីតិ តេសុបិ បថវិកម្បាទីសុ ឯវំ បុព្ពនិមិត្តភាវោ វេទិតព្ពោ. ន កេវលំ សម្បតិជាតស្ស ឋានាទីសុ ឯវាតិ អធិប្បាយោ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ សព្ពស្ស ញេយ្យស្ស, តិត្ថករមតស្ស ច ចាលនតោ. កេនចិ អនុស្សាហិតានំយេវ ឥមស្មិំយេវ ឯកចក្កវាឡេ សន្និបាតោ កេនចិ អនុស្សាហិតានំយេវ ឯកប្បហារេនេវ សន្និបតិត្វា ធម្មបដិគ្គណ្ហនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. បឋមំ ទេវតានំ បដិគ្គហណំ ទិព្ពវិហារបដិលាភស្ស, បច្ឆា មនុស្សានំ បដិគ្គហណំ តត្ថេវ ឋានស្ស និច្ចលសភាវតោ អានេញ្ជវិហារបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. វីណានំ សយំ វជ្ជនំ បរូបទេសេន វិនា សយមេវ អនុបុព្ពវិហារបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ភេរីនំ វជ្ជនំ ចក្កវាឡបរិយន្តាយ បរិសាយ បវេទនសមត្ថស្ស ធម្មភេរិយា អនុសាវនស្ស អមតទុន្ទុភិឃោសនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. អន្ទុពន្ធនាទីនំ ឆេទោ មានវិនិពន្ធភេទនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. មហាជនស្ស រោគវិគមោ តស្សេវ សកលវដ្ដទុក្ខរោគវិគមភូតស្ស សច្ចបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ‘‘មហាជនស្សា’’តិ បទំ ‘‘មហាជនស្ស ទិព្ពចក្ខុបដិលាភស្ស, មហាជនស្ស ទិព្ពសោតធាតុបដិលាភស្សា’’តិអាទិនា តត្ថ តត្ថ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឥទ្ធិបាទភាវនាវសេន សាតិសយញាណជវសម្បត្តិសិទ្ធីតិ អាហ ‘‘បីឋសប្បីនំ ជវសម្បទា ចតុរិទ្ធិបាទបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្ត’’ន្តិ. សុបដ្ដនសម្បាបុណនំ ចតុបដិសម្ភិទាធិគមស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. អត្ថាទិអនុរូបំ អត្ថាទីសុ សម្បដិបត្តិភាវតោ. រតនានំ សកតេជោភាសិតត្តំ យំ លោកស្ស ធម្មោភាសំ ទស្សេស្សតិ, តេន តស្ស សកតេជោភាសិតត្តស្ស បុព្ពនិមិត្តំ.

ចតុព្រហ្មវិហារបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ តស្ស សព្ពសោ វេរវូបសមនតោ. ឯកាទសអគ្គិនិព្ពាបនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ ទុន្និព្ពាបននិព្ពានភាវតោ. ញាណាលោកាទស្សនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ អនាលោកេ អាលោកទស្សនភាវតោ. និព្ពានរសេនាតិ កិលេសានំ និព្ពាយនរសេន. ឯករសភាវស្សាតិ សាសនស្ស សព្ពត្ថ ឯករសភាវស្ស, តញ្ច ខោ អមធុរស្ស លោកស្ស សព្ពសោ មធុរភាវាបាទនេន. ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតភិន្ទនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ សព្ពសោ ទិដ្ឋិគតវាតាបនយនវសេន. អាកាសាទិអប្បតិដ្ឋវិសមចញ្ចលដ្ឋានំ បហាយ សកុណានំ បថវិគមនំ តាទិសំ មិច្ឆាគាហំ បហាយ សត្តានំ បាណេហិ រតនត្តយសរណគមនស្ស បុព្ពនិត្តំ. ពហុជនកន្តតាយាតិ ចន្ទស្ស វិយ ពហុជនស្ស កន្តតាយ. សូរិយស្ស ឧណ្ហសីតវិវជ្ជិតឧតុសុខតា បរិឡាហវិវជ្ជិតកាយិកចេតសិកសុខប្បត្តិយា បុព្ពនិមិត្តំ.ទេវតានំ អប្ផោដនាទីហិ កីឡនំ បមោទុប្បត្តិ ភវន្តគមនេន, ធម្មសភាវពោធនេន ច ឧទានវសេន បមោទវិភាវនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ធម្មវេគវស្សនស្សាតិ ទេសនាញាណវេគេន ធម្មាមតស្ស វស្សនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. កាយគតាសតិវសេន លទ្ធំ ឈានំ បាទកំ កត្វា ឧប្បាទិតមគ្គផលសុខានុភវោ កាយគតាសតិអមតបដិលាភោ, តស្ស បន កាយស្សាបិ អតប្បកសុខាវហត្តា ខុទាបិបាសាបីឡនាភាវោ បុព្ពនិមិត្តំ វុត្តោ. អដ្ឋកថាយំបន ខុទំ, បិបាសញ្ច ភិន្ទិត្វា វុត្តំ. តត្ថ បុព្ពនិមិត្តានំ ភេទោ វិសេសសាមញ្ញវិភាគេន, គោពលីពទ្ទញាយេន ច គហេតព្ពោ. ‘‘សយមេវា’’តិ បទំ ‘‘អដ្ឋង្គិកមគ្គទ្វារវិវរណស្សា’’តិ ឯត្ថាបិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ភរិតភាវស្សាតិ បរិបុណ្ណភាវស្ស. ‘‘អរិយទ្ធជមាលាមាលិតាយាតិ កាសាយទ្ធជមាលាវន្តតាយា’’តិ កេចិ, សទេវកស្ស លោកស្ស បន អរិយមគ្គពោជ្ឈង្គទ្ធជមាលាហិ មាលិភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. យំ បនេត្ថ អនុទ្ធដំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឯត្ថាតិ ‘‘សម្បតិជាតោ’’តិអាទិនា អាគតេ ឥមស្មិំ វារេ. វិស្សជ្ជិតោវ, តស្មា អម្ហេហិ ឥធ អបុព្ពំ វត្តព្ពំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. តទា បថវិយំ គច្ឆន្តោបិ មហាសត្តោ អាកាសេន គច្ឆន្តោ វិយ មហាជនស្ស តថា ឧបដ្ឋាសីតិ អយមេត្ថ និយតិ ធម្មនិយាមោ ពោធិសត្តានំ ធម្មតា តិ ឥទំ និយតិវាទវសេន កថនំ. បុព្ពេ បុរិមជាតីសុ តាទិសស្ស បុញ្ញសម្ភារកម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តា មហាជនស្ស តថា ឧបដ្ឋាសីតិ ឥទំ បុព្ពេកតកម្មវាទវសេន កថនំ. ឥមេសំ សត្តានំ ឧបរិ ឦសនសីលតាយ យថាសកំ កម្មមេវ ឥស្សរោ នាម, តស្ស និម្មានំ អត្តនោ ផលស្ស និព្ពត្តនំ មហាបុរិសោបិ សទេវកំ លោកំ អភិភវិតុំ សមត្ថេន ឧឡារេន បុញ្ញកម្មេន និព្ពត្តិតោ, តេន ឥស្សរេន និម្មិតោ នាម, តស្ស ចាយំ និម្មានវិសេសោ, យទិទំ មហានុភាវតា, យាយ មហាជនស្ស តថា ឧបដ្ឋាសីតិ ឥទំ ឥស្សរនិម្មានវសេន កថនំ. ឯវំ តំ តំ ពហុលំ វត្វា កិំ ឥមាយ បរិយាយកថាយាតិ អវសានេ ឧជុកមេវ ព្យាករិ. សម្បតិជាតោ បថវិយំ កថំ បទសា គច្ឆតិ, ឯវំ មហានុភាវោ អាកាសេន មញ្ញេ គច្ឆតីតិ បរិកប្បនវសេន អាកាសេន គច្ឆន្តោ វិយ អហោសិ. សីឃតរំ បន សត្តបទវីតិហារេន គតត្តា ទិស្សមានរូបោបិ មហាជនស្ស អទិស្សមានោ វិយ អហោសិ. អចេលកភាវោ, ខុទ្ទកសរីរតា ច តាទិសស្ស ឥរិយាបថស្ស ន អនុច្ឆវិកាតិ កម្មានុភាវសញ្ជនិតបាដិហារិយវសេន អលង្កតបដិយត្តោ វិយ, សោឡសវស្សុទ្ទេសិកោ វិយ ច មហាជនស្ស ឧបដ្ឋាសីតិ វេទិតព្ពំ. មហាសត្តស្ស បុញ្ញានុភាវេន តទា តថា ឧបដ្ឋានមត្តមេវេតន្តិ. បច្ឆា ពាលទារកោវ អហោសិ, ន តាទិសោតិ. ពុទ្ធភាវានុច្ឆវិកស្ស ពោធិសត្តានុភាវស្ស យាថាវតោ បវេទិតត្តា បរិសា ចស្ស ព្យាករណេន ពុទ្ធេន វិយ…បេ… អត្តមនា អហោសិ.

សព្ពធម្មតាតិ សព្ពា សោឡសវិធាបិ យថាវុត្តា ធម្មតា សព្ពពោធិសត្តានំ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា បុញ្ញញាណសម្ភារទស្សនេន នេសំ ឯកសទិសត្តា.

ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណវណ្ណនា

៣៣. ទុកូលចុម្ពដកេតិ ទហរស្ស និបជ្ជនយោគ្យតាវសេន បដិសំហដទុកូលសុខុមេ. ‘‘ខត្តិយោ ព្រាហ្មណោ’’តិ ឯវមាទិ ជាតិ. ‘‘កោណ្ឌញ្ញោ គោតមោ’’តិ ឯវមាទិ គោត្តំ. ‘‘បោណិកា ចិក្ខល្លិកា សាកិយា កោឡិយា’’តិ ឯវមាទិ កុលបទេសោ. អាទិ-សទ្ទេន រូបិស្សរិយបរិវារាទិសព្ពសម្បត្តិយោ សង្គណ្ហាតិ. មហន្តស្សាតិ វិបុលស្ស, ឧឡារស្សាតិ អត្ថោ. និប្ផត្តិយោតិ សិទ្ធិយោ. គន្តព្ពគតិយាតិ គតិ-សទ្ទស្ស កម្មសាធនតមាហ. ឧបបជ្ជនវសេន ហិ សុចរិតទុច្ចរិតេហិ គន្តព្ពាតិ គតិយោ, ឧបបត្តិភវវិសេសោ. គច្ឆតិ យថារុចិ បវត្តតីតិ គតិ, អជ្ឈាសយោ. បដិសរណេតិ បរាយណេ អវស្សយេ. សព្ពសង្ខតវិសំយុត្តស្ស ហិ អរហតោ និព្ពានមេវ តំបដិសរណំ. ត្យាហន្តិ តេ អហំ.

ទសវិធេ កុសលធម្មេ, អគរហិតេ ច រាជធម្មេ (ជា. ២ មហាមំសជាតកេ វិត្ថារោ) និយុត្តោតិ ធម្មិកោ. តេន ច ធម្មេន សកលំ លោកំ រញ្ជេតីតិ ធម្មរាជា. យស្មា ចក្កវត្តី ធម្មេន ញាយេន រជ្ជំ អធិគច្ឆតិ, ន អធម្មេន, តស្មា វុត្តំ ‘‘ធម្មេន លទ្ធរជ្ជត្តា ធម្មរាជា’’តិ. ចតូសុ ទិសាសុ សមុទ្ទបរិយោសានតាយ ចតុរន្តា នាម តត្ថ តត្ថ ទីបេ មហាបថវីតិ អាហ ‘‘បុរត្ថិម…បេ… ឥស្សរោ’’តិ. វិជិតាវីតិ វិជេតព្ពស្ស វិជិតវា, កាមកោធាទិកស្ស អព្ភន្តរស្ស, បដិរាជភូតស្ស ពាហិរស្ស ច អរិគណស្ស វិជយិ, វិជេត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. កាមំ ចក្កវត្តិនោ កេនចិ យុទ្ធំ នាម នត្ថិ, យុទ្ធេន បន សាធេតព្ពស្ស វិជយស្ស សិទ្ធិយា ‘‘វិជិតសង្គាមោ’’តិ វុត្តំ. ជនបទោវ ចតុព្ពិធអច្ឆរិយធម្មាទិសមន្នាគតេ អស្មិំ រាជិនិ ថាវរិយំ កេនចិ អសំហារិយំ ទឡ្ហំ ភត្តភាវំ បត្តោ, ជនបទេ វា អត្តនោ ធម្មិកាយ បដិបត្តិយា ថាវរិយំ ថិរភាវំ បត្តោតិ ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ. មនុស្សានំ ឧរេ សត្ថំ ឋបេត្វា ឥច្ឆិតធនហរណាទិនា បរសាហសការិតាយ សាហសិកា.

រតិជននដ្ឋេនាតិ អតប្បកបីតិសោមនស្សុប្បាទនេន. សទ្ទត្ថតោ បន រមេតីតិ រតនំ. ‘‘អហោ មនោហរ’’ន្តិ ចិត្តេ កត្តព្ពតាយ ចិត្តីកតំ. ‘‘ស្វាយំ ចិត្តីការោ តស្ស បូជនីយតាយា’’តិ ចិត្តីកតន្តិ បូជនីយន្តិ អត្ថំ វទន្តិ. មហន្តំ វិបុលំ អបរិមិតំ មូលំ អគ្ឃតីតិ មហគ្ឃំ. នត្ថិ ឯតស្ស តុលា ឧបមាតិ អតុលំ, អសទិសំ. កទាចិ ឯវ ឧប្បជ្ជនតោ ទុក្ខេន លទ្ធព្ពត្តា ទុល្លភទស្សនំ. អនោមេហិ ឧឡារគុណេហេវ សត្តេហិ បរិភុញ្ជិតព្ពតោ អនោមសត្តបរិភោគំ. ឥទានិ នេសំ ចិត្តីកតាទិអត្ថានំ សវិសេសំ ចក្ករតនេ លព្ភមានតំ ទស្សេត្វា ឥតរេសុបិ តេ អតិទិសិតុំ ‘‘ចក្ករតនស្ស ចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. អញ្ញំ ទេវដ្ឋានំ នាម ន ហោតិ រញ្ញោ អនញ្ញសាធារណិស្សរិយាទិសម្បត្តិបដិលាភហេតុតោ, សត្តានញ្ច យថិច្ឆិតត្ថបដិលាភហេតុតោ. អគ្ឃោ នត្ថិ អតិវិយ ឧឡារសមុជ្ជលសត្តរតនមយត្តា, អច្ឆរិយព្ភុតមហានុភាវតាយ ច. យទគ្គេន មហគ្ឃំ, តទគ្គេន អតុលំ. សត្តានំ បាបជិគុច្ឆនេន វិគតកាឡកោ បុញ្ញបសុតតាយ មណ្ឌភូតោ យាទិសោ កាលោ ពុទ្ធុប្បាទារហោ, តាទិសេ ឯវ ចក្កវត្តីនម្បិ សម្ភវោតិ អាហ ‘‘យស្មា ច បនា’’តិអាទិ. ឧបមាវសេន ចេតំ វុត្តំ, ឧបមោបមេយ្យានញ្ច ន អច្ចន្តមេវ សទិសតា. តស្មា យថា ពុទ្ធា កទាចិ ករហចិ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន តថា ចក្កវត្តិនោ, ឯវំ សន្តេបិ ចក្កវត្តិវត្តបរិបូរណស្សាបិ ទុក្ករភាវតោបិ ទុល្លភុប្បាទាយេវាតិ, ឥមិនា ទុល្លភុប្បាទតាសាមញ្ញេន តេសំ ទុល្លភទស្សនតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. កាមំ ចក្ករតនានុភាវេន សិជ្ឈមានោ គុណោ ចក្កវត្តិបរិវារសាធារណោ, តថាបិ ‘‘ចក្កវត្តី ឯវ នំ សាមិភាវេន វិសវិតាយ បរិភុញ្ជតី’’តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ តទត្ថំ ឧប្បជ្ជនតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តទេត’’ន្តិអាទិមាហ. យថាវុត្តានំ បញ្ចន្នំ, ឆន្នម្បិ វា អត្ថានំ ឥតររតនេសុបិ លព្ភនតោ ‘‘ឯវំ សេសានិបី’’តិ វុត្តំ. ហត្ថិអស្ស-បរិណាយករតនេហិ អជិតវិជយតោ, ចក្ករតនេន ច បរិវារភាវេន, សេសេហិ បរិភោគូបករណភាវេន សមន្នាគតោ. ហត្ថិអស្សមណិឥត្ថិរតនេហិ បរិភោគូបករណភាវេន សេសេហិ បរិវារភាវេនាតិ យោជនា.

ចតុន្នំ មហាទីបានំ សិរិវិភវន្តិ តត្ថ លទ្ធំ សិរិសម្បត្តិញ្ចេវ ភោគសម្បត្តិញ្ច. តាទិសមេវាតិ ‘‘បុរេភត្តមេវា’’តិអាទិនា វុត្តានុភាវមេវ. យោជនប្បមាណំ បទេសំ ព្យាបនេន យោជនប្បមាណំ អន្ធការំ. អតិទីឃតាទិឆព្ពិធទោសបរិវជ្ជិតំ.

សូរាតិ សត្តិវន្តោ, និព្ភយាតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘អភីរុកា’’តិ. អង្គន្តិ ការណំ. យេន ការណេន ‘‘វីរា’’តិ វុច្ចេយ្យុំ, តំ វីរង្គំ. តេនាហ ‘‘វីរិយស្សេតំ នាម’’ន្តិ. យាវ ចក្កវាឡបព្ពតា ចក្កស្ស វត្តនតោ ‘‘ចក្កវាឡបព្ពតំ សីមំ កត្វា ឋិតសមុទ្ទបរិយន្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘អទណ្ឌេនា’’តិ ឥមិនាវ ធនទណ្ឌស្ស, សរីរទណ្ឌស្ស ច អករណំ វុត្តំ. ‘‘អសត្ថេនា’’តិ ឥមិនា បន សេនាយ យុជ្ឈនស្សាតិ តទុភយំ ទស្សេតុំ ‘‘យេ កតាបរាធេ’’តិអាទិ វុត្តំ. វុត្តប្បការន្តិ សាគរបរិយន្តំ.

‘‘រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ, តណ្ហាយនដ្ឋេន តណ្ហា’’តិ បវត្តិអាការភេទេន លោភោ ឯវ ទ្វិធា វុត្តោ. តថា ហិស្ស ទ្វិធាបិ ឆទនដ្ឋោ ឯកន្តិកោ. យថាហ ‘‘អន្ធតមំ តទា ហោតិ, យំ រាគោ សហតេ នរ’’ន្តិ, (នេត្តិ. ១១, ២៧) ‘‘តណ្ហាឆទនឆាទិតា’’តិ (ឧទា. ៦៤) ច. ឥមិនា នយេន ទោសាទីនម្បិ ឆទនដ្ឋោ វត្តព្ពោ. កិលេសគ្គហណេន វិចិកិច្ឆាទយោ សេសកិលេសា វុត្តា. យស្មា តេ សព្ពេ បាបធម្មា ឧប្បជ្ជមានា សត្តសន្តានំ ឆាទេត្វា បរិយោនន្ធិត្វា តិដ្ឋន្តិ កុសលប្បវត្តិំ និវារេន្តិ, តស្មា តេ ‘‘ឆទនា, ឆទា’’តិ ច វុត្តា. វិវដ្ដច្ឆទាតិ ច ឱ-ការស្ស អា-ការំ កត្វា និទ្ទេសោ.

៣៥. តាសន្តិ ទ្វិន្នម្បិ និប្ផត្តីនំ. និមិត្តភូតានីតិ ញាបកការណភូតានិ. តថា ហិ លក្ខីយតិ មហាបុរិសភាវោ ឯតេហីតិ លក្ខណានិ. ឋានគមនាទីសុ ភូមិយំ សុដ្ឋុ សមំ បតិដ្ឋិតា បាទា ឯតស្សាតិ សុប្បតិដ្ឋិតបាទោ. តំ បនស្ស សុប្បតិដ្ឋិតបាទតំ ព្យតិរេកមុខេន វិភាវេតុំ ‘‘យថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អគ្គតលន្តិ អគ្គបាទតលំ. បណ្ហីតិ បណ្ហិតលំ. បស្សន្តិ បាទតលស្ស ទ្វីសុ បស្សេសុ ឯកេកំ, ឧភយមេវ វា បរិយន្តំ បស្សំ. ‘‘អស្ស បនា’’តិអាទិ អន្វយតោ អត្ថវិភាវនំ. សុវណ្ណបាទុកតលមិវ ឧជុកំ និក្ខិបិយមានំ. ឯកប្បហារេនេវាតិ ឯកក្ខណេយេវ. សកលំ បាទតលំ ភូមិំ ផុសតិ និក្ខិបនេ. ឯកប្បហារេនេវ សកលំ បាទតលំ ភូមិតោ ឧដ្ឋហតីតិ យោជនា. តស្មា អយំ សុប្បតិដ្ឋិតបាទោតិ និគមនំ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ អនុបុព្ពនិន្នាទិអច្ឆរិយព្ភុតំ និស្សន្ទផលំ, តំ បរតោ លក្ខណសុត្តវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.២០១) អាវិភវិស្សតីតិ.

នាភិ ទិស្សតីតិ លក្ខណចក្កស្ស នាភិ បរិមណ្ឌលសណ្ឋានា សុបរិព្យត្តា ហុត្វា ទិស្សតិ, លព្ភតីតិ អធិប្បាយោ. នាភិបរិច្ឆិន្នាតិ តស្សំ នាភិយំ បរិច្ឆិន្នា បរិច្ឆេទវសេន ឋិតា. នាភិមុខបរិក្ខេបបដ្ដោតិ បកតិចក្កស្ស អក្ខព្ភាហតបរិហរណត្ថំ នាភិមុខេ ឋបេតព្ពំ បរិក្ខេបបដ្ដោ, តប្បដិច្ឆន្នោ ឥធ អធិប្បេតោ. នេមិមណិកាតិ នេមិយំ អាវលិភាវេន ឋិតមណិកាលេខា. សម្ពហុលវារោតិ ពហុវិធលេខង្គវិភាវនវារោ. សត្តីតិ អាវុធសត្តិ. សិរិវច្ឆោតិ សិរិអង្គា. នន្ទីតិ ទក្ខិណាវត្តំ. សោវត្តិកោតិ សោវត្តិអង្គោ. វដំសកោតិ អាវេឡំ. វឌ្ឍមានកន្តិ បុរិមហាទីសុ ទីបង្កំ. មោរហត្ថកោតិ មោរបិញ្ឆកលាបោ, មោរបិញ្ឆបដិសិព្ពិតោ វា ពីជនីវិសេសោ. វាឡពីជនីតិ ចាមរិវាលំ. សិទ្ធត្ថាទិ បុណ្ណឃដបុណ្ណបាតិយោ. ‘‘ចក្កវាឡោ’’តិ វត្វា តស្ស បធានាវយវេ ទស្សេតុំ ‘‘ហិមវា សិនេរុ…បេ… សហស្សានី’’តិ វុត្តំ. ‘‘ចក្កវត្តិរញ្ញោ បរិសំ ឧបាទាយា’’តិ ឥទំ ហត្ថិរតនាទីនម្បិ តត្ថ លព្ភមានភាវទស្សនំ. សព្ពោតិសត្តិអាទិកោ យថាវុត្តោ អង្គវិសេសោ ចក្កលក្ខណស្សេវ បរិវារោតិ វេទិតព្ពោ.

‘‘អាយតបណ្ហី’’តិ ឥទំ អញ្ញេសំ បណ្ហិតោ ទីឃតំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បន អតិទីឃតន្តិ អាហ ‘‘បរិបុណ្ណបណ្ហី’’តិ. យថា បន បណ្ហិលក្ខណំ បរិបុណ្ណំ នាម ហោតិ, តំ ព្យតិរេកមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អារគ្គេនាតិ មណ្ឌលាយ សិខាយ. វដ្ដេត្វាតិ យថា សុវដ្ដំ ហោតិ, ឯវំ វដ្ដេត្វា. រត្តកម្ពលគេណ្ឌុកសទិសាតិ រត្តកម្ពលមយគេណ្ឌុកសទិសា.

‘‘មក្កដស្សេវា’’តិ ទីឃភាវំ, សមតញ្ច សន្ធាយេតំ វុត្តំ. និយ្យាសតេលេនាតិ ឆត្តិរិតនិយ្យាសាទិនិយ្យាសសម្មិស្សេន តេលេន, យំ ‘‘សុរភិនិយ្យាស’’ន្តិបិ វទន្តិ. និយ្យាសតេលគ្គហណញ្ចេត្ថ ហរិតាលវដ្ដិយា ឃនសិនិទ្ធភាវទស្សនត្ថំ.

យថា សតក្ខត្តុំ វិហតំ កប្បាសបដលំ សប្បិមណ្ឌេ ឱសារិតំ អតិវិយ មុទុ ហោតិ, ឯវំ មហាបុរិសស្ស ហត្ថបាទាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សប្បិមណ្ឌេ’’តិអាទិមាហ. តលុនាតិ សុខុមាលា.

ចម្មេនាតិ អង្គុលន្តរវេឋិតចម្មេន. បដិពទ្ធអង្គុលន្តរោតិ ឯកតោ សម្ពទ្ធអង្គុលន្តរោ ន ហោតិ. ឯកប្បមាណាតិ ទីឃតោ សមានប្បមាណា. យវលក្ខណន្តិ អព្ភន្តរតោ អង្គុលិបព្ពេ ឋិតំ យវលក្ខណំ. បដិវិជ្ឈិត្វាតិ តំតំបព្ពានំ សមានទេសតាយ អង្គុលីនំ បសារិតកាលេបិ អញ្ញមញ្ញំ វិជ្ឈិតានិ វិយ ផុសិត្វា តិដ្ឋន្តិ.

សង្ខា វុច្ចន្តិ គោប្ផកា, ឧទ្ធំ សង្ខា ឯតេសន្តិ ឧស្សង្ខា, បាទា. បិដ្ឋិបាទេតិ បិដ្ឋិបាទសមីបេ. តេនាតិ បិដ្ឋិបាទេ ឋិតគោប្ផកភាវេន ពទ្ធា ហោន្តីតិ យោជនា. តយិទំ ‘‘តេនា’’តិ បទំ ឧបរិបទទ្វយេបិ យោជេតព្ពំ ‘‘តេន ពទ្ធភាវេន ន យថាសុខំ បរិវដ្ដន្តិ, តេន យថាសុខំ នបរិវដ្ដនេន គច្ឆន្តានំ បាទតលានិបិ ន ទិស្សន្តី’’តិ. ឧបរីតិ បិដ្ឋិបាទតោ ទ្វិតិអង្គុលិមត្តំ ឧទ្ធំ, ‘‘ចតុរង្គុលមត្ត’’ន្តិ ច វទន្តិ. និគូឡ្ហានិ ច ហោន្តិ, ន អញ្ញេសំ វិយ បញ្ញាយមានានិ. តេនាតិ គោប្ផកានំ ឧបរិ បតិដ្ឋិតភាវេន. អស្សាតិ មហាបុរិសស្ស. សតិបិ ទេសន្តរប្បវត្តិយំ និច្ចលោតិ ទស្សនត្ថំ នាភិគ្គហណំ. ‘‘អធោកាយោវ ឥញ្ជតី’’តិ ឥទំ បុរិមបទស្ស ការណវចនំ. យស្មា អធោកាយោវ ឥញ្ជតិ, តស្មា នាភិតោ…បេ… និច្ចលោ ហោតិ. ‘‘សុខេន បាទា បរិវដ្ដន្តី’’តិ ឥទំ បន បុរិមស្ស, បច្ឆិមស្ស ច ការណវចនំ. យស្មា សុខេន បាទា បរិវដ្ដន្តិ, តស្មា អធោកាយោវ ឥញ្ជតិ, យស្មា សុខេន បាទា បរិវដ្ដន្តិ, តស្មា បុរតោបិ…បេ… បច្ឆតោយេវាតិ.

យស្មា ឯណិមិគស្ស សមន្តតោ ឯកសទិសមំសា អនុក្កមេន ឧទ្ធំ ថូលា ជង្ឃា ហោន្តិ, តថា មហាបុរិសស្សាបិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឯណិមិគសទិសជង្ឃោ’’តិ. បរិបុណ្ណជង្ឃោតិ សមន្តតោ មំសូបចយេន បរិបុណ្ណជង្ឃោ. តេនាហ ‘‘ន ឯកតោ’’តិអាទិ.

ឯតេនាតិ ‘‘អនោនមន្តោ’’តិអាទិវចនេន, ជាណុផាសុភាវទីបនេនាតិ អត្ថោ. អវសេសជនាតិ ឥមិនា លក្ខណេន រហិតជនា. ខុជ្ជា វា ហោន្តិ ហេដ្ឋិមកាយតោ ឧបរិមកាយស្ស រស្សតាយ, វាមនា វា ឧបរិមកាយតោ ហេដ្ឋិមកាយស្ស រស្សតាយ, ឯតេន ឋបេត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធំ, ចក្កវត្តិនញ្ច ឥតរេ សត្តា ខុជ្ជបក្ខិកា, វាមនបក្ខិកា ចាតិ ទស្សេតិ.

កាមំ សព្ពាបិ បទុមកណ្ណិកា សុវណ្ណវណ្ណាវ, កញ្ចនបទុមកណ្ណិកា បន បភស្សរភាវេន តតោ សាតិសយាតិ អាហ ‘‘សុវណ្ណបទុមកណ្ណិកសទិសេហី’’តិ. ឱហិតន្តិ សមោហិតំ អន្តោគធំ. តថាភូតំ បន តំ តេន ឆន្នំ ហោតីតិ អាហ ‘‘បដិច្ឆន្ន’’ន្តិ.

សុវណ្ណវណ្ណោតិ សុវណ្ណវណ្ណវណ្ណោតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ជាតិហិង្គុលកេនា’’តិអាទិ, ស្វាយមត្ថោ អាវុត្តិញាយេន ច វេទិតព្ពោ. សរីរបរិយាយោ ឥធ វណ្ណ-សទ្ទោតិ អធិប្បាយោ. បឋមវិកប្បំ វត្វា តថារូបាយ បន រុឡ្ហិយា អភាវំ មនសិ កត្វា វណ្ណធាតុបរិយាយមេវ វណ្ណ-សទ្ទំ គហេត្វា ទុតិយវិកប្បោ វុត្តោ. តស្មា បទទ្វយេនាបិ សុនិទ្ធន្តសុវណ្ណសទិសឆវិវណ្ណោតិ វុត្តំ ហោតិ.

រជោតិ សុខុមរជោ. ជល្លន្តិ មលីនភាវាវហោ រេណុសញ្ចយោ. តេនាហ ‘‘មលំ វា’’តិ. យទិ វិវត្តតិ, កថំ ន្ហានាទីនីតិ អាហ ‘‘ហត្ថធោវនាទីនី’’តិអាទិ.

អាវដ្ដបរិយោសានេតិ បទក្ខិណាវដ្ដនវសេន បវត្តស្ស អាវដ្ដស្ស អន្តេ.

ព្រហ្មុនោ សរីរំ បុរតោ វា បច្ឆតោ វា អនោនមិត្វា ឧជុកមេវ ឧគ្គតន្តិ អាហ ‘‘ព្រហ្មា វិយ ឧជុគត្តោ’’តិ. សា បនាយំ ឧជុគត្តតា អវយវេសុ ពុទ្ធិប្បត្តេសុ ទដ្ឋព្ពា, ន ទហរកាលេតិ វុត្តំ ‘‘ឧគ្គតទីឃសរីរោ ភវិស្សតី’’តិ. ឥតរេសូតិ ‘‘ខន្ធជាណូសូ’’តិ ឥមេសុ ទ្វីសុ ឋានេសុ នមន្តា បុរតោ នមន្តីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. បស្សវង្កាតិ ទក្ខិណបស្សេន វា វាមបស្សេន វា វង្កា. សូលសទិសាតិ បោត្ថករូបករណេ ឋបិតសូលបាទសទិសា.

ហត្ថបិដ្ឋិអាទិវសេន សត្ត សរីរាវយវា ឧស្សទា ឧបចិតមំសា ឯតស្សាតិ សត្តុស្សទោ. អដ្ឋិកោដិយោ បញ្ញាយន្តីតិ យោជនា. និគូឡ្ហសិរាជាលេហីតិ លក្ខណវចនមេតន្តិ តេន និគូឡ្ហអដ្ឋិកោដីហីតិបិ វុត្តមេវ ហោតីតិ. ហត្ថបិដ្ឋាទីហីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អំសកូដខន្ធកូដានំ សង្គហេ សិទ្ធេ តំ ឯកទេសេន ទស្សេន្តោ ‘‘វដ្ដេត្វា…បេ… ខន្ធេនា’’តិ អាហ. ‘‘សិលារូបកំ វិយា’’តិអាទិនា វា និគូឡ្ហអំសកូដតាបិ វិភាវិតា យេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សីហស្ស បុព្ពទ្ធំ សីហបុព្ពទ្ធំ, បរិបុណ្ណាវយវតាយ សីហបុព្ពទ្ធំ វិយ សកលោ កាយោ អស្សាតិ សីហបុព្ពទ្ធកាយោ. តេនាហ ‘‘សីហស្ស បុព្ពទ្ធកាយោ វិយ សព្ពោ កាយោ បរិបុណ្ណោ’’តិ. សីហស្សេវាតិ សីហស្ស វិយ. ទុស្សណ្ឋិតវិសណ្ឋិតោ ន ហោតីតិ ទុដ្ឋុ សណ្ឋិតោ, វិរូបសណ្ឋិតោ ច ន ហោតិ, តេសំ តេសំ អវយវានំ អយុត្តភាវេន, វិរូបភាវេន ច សណ្ឋិតិ ឧបគតោ ន ហោតីតិ អត្ថោ. សណ្ឋន្តីតិ សណ្ឋហន្តិ. ទីឃេហីតិ អង្គុលិនាសាទីហិ. រស្សេហីតិ គីវាទីហិ. ថូលេហីតិ ឩរុពាហុអាទីហិ. កិសេហីតិ កេសលោមមជ្ឈាទីហិ. បុថុលេហីតិ អក្ខិហត្ថតលាទីហិ. វដ្ដេហីតិ ជង្ឃហត្ថាទីហិ.

សតបុញ្ញលក្ខណតាយ នានាចិត្តេន បុញ្ញចិត្តេន ចិត្តិតោ សញ្ជាតចិត្តភាវោ ‘‘ឦទិសោ ឯវ ពុទ្ធានំ ធម្មកាយស្ស អធិដ្ឋានំ ភវិតុំ យុត្តោ’’តិ ទសបារមីហិ សជ្ជិតោ អភិសង្ខតោ, ‘‘ទានចិត្តេន បុញ្ញចិត្តេនា’’តិ វា បាឋោ, ទានវសេន, សីលាទិវសេន ច បវត្តបុញ្ញចិត្តេនាតិ អត្ថោ.

ទ្វិន្នំ កោដ្ដានំ អន្តរន្តិ ទ្វិន្នំ បិដ្ឋិពាហានំ វេមជ្ឈំ បិដ្ឋិមជ្ឈស្ស ឧបរិភាគោ. ចិតំ បរិបុណ្ណន្តិ អនិន្នភាវេន ចិតំ, ទ្វីហិ កោដ្ដេហិ សមតលតាយ បរិបុណ្ណំ. ឧគ្គម្មាតិ ឧគ្គន្ត្វា, អនិន្នំ សមតលំ ហុត្វាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘សុវណ្ណផលកំ វិយា’’តិ.

និគ្រោធោ វិយ បរិមណ្ឌលោតិ បរិមណ្ឌលនិគ្រោធោ វិយ បរិមណ្ឌលោ, ‘‘និគ្រោធបរិមណ្ឌលបរិមណ្ឌលោ’’តិ វត្តព្ពេ ឯកស្ស បរិមណ្ឌល-សទ្ទស្ស លោបំ កត្វា ‘‘និគ្រោធបរិមណ្ឌលោ’’តិ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘សមក្ខន្ធសាខោ និគ្រោធោ’’តិអាទិ. ន ហិ សព្ពោ និគ្រោធោ បរិមណ្ឌលោតិ, បរិមណ្ឌលសទ្ទសន្និធានេន វា បរិមណ្ឌលោវ និគ្រោធោ គយ្ហតីតិ ឯកស្ស បរិមណ្ឌលសទ្ទស្ស លោបេន វិនាបិ អយមត្ថោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘និគ្រោធោ វិយ បរិមណ្ឌលោ’’តិ. យាវតកោ អស្សាតិ យាវតក្វស្ស ឱ-ការស្ស វ-ការាទេសំ កត្វា.

សមវដ្ដិតក្ខន្ធោតិ សមំ សុវដ្ដិតក្ខន្ធោ. កោញ្ចា វិយ ទីឃគលា, ពកា វិយ វង្កគលា, វរាហា វិយ បុថុលគលាតិ យោជនា. សុវណ្ណាឡិង្គសទិសោតិ សុវណ្ណមយខុទ្ទកមុទិង្គសទិសោ.

រសគ្គសគ្គីតិ មធុរាទិភេទំ រសំ គសន្តិ អន្តោ បវេសន្តីតិ រសគ្គសា រសគ្គសានំ អគ្គា រសគ្គសគ្គា, តា ឯតស្ស សន្តីតិ រសគ្គសគ្គី. តេនាតិ ឱជាយ អផរណេន ហីនធាតុកត្តា តេ ពហ្វាពាធា ហោន្តិ.

ហនូតិ សន្និស្សយទន្តាធារស្ស សមញ្ញា, តំ ភគវតោ សីហស្ស ហនុ វិយ, តស្មា ភគវា សីហហនុ. តត្ថ យស្មា ពុទ្ធានំ រូបកាយស្ស, ធម្មកាយស្ស ច ឧបមា នាម ហីនូបមាវ, នត្ថិ សមានូបមា, កុតោ អធិកូបមា, តស្មា អយម្បិ ហីនូបមាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. យស្មា មហាបុរិសស្ស ហេដ្ឋិមានុរូបវសេនេវ ឧបរិមម្បិ សណ្ឋិតំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ទ្វេបិ បរិបុណ្ណានី’’តិ, តញ្ច ខោ ន សព្ពសោ បរិមណ្ឌលតាយ, អថ ខោ តិភាគាវសេសមណ្ឌលតាយាតិ អាហ ‘‘ទ្វាទសិយា បក្ខស្ស ចន្ទសទិសានី’’តិ. សល្លក្ខេត្វាតិ អត្តនោ លក្ខណសត្ថានុសារេន ឧបធារេត្វា. ទន្តានំ ឧច្ចនីចតា អព្ភន្តរពាហិរបស្សវសេនបិ វេទិតព្ពា, ន អគ្គវសេនេវ. តេនាហ ‘‘អយបដ្ដកេន ឆិន្នសង្ខបដលំ វិយា’’តិ. អយបដ្ដកន្តិ កកចំ អធិប្បេតំ. សមា ភវិស្សន្តិ, ន វិសមា, សមសណ្ឋានាតិ អត្ថោ.

សាតិសយំ មុទុទីឃបុថុលតាទិប្បការគុណា ហុត្វា ភូតា ជាតាតិ បភូតា, ភ-ការស្ស ហ-ការំ កត្វា បហូតា ជិវ្ហា ឯតស្សាតិ បហូតជិវ្ហោ.

វិច្ឆិន្ទិត្វា វិច្ឆិន្ទិត្វា បវត្តសរតាយ ឆិន្នស្សរាបិ. អនេកាការតាយ ភិន្នស្សរាបិ. កាកស្ស វិយ អមនុញ្ញសរតាយ កាកស្សរាបិ. អបលិពុទ្ធត្តាតិ អនុបទ្ទុតវត្ថុកត្តា, វត្ថូតិ ច អក្ខរុប្បត្តិដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ. អដ្ឋង្គសមន្នាគតោតិ ឯត្ថ អង្គានិ បរតោ អាគមិស្សន្តិ. មញ្ជុឃោសោតិ មធុរស្សរោ.

អភិនីលនេត្តោតិ អធិកនីលនេត្តោ, អធិកតា ច សាតិសយំ នីលភាវេន វេទិតព្ពា, ន នេត្តនីលភាវស្សេវ អធិកភាវតោតិ អាហ ‘‘ន សកលនីលនេត្តោ’’តិអាទិ. បីតលោហិតវណ្ណា សេតមណ្ឌលគតរាជិវសេន. នីលសេតកាឡវណ្ណា បន តំតំមណ្ឌលវសេនេវ វេទិតព្ពា.

‘‘ចក្ខុភណ្ឌន្តិ អក្ខិទល’’ន្តិ កេចិ. ‘‘អក្ខិទលវដុម’’ន្តិ អញ្ញេ. អក្ខិទលេហិ បន សទ្ធិំ អក្ខិពិម្ពន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវញ្ហិ វិនិគ្គតគម្ភីរជោតនាបិ យុត្តា ហោតិ. ‘‘អធិប្បេត’’ន្តិ ឥមិនា អយមេត្ថ អធិប្បាយោ ឯកទេសេន សមុទាយុបលក្ខណញាយេនាតិ ទស្សេតិ. យស្មា បខុម-សទ្ទោ លោកេ អក្ខិទលលោមេសុ និរុឡ្ហោ, តេនេវាហ ‘‘មុទុសិនិទ្ធនីលសុខុមបខុមាចិតានិ អក្ខីនី’’តិ.

កិញ្ចាបិ ឧណ្ណា-សទ្ទោ លោកេ អវិសេសតោ លោមបរិយាយោ, ឥធ បន លោមវិសេសវាចកោតិ អាហ ‘‘ឧណ្ណា លោម’’ន្តិ. នលាដវេមជ្ឈេ ជាតាតិ នលាដមជ្ឈគតា ជាតា. ឱទាតតាយ ឧបមា, ន មុទុតាយ. ឧណ្ណា ហិ តតោបិ សាតិសយំ មុទុតរា. តេនាហ‘‘សប្បិ មណ្ឌេ’’តិអាទិ. រជតបុព្ពុឡកន្តិ រជតមយតារកមាហ.

ទ្វេ អត្ថវសេ បដិច្ច វុត្តន្តិ យស្មា ពុទ្ធា, ចក្កវត្តិនោ ច បរិបុណ្ណនលាដតាយ, បរិបុណ្ណសីសពិម្ពតាយ ច ‘‘ឧណ្ហីសសីសា’’តិ វុច្ចន្តិ, តស្មា តេ ទ្វេ អត្ថវសេ បដិច្ច ‘‘ឧណ្ហីសសីសោ’’តិ ឥទំ វុត្តំ. ឥទានិ តំ អត្ថទ្វយំ មហាបុរិសេ សុប្បតិដ្ឋិតន្តិ ‘‘មហាបុរិសស្ស ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. សណ្ហតមតាយ, សុវណ្ណវណ្ណតាយ, បភស្សរតាយ, បរិបុណ្ណតាយ ច រញ្ញោ ពន្ធឧណ្ហីសបដ្ដោ វិយ វិរោចតិ. កបិសីសាតិ ទ្វិធាភូតសីសា. ផលសីសាតិ ផលិតសីសា. អដ្ឋិសីសាតិ មំសស្ស អភាវតោ អតិវិយ អដ្ឋិតាយ, បតនុភាវតោ វា តចោនទ្ធអដ្ឋិមត្តសីសា. តុម្ពសីសាតិ លាពុសទិសសីសា. បព្ភារសីសាតិ បិដ្ឋិភាគេន ឱលម្ពមានសីសា. បុរិមនយេនាតិ បរិបុណ្ណនលាដតាបក្ខេន. ឧណ្ហីសវេឋិតសីសោ វិយាតិ ឧណ្ហីសបដ្ដេន វេឋិតសីសបទេសោ វិយ. ឧណ្ហីសំ វិយាតិ ឆេកេន សិប្បិនា វិរចិតឧណ្ហីសមណ្ឌលំ វិយ.

វិបស្សីសមញ្ញាវណ្ណនា

៣៧. តស្ស វិត្ថារោតិ តស្ស លក្ខណបរិគ្គណ្ហនេ នេមិត្តកានំ សន្តប្បនស្ស វិត្ថារោ វិត្ថារកថា. គព្ភោក្កន្តិយំ និមិត្តភូត សុបិនបដិគ្គាហកសន្តប្បនេ វុត្តោយេវ. និទ្ទោសេនាតិ ខារិកលោណិកាទិទោសរហិតេន. ធាតិយោតិ ថញ្ញបាយិកា ធាតិយោ. តា ហិ ធាបេន្តិ ថញ្ញំ បាយេន្តីតិ ធាតិយោ.‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ‘‘សដ្ឋិ’’ន្តិ បទំ ឧបសំហរតិ, សេសាបីតិ ន្ហាបិកា, ធារិកា, បរិហារិកាតិ ឥមា តិវិធា. តាបិ ទហន្តិ វិទហន្តិ ន្ហានំ ទហន្តិ ធារេន្តីតិ ‘‘ធាតិយោ’’ ត្វេវ វុច្ចន្តិ. តត្ថ ធារណំ ឧរសា, ឩរុនា, ហត្ថេហិ វា សុចិរំ វេលំ សន្ធារណំ. បរិហរណំ អញ្ញស្ស អង្កតោ អត្តនោ អង្កំ, អញ្ញស្ស ពាហុតោ អត្តនោ ពាហុំ ឧបសំហរន្តេហិ ហរណំ សម្បាបនំ.

៣៨. មញ្ជុស្សរោតិ សណ្ហស្សរោ. យោ ហិ សណ្ហោ, សោ ខរោ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘អខរស្សរោ’’តិ. វគ្គុស្សរោតិ មនោរម្មស្សរោ, មនោរម្មតា ចស្ស ចាតុរិយនេ បុញ្ញយោគតោតិ អាហ ‘‘ឆេកនិបុណស្សរោ’’តិ. មធុរស្សរោតិ សោតសុខស្សរោ, សោតសុខតា ចស្ស អតិវិយ ឥដ្ឋភាវេនាតិ អាហ ‘‘សាតស្សរោ’’តិ. បេមនីយស្សរោតិ បិយាយិតព្ពស្សរោ, បិយាយិតព្ពតា ចស្ស សុណន្តានំ អត្តនិ ភត្តិសមុប្បាទនេនាតិ អាហ ‘‘បេមជនកស្សរោ’’តិ. ករវីកស្សរោតិ. ករវីកសទ្ទោ យេសំ សត្តានំ សោតបថំ ឧបគច្ឆតិ, តេ អត្តនោ សរសម្បត្តិយា បកតិំ ជហាបេត្វា អវសេ ករោន្តោ អត្តនោ វសេ វត្តេតិ, ឯវំ មធុរោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្រិទ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘ករវីកសកុណេ’’តិអាទិ តស្ស សភាវកថនំ. លឡិតន្តិ បីតិវេគសមុដ្ឋិតំ លីឡំ. ឆឌ្ឌេត្វាតិ ‘‘សង្ខរណម្បិ មធុរសទ្ទសវនន្តរាយករ’’ន្តិ តិណានិ អបនេត្វា. អនិក្ខិបិត្វាតិ ភូមិយំ អនិក្ខិបិត្វា អាកាសគតមេវ កត្វា. អនុពទ្ធមិគា វាឡមិគេហិ. តតោ មរណភយំ ហិត្វា. បក្ខេ បសារេត្វាតិ បក្ខេ យថាបសារិតេ កត្វា អបតន្តា តិដ្ឋន្តិ.

សុវណ្ណបញ្ជរំ វិស្សជ្ជេសិ យោជនប្បមាណេ អាកាសេ អត្តនោ អាណាយ បវត្តនតោ. តេនាហ ‘‘សោ រាជាណាយា’’តិអាទិ. លឡិំសូតិ លឡិតំ កាតុំ អារភិំសុ. តំ បីតិន្តិ តំ ពុទ្ធគុណារម្មណំ បីតិំ តេនេវ នីហារេន បុនប្បុនំ បវត្តំ បីតិំ អវិជហិត្វា វិក្ខម្ភិតកិលេសា ថេរានំ សន្តិកេ លទ្ធធម្មស្សវនសប្បាយា ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា បរិបក្កញាណតាយ សត្តហិ…បេ… បតិដ្ឋាសិ. សត្តសតមត្តេន ឱរោធជនេន សទ្ធិំ បទសាវ ថេរានំ សន្តិកំ ឧបគតត្តា ‘‘សត្តហិ ជង្ឃសតេហិ សទ្ធិ’’ន្តិ វុត្តំ. តតោតិ ករវីកសទ្ទតោ. សតភាគេន…បេ… វេទិតព្ពោ អនេកកប្បកោដិសតសម្ភូតបុញ្ញសម្ភារសមុទាគតវត្ថុសម្បត្តិភាវតោ.

៣៩. កម្មវិបាកជន្តិ សាតិសយសុចរិតកម្មនិព្ពត្តំ បិត្តសេម្ហរុហិរាទីហិ អបលិពុទ្ធំ ទូរេបិ អារម្មណំ សម្បដិច្ឆនសមត្ថំ កម្មវិបាកេន សហជាតំ, កម្មស្ស វា វិបាកភាវេន ជាតំ បសាទចក្ខុ. ទុវិធញ្ហិ ទិព្ពចក្ខុំ កម្មមយំ, ភាវនាមយន្តិ. តត្រិទំ កម្មមយន្តិ អាហ ‘‘ន ភាវនាមយ’’ន្តិ. ភាវនាមយំ បន ពោធិមូលេ ឧប្បជ្ជិស្សតិ. អយំ ‘‘សោ’’តិ សល្លក្ខណំ កាមំ មនោវិញ្ញាណេន ហោតិ, ចក្ខុវិញ្ញាណេន បន តស្ស តថា វិភាវិតត្តា មនោវិញ្ញាណស្ស តត្ថ តថាបវត្តីតិ អាហ ‘‘យេន និមិត្តំ…បេ… សក្កោតី’’តិ.

៤០. វចនត្ថោតិ សទ្ទត្ថោ. និមីលនន្តិ និមីលនទស្សនំ នវិសុទ្ធំ, តថា ច អក្ខីនិ អវិវដានិ និមីលទស្សនស្ស ន វិសុទ្ធិភាវតោ. តព្ពិបរិយាយតោ បន ទស្សនំ វិសុទ្ធំ, វិវដញ្ចាតិ អាហ ‘‘អន្តរន្តរា’’តិអាទិ.

៤១. នី-ឥតិ – ជាននត្ថំ ធាតុំ គហេត្វា អាហ ‘‘បនយតិ ជានាតី’’តិ. យតោ វុត្តំ ‘‘អនិមិត្តា ន នាយរេ’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.១៧៤; សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២០), ‘‘វិទូភិ នេយ្យំ នរវរស្សា’’តិ (នេត្តិ. សង្គហវារ) ច. នី-ឥតិ បន បវត្តនត្ថំ ធាតុំ គហេត្វា ‘‘នយតិ បវត្តេតី’’តិ. អប្បមត្តោ អហោសិ តេសុ តេសុ កិច្ចករណីយេសុ.