៩. បោដ្ឋបាទសុត្តវណ្ណនា

បោដ្ឋបាទបរិព្ពាជកវត្ថុវណ្ណនា

៤០៦. សាវត្ថិយន្តិ សមីបត្ថេ ភុម្មន្តិ អាហ ‘‘សាវត្ថិំ ឧបនិស្សាយា’’តិ. ជេតស្ស កុមារស្ស វនេតិ ជេតេន នាម រាជកុមារេន រោបិតេ ឧបវនេ. និវាសផាសុតាទិនា បព្ពជិតា អារមន្តិ ឯត្ថាតិ អារាមោ, វិហារោ. ផោដោ បាទេសុ ជាតោតិ បោដ្ឋបាទោ. វត្ថច្ឆាយាឆាទនបព្ពជូបគតត្តា ឆន្នបរិព្ពាជកោ. ព្រាហ្មណមហាសាលោតិ មហាវិភវតាយ មហាសារតាបត្តោ ព្រាហ្មណោ. សមយន្តិ សាមញ្ញនិទ្ទេសោ, តំ តំ សមយន្តិ អត្ថោ. បវទន្តីតិ បការតោ វទន្តិ, អត្តនា អត្តនា ឧគ្គហិតនិយាមេន យថា តថា សមយំ វទន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘បភុតយោ’’តិ ឥមិនា តោទេយ្យជាណុសោណីសោណទណ្ឌាទិកេ សង្គណ្ហាតិ, បរិព្ពាជកាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន ឆន្នបរិព្ពាជកាទិកេ. តិន្ទុកាចីរមេត្ថ អត្ថីតិ តិន្ទុកាចីរោ, អារាមោ. តថា ឯកា សាលា ឯត្ថាតិ ឯកសាលកោ, តស្មិំ តិន្ទុកាចីរេ ឯកសាលកេ.

អនេកាការានវសេសញេយ្យត្ថវិភាវនតោ, អបរាបរុប្បត្តិតោ ច ភគវតោ ញាណំ តត្ថ បត្ថដំ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បត្ថរិត្វា’’តិ, យតោ តស្ស ញាណជាលតា វុច្ចតិ, វេនេយ្យានំ តទន្តោគធតា ហេដ្ឋា វុត្តាយេវ. វេនេយ្យសត្តបរិគ្គណ្ហនត្ថំ សមន្នាហារេ កតេ បឋមំ នេសំ វេនេយ្យភាវេនេវ ឧបដ្ឋានំ ហោតិ, អថ សរណគមនាទិវសេន កិច្ចនិប្ផត្តិ វីមំសីយតីតិ អាហ ‘‘កិំ នុ ខោ ភវិស្សតីតិ ឧបបរិក្ខន្តោ’’តិ. និរោធន្តិ សញ្ញានិរោធំ. និរោធា វុដ្ឋានន្តិ តតោ និរោធតោ វុដ្ឋានំ សញ្ញុប្បត្តិំ. សព្ពពុទ្ធានំ ញាណេន សំសន្ទិត្វាតិ យថា តេ និរោធំ, និរោធតោ វុដ្ឋានញ្ច ព្យាករិំសុ, ព្យាករិស្សន្តិ ច, តថា ព្យាករណវសេន សំសន្ទិត្វា. ហត្ថិសារិបុត្តោតិ ហត្ថិសារិនោ បុត្តោ. ‘‘យុគន្ធរបព្ពតំ បរិក្ខិបិត្វា’’តិ ឥទំ បរិកប្បវចនំ ‘‘តាទិសំ អត្ថិ ចេ, តំ វិយា’’តិ. មេឃវណ្ណន្តិ រត្តមេឃវណ្ណំ, សញ្ឈាប្បភានុរញ្ជិតមេឃសង្កាសន្តិ អត្ថោ. បច្ចគ្ឃន្តិ អភិនវំ អាទិតោ តថាលទ្ធវោហារេន, អនញ្ញបរិភោគតាយ, តថា វា សត្ថុ អធិដ្ឋានេន សោ បត្តោ សព្ពកាលំ ‘‘បច្ចគ្ឃំ’’ ត្វេវ វុច្ចតិ, សិលាទិវុត្តរតនលក្ខណូបបត្តិយា វា សោ បត្តោ ‘‘បច្ចគ្ឃ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

៤០៧. អត្តនោ រុចិវសេន សទ្ធម្មដ្ឋិតិជ្ឈាសយវសេន, ន បរេន ឧស្សាហិតោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អតិប្បគភាវមេវ ទិស្វា’’តិ ឥទំ ភូតកថនំ ន តាវ ភិក្ខាចារវេលា សម្បត្តាតិ ទស្សនត្ថំ. ភគវា ហិ តទា កាលស្សេវ វិហារតោ និក្ខន្តោ ‘‘វាសនាភាគិយាយ ធម្មទេសនាយ បោដ្ឋបាទំ អនុគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ. យន្នូនាហន្តិ អញ្ញត្ថ សំសយបរិទីបនោ, ឥធ បន សំសយបរិទីបនោ វិយ. កស្មាតិ អាហ ‘‘ពុទ្ធាន’’ន្តិអាទិ. សំសយោ នាម នត្ថិ ពោធិមូលេ ឯវ សមុគ្ឃាដិតត្តា. បរិវិតក្កបុព្ពភាគោតិ អធិប្បេតកិច្ចស្ស បុព្ពភាគបរិវិតក្កោ ឯវ. ពុទ្ធានំ លព្ភតីតិ ‘‘ករិស្សាម, ន ករិស្សាមា’’តិអាទិកោ ឯស ចិត្តចារោ ពុទ្ធានំ លព្ភតិ សម្ភវតិ វិចារណវសេន បវត្តនតោ, ន បន សំសយវសេន. តេនាហាតិ យេន ពុទ្ធានម្បិ លព្ភតិ, តេនេវាហ ភគវា ‘‘យន្នូនាហ’’ន្តិ. បរិកប្បនេ វាយំ និបាតោ. ‘‘ឧបសង្កមេយ្យ’’ន្តិ កិរិយាបទេន វុច្ចមានោ ឯវ ហិ អត្ថោ ‘‘យន្នូនា’’តិ និបាតបទេន ជោតីយតិ. អហំ យន្នូន ឧបសង្កមេយ្យន្តិ យោជនា. យទិ បនាតិ ឥទម្បិ តេន សមានត្ថន្តិ អាហ ‘‘យទិ បនាហន្តិ អត្ថោ’’តិ.

៤០៨. យថា ឧន្នតប្បាយោ សទ្ទោ ឧន្នាទោ, ឯវំ វិបុលភាវេន ឧបរូបរិ បវត្តោបិ ឧន្នាទោតិ តទុភយំ ឯកជ្ឈំ កត្វា បាឡិយំ ‘‘ឧន្នាទិនិយា’’តិ វត្វា បុន វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទាយា’’តិ វុត្តន្តិ តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘ឧច្ចំ នទមានាយា’’តិអាទិមាហ. អស្សាតិ បរិសាយ. ឧទ្ធំគមនវសេនាតិ ឧន្នតពហុលតាយ ឧគ្គន្ត្វា ឧគ្គន្ត្វា បវត្តនវសេន. ទិសាសុ បត្ថដវសេនាតិ វិបុលភាវេន ភូតបរម្បរាយ សព្ពទិសាសុ បត្ថរណវសេន. ឥទានិ បរិព្ពាជកបរិសាយ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទតាយ ការណំ, តស្ស ច បវត្តិអាការំ ទស្សេន្តោ ‘‘តេសញ្ហី’’តិអាទិមាហ. កាមស្សាទោ នាម កាមគុណស្សាទោ. កាមភវាទិគតោ អស្សាទោ ភវស្សាទោ.

៤០៩. សណ្ឋបេសីតិ សំយមនវសេន សម្មទេវ ឋបេសិ, សណ្ឋបនញ្ចេត្ថ តិរច្ឆានកថាយ អញ្ញមញ្ញស្មិំ អគារវស្ស ជហាបនវសេន អាចារស្ស សិក្ខាបនំ, យថាវុត្តទោសស្ស និគូហនញ្ច ហោតីតិ អាហ ‘‘សិក្ខាបេសី’’តិអាទិ. អប្បសទ្ទន្តិ និស្សទ្ទំ, ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទាភាវន្តិ អធិប្បាយោ. នប្បមជ្ជន្តីតិ ន អគារវំ ករោន្តិ.

៤១០. នោ អាគតេ អានន្ទោតិ ភគវតិ អាគតេ នោ អម្ហាកំ អានន្ទោ បីតិ ហោតិ. បិយសមុទាចារាតិ បិយាលាបា. ‘‘បច្ចុគ្គមនំ អកាសី’’តិ វត្វា ន កេវលមយមេវ, អថ ខោ អញ្ញេបិ បព្ពជិតា យេភុយ្យេន ភគវតោ អបចិតិំ ករោន្តេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ភគវន្តញ្ហី’’តិអាទិំ វត្វា, តត្ថ ការណមាហ ‘‘ឧច្ចាកុលីនតាយា’’តិ, តេន សាសនេ អប្បសន្នាបិ កុលគារវេន ភគវតិ អបចិតិំ ករោន្តេ វាតិ ទស្សេតិ. ឯតស្មិំ អន្តរេ កា នាម កថាតិ ឯតស្មិំ យថាវុត្តបរិច្ឆេទព្ភន្តរេ កថា កា នាម. វិប្បកតា អារទ្ធា ហុត្វា អបរិយោសិតា. ‘‘កា កថា វិប្បកតា’’តិ វទន្តោ អត្ថតោ តស្សា បរិយោសាបនំ បដិជានាតិ នាម. ‘‘កា កថា’’តិ ច អវិសេសចោទនាតិ យស្សា តស្សា សព្ពស្សាបិ កថាយ បរិយោសាបនំ បដិញ្ញាតញ្ច ហោតិ, តញ្ច បរេសំ អសព្ពញ្ញូនំ អវិសយន្តិ អាហ ‘‘បរិយន្តំ នេត្វា ទេមីតិ សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេសី’’តិ.

អភិសញ្ញានិរោធកថាវណ្ណនា

៤១១. សុការណន្តិ សុន្ទរំ អត្ថាវហំ ហិតាវហំ ការណំ. នានាតិត្ថេសុ នានាលទ្ធីសុ និយុត្តាតិ នានាតិត្ថិកា, តេ ឯវ នានាតិត្ថិយា ក-ការស្ស យ-ការំ កត្វា. កុតូហលមេត្ថ អត្ថីតិ កោតូហលា, សា ឯវ សាលាតិ កោតូហលសាលា, តេនាហ ‘‘កោតូហលុប្បត្តិដ្ឋានតោ’’តិ. សញ្ញានិរោធេតិ សញ្ញាសីសេនាយំ ទេសនា, តស្មា សញ្ញាសហគតា សព្ពេបិ ធម្មា សង្គយ្ហន្តិ, តត្ថ បន ចិត្តំ បធានន្តិ អាហ ‘‘ចិត្តនិរោធេ’’តិ. អច្ចន្តនិរោធស្ស បន តេហិ អនធិប្បេតត្តា, អវិសយត្តា ច ‘‘ខណិកនិរោធេ’’តិ អាហ. កាមំ សោបិ តេសំ អវិសយោវ, អត្ថតោ បន និរោធកថា វុច្ចមានា តត្ថេវ តិដ្ឋតីតិ តថា វុត្តំ. កិត្តិឃោសោតិ ‘‘អហោ ពុទ្ធានុភាវោ ភវន្តរបដិច្ឆន្នំ ការណំ ឯវំ ហត្ថាមលកំ វិយ បច្ចក្ខតោ ទស្សេតិ, សាវកេ ច ឯទិសេ សំវរសមាទានេ បតិដ្ឋាបេតី’’តិ ថុតិឃោសោ យាវ ភវគ្គា បត្ថរតិ. បដិភាគកិរិយន្តិ បឡាសវសេន បដិភាគភូតំ បយោគំ ករោន្តោ. ភវន្តរសមយន្តិ តត្រ តត្រ វុដ្ឋនសមយំ អភូតបរិកប្បិតំ កិញ្ចិ ឧប្បាទិយំ វត្ថុំ អត្តនោ សមយំ កត្វា. កិញ្ចិទេវ សិក្ខាបទន្តិ ‘‘ឯលមូគេន ភវិតព្ពំ, ឯត្តកំ, វេលំ ឯកស្មិំយេវ ឋានេ និសីទិតព្ព’’ន្តិ ឯវមាទិកំ កិញ្ចិទេវ ការណំ សិក្ខាកោដ្ឋាសំ កត្វា បញ្ញបេន្តិ. និរោធកថន្តិ និរោធសមាបត្តិកថំ.

តេសូតិ កោតូហលសាលាយំ សន្និបតិតេសុ តិត្ថិយសមណព្រាហ្មណេសុ. ឯកច្ចេតិ ឯកេ. បុរិមោតិ ‘‘អហេតូ អប្បច្ចយា’’តិ ឯវំវាទី. យ្វាយំ ឥធ ឧប្បជ្ជតីតិ យោជនា. សមាបត្តិន្តិ អសញ្ញភាវាវហំ សមាបត្តិំ. និរោធេតិ សញ្ញានិរោធេ. ហេតុំ អបស្សន្តោតិ យេន ហេតុនា អសញ្ញភវេ សញ្ញាយ និរោធោ សព្ពសោ អនុប្បាទោ, យេន ច តតោ ចុតស្ស ឥធ បញ្ចវោការភវេ តស្សា ឧប្បាទោ, តំ អវិសយតាយ អបស្សន្តោ.

នន្តិ បឋមវាទិំ. និសេធេត្វាតិ ‘‘ន ខោ នាមេតំ ភោ ឯវំ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ បដិក្ខិបិត្វា. អសញ្ញិកភាវន្តិ មុញ្ឆាបត្តិយា កិរិយមយសញ្ញាវសេន វិគតសញ្ញិភាវំ. វក្ខតិ ហិ ‘‘វិសញ្ញី ហុត្វា’’តិ. វិក្ខម្ភនវសេន កិលេសានំ សន្តាបនេន អត្តន្តបោ. ឃោរតបោតិ ទុក្ករតាយ ភីមតបោ. បរិមារិតិន្ទ្រិយោតិ និព្ពិសេវនភាវាបាទនេន សព្ពសោ មិលាបិតចក្ខាទិន្ទ្រិយោ. ភគ្គោតិ ភញ្ជិតកុសលជ្ឈាសយោ. ឯវមាហាតិ ‘‘ឯវំ សញ្ញា ហិ ភោ បុរិសស្ស អត្តា’’តិអាទិអាការេន សញ្ញានិរោធមាហ. ឥមិនា នយេន ឥតោ បរេសុ ទ្វីសុ ឋានេសុ យថារហំ យោជនា វេទិតព្ពា.

អាថព្ពណបយោគន្តិ អាថព្ពណវេទវិហិតំ អាថព្ពណិកានំ វិសញ្ញិភាវាបាទនបយោគំ. អាថព្ពណំ បយោជេត្វាតិ អាថព្ពណវេទេ អាគតអគ្គិជុហនបុព្ពកំ មន្តជប្បនំ បយោជេត្វា សីសច្ឆិន្នតាទិទស្សនេន សញ្ញានិរោធមាហ. តស្សាតិ យស្ស សីសច្ឆិន្នតាទិ ទស្សិតំ, តស្ស.

យក្ខទាសីនន្តិ ទេវទាសីនំ, យា ‘‘ទេវតាភតិយោតិបិ’’ វុច្ចន្តិ. មទនិទ្ទន្តិ សុរាមទនិមិត្តកំ សុបនំ ទេវតូបហារន្តិ នច្ចនគាយនាទិនា ទេវតានំ បូជំ. សុរាបាតិន្តិ បាតិបុណ្ណំ សុរំ. ទិវាតិ អតិទិវា ឧស្សូរេ.

ឯលមូគកថា វិយាតិ ឥមេសំ បណ្ឌិតមានីនំ កថា អន្ធពាលកថាសទិសី. ចត្តារោ និរោធេតិ អញ្ញមញ្ញវិធុរេ ចត្តារោ និរោធេ ឯតេ បញ្ញបេន្តិ. ន ច អញ្ញមញ្ញវិរុទ្ធនានាសភាវេន តេន ភវិតព្ពំ, អថ ខោ ឯកសភាវេន, តេនាហ ‘‘ឥមិនា ចា’’តិអាទិ. អញ្ញេនេវាតិ ឥមេហិ វុត្តាការតោ អញ្ញាការេនេវ ភវិតព្ពំ. ‘‘អយំ និរោធោ, អយំ និរោធោ’’តិ អាមេឌិតវចនំ សត្ថា អត្តនោ ទេសនាវិលាសេន អនេកាការវោការំ និរោធំ វិភាវេស្សតីតិ ទស្សនត្ថំ កតំ អហោ នូនាតិ ឯត្ថ អហោតិ អច្ឆរិយេ, នូនាតិ អនុស្សរណេ និបាតោ. តស្មា អហោ នូន ភគវា អនញ្ញសាធារណទេសនត្តា និរោធម្បិ អហោ អច្ឆរិយំ កត្វា កថេយ្យ មញ្ញេតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អហោ នូន សុគតោ’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អច្ឆរិយវិភាវនតោ ឯវ ចេត្ថ ទ្វិក្ខត្តុំ វចនំ, អច្ឆរិយត្ថោបិ ចេត្ថ អហោ-សទ្ទោ. សោ យស្មា អនុស្សរណមុខេនេវ តេន គហិតោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អហោ នូនាតិ អនុស្សរណត្ថេ’’តិ. កាលបុគ្គលាទិវិភាគេន ពហុភេទត្តា ឥមេសំ និរោធធម្មានន្តិ ពហុវចនំ, កុសល-សទ្ទយោគេន សាមិវចនំ ភុម្មត្ថេ ទដ្ឋព្ពំ. ចិណ្ណវសិតាយាតិ និរោធសមាបត្តិយំ វសីភាវស្ស ចិណ្ណត្តា. សភាវំ ជានាតីតិ និរោធស្ស សភាវំ យាថាវតោ ជានាតិ.

អហេតុកសញ្ញុប្បាទនិរោធកថាវណ្ណនា

៤១២. ឃរមជ្ឈេយេវ បក្ខលិតាតិ ឃរតោ ពហិ គន្តុកាមា បុរិសា មគ្គំ អនោតរិត្វា ឃរាជិរេន សមតលេ វិវដង្គណេ ឯវ បក្ខលនំ បត្តា, ឯវំ សម្បទមិទន្តិ អត្ថោ. អសាធារណោ ហេតុ, សាធារណោ បច្ចយោតិ ឯវមាទិ វិភាគេន ឥធ បយោជនំ នត្ថិ សញ្ញាយ អការណភាវបដិក្ខេបត្តា ចោទនាយាតិ វុត្តំ ‘‘ការណស្សេវ នាម’’ន្តិ.

បាឡិយំ ‘‘ឧប្បជ្ជន្តិបិ និរុជ្ឈន្តិបី’’តិ វុត្តំ, តត្ថ ‘‘សហេតូ សប្បច្ចយា សញ្ញា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា បន និរុជ្ឈន្តិយេវ, ន តិដ្ឋន្តី’’តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘និរុជ្ឈន្តី’’តិ វចនំ, ន និរោធស្ស សហេតុសប្បច្ចយភាវទស្សនត្ថំ. ឧប្បាទោ ហិ សហេតុកោ, ន និរោធោ. យទិ ហិ និរោធោបិ សហេតុកោ សិយា, តស្ស និរោធេនាបិ ភវិតព្ពំ អង្កុរាទីនំ វិយ, ន ច តស្ស និរោធោ អត្ថិ. តស្មា វុត្តនយេនេវ បាឡិយា អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយញ្ច នយោ ខណនិរោធវសេន វុត្តោ. យោ បន យថាបរិច្ឆិន្នកាលវសេន សព្ពសោវ អនុប្បាទនិរោធោ, សោ ‘‘សហេតុកោ’’តិ វេទិតព្ពោ តថារូបាយ បដិបត្តិយា វិនា អភាវតោ. តេនាហ ភគវា ‘‘សិក្ខា ឯកា សញ្ញា និរុជ្ឈតី’’តិ. (ទី. និ. ១.៤១២) តតោ ឯវ ច ឥធាបិ វុត្តំ ‘‘សញ្ញាយ សហេតុកំ ឧប្បាទនិរោធំ ទីបេតុ’’ន្តិ.

សិក្ខា ឯកាតិ ឯត្ថ សិក្ខាតិ ករណេ បច្ចត្តវចនំ, ឯក-សទ្ទោ អញ្ញបរិយាយោ ‘‘ឥត្ថេកេ អភិវទន្តិ សតោ វា បន សត្តស្សា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៨៥ អាទយោ; ម. និ. ៣.២១) វិយ, ន សង្ខ្យាវាចីតិ អាហ ‘‘សិក្ខា ឯកា សញ្ញា ឧប្បជ្ជន្តីតិ សិក្ខាយ ឯកច្ចា សញ្ញា ជាយន្តី’’តិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

៤១៣. តត្ថាតិ តស្សំ ឧបរិទេសនាយំ. សម្មាទិដ្ឋិសម្មាសង្កប្បវសេន បរិយាបន្នត្តា អាគតាតិ សភាវតោ ឧបការតោ ច បញ្ញាក្ខន្ធេ បរិយាបន្នត្តា សង្គហិតត្តា តតិយា អធិបញ្ញាសិក្ខា សម្មាទិដ្ឋិសម្មាសង្កប្បវសេន អាគតា. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘យា ចាវុសោ វិសាខ សម្មាទិដ្ឋិ, យោ ច សម្មាសង្កប្បោ, ឥមេ ធម្មា បញ្ញាក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២) កាមញ្ចេត្ថ វុត្តនយេន តិស្សោបិ សិក្ខា អាគតា ឯវ, តថាបិ អធិចិត្តសិក្ខាយ ឯវ អភិសញ្ញានិរោធោ ទស្សិតោ, ឥតរា តស្ស សម្ភារភាវេន អានីតា.

បញ្ចកាមគុណិករាគោតិ បញ្ចកាមកោដ្ឋាសេ អារព្ភ ឧប្បជ្ជនករាគោ. អសមុប្បន្នកាមចារោតិ វត្តមានុប្បន្នតាវសេន អសមុប្បន្នោ យោ កោចិ កាមចារោ យា កាចិ លោភុប្បត្តិ. បុរិមោ វិសយវសេន និយមិតត្តា កាមគុណារម្មណោវ លោភោ ទដ្ឋព្ពោ, ឥតរោ បន ឈាននិកន្តិភវរាគាទិប្បភេទោ សព្ពោបិ លោភចារោ កាមនដ្ឋេន កាមេសុ បវត្តនតោ. សព្ពេបិ ហិ តេភូមកា ធម្មា កាមនីយដ្ឋេន កាមាតិ. ឧភយេសម្បិ កាមសញ្ញាតិនាមតា សហចរណញាយេនាតិ ‘‘កាមសញ្ញា’’តិ បទុទ្ធារំ កត្វា តទុភយំ និទ្ទិដ្ឋំ.

‘‘តត្ថា’’តិអាទិ អសមុប្បន្នកាមចារតោ បញ្ចកាមគុណិករាគស្ស វិសេសទស្សនំ. កាមំ បញ្ចកាមគុណិករាគោបិ អសមុប្បន្នោ ឯវ មគ្គេន សមុគ្ឃាដីយតិ, តស្មិំ បន សមុគ្ឃាដិតេបិ ន សព្ពោ រាគោ សមុគ្ឃាដំ គច្ឆតិ, តស្មា បញ្ចកាមគុណិករាគគ្គហណេន ន ឥតរស្ស សព្ពស្ស រាគស្ស គហណំ ហោតីតិ ឧភយសាធារណេន បរិយាយេន ឧភយំ សង្គហេត្វា ទស្សេតុំ បាឡិយំ កាមសញ្ញាគ្គហណំ កតន្តិ តទុភយំ សរូបតោ វិសេសតោ ច ទស្សេត្វា សព្ពសង្គាហិកភាវតោ ‘‘អសមុប្បន្នកាមចារោ បន ឥមស្មិំ ឋានេ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ.

សទិសត្តាតិ កាមសញ្ញាទិភាវេន សមានត្តា, ឯតេន បាឡិយំ ‘‘បុរិមា’’តិ សទិសកប្បនាវសេន វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. អនាគតា ហិ ឥធ ‘‘និរុជ្ឈតី’’តិ វុត្តា អនុប្បាទស្ស អធិប្បេតត្តា, តេនាហ ‘‘អនុប្បន្នាវ នុប្បជ្ជតី’’តិ.

នីវរណវិវេកតោ ជាតត្តា វិវេកជេហិ បឋមជ្ឈានបីតិសុខេហិ សហ អក្ខាតព្ពា, តំកោដ្ឋាសិកា វាតិ វិវេកជំ បីតិសុខសង្ខាតា. នានត្តសញ្ញាបដិឃសញ្ញាហិ និបុណតាយ សុខុមភូតតាយ សុខុមសញ្ញា ភូតា សុខុមភាវេន, បរមត្ថភាវេន អវិបរីតសភាវា. ឈានំ តំសម្បយុត្តធម្មានំ ភាវនាសិទ្ធា សណ្ហសុខុមតា នីវរណវិក្ខម្ភនវសេន វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘កាមច្ឆន្ទាទិឱឡារិកង្គប្បហានវសេន សុខុមា’’តិ. ភូតតាយាតិ វិជ្ជមានតាយ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពវារេសុ.

សមាបជ្ជនាធិដ្ឋានានិ វិយ វុដ្ឋានំ ឈានេ បរិយាបន្នម្បិ ហោតិ យថា តំ ធម្មានំ ភង្គក្ខណោ ធម្មេសុ, ន អាវជ្ជនបច្ចវេក្ខណានីតិ ‘‘បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជន្តោ អធិដ្ឋហន្តោ វុដ្ឋហន្តោ ច សិក្ខតី’’តិ វុត្តំ, ន ‘‘អាវជ្ជន្តោ បច្ចវេក្ខន្តោ’’តិ. តន្តិ បឋមជ្ឈានំ. តេនាតិ ហេតុម្ហិ ករណវចនំ, តស្មា បឋមជ្ឈានេន ហេតុភូតេនាតិ អត្ថោ. ហេតុភាវោ ចេត្ថ ឈានស្ស យថាវុត្តសញ្ញាយ ឧប្បត្តិយា សហជាតាទិបច្ចយភាវោ កាមសញ្ញាយ និរោធស្ស ឧបនិស្សយតាវ, តញ្ច ខោ សុត្តន្តបរិយាយេន. តថា ចេវ សំវណ្ណិតំ ‘‘តថារូបាយ បដិបត្តិយា វិនា អភាវតោ’’តិ. ឯតេនុបាយេនាតិ យ្វាយំ បឋមជ្ឈានតប្បដិបក្ខសញ្ញាវសេន ‘‘សិក្ខា ឯកា សញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, សិក្ខា ឯកា សញ្ញា និរុជ្ឈតី’’តិ ឯត្ថ អត្ថោ វុត្តោ, ឯតេន នយេន. សព្ពត្ថាតិ សព្ពវារេសុ.

៤១៤. យស្មា បនេត្ថ សមាបត្តិវសេន តំតំសញ្ញានំ ឧប្បាទនិរោធេ វុច្ចមានេ អង្គវសេន សោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. ‘‘អង្គតោ សម្មសន’’ន្តិ អនុបទធម្មវិបស្សនាយ លក្ខណវចនំ. អនុបទធម្មវិបស្សនញ្ហិ ករោន្តោ សមាបត្តិំ បត្វា អង្គតោ សម្មសនំ ករោតិ, ន ច សញ្ញា សមាបត្តិយា កិញ្ចិ អង្គំ ហោតិ. វុត្តញ្ច ‘‘ឥទញ្ច សញ្ញា សញ្ញាតិ ឯវំ អង្គតោ សម្មសនំ ឧទ្ធដ’’ន្តិ. អង្គតោតិ វា អវយវតោតិ អត្ថោ, អនុបទធម្មតោតិ វុត្តំ ហោតិ. តទេវាតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនមេវ.

យតោ ខោតិ បច្ចត្តេ និស្សក្កវចនន្តិ អាហ ‘‘យោ នាមា’’តិ យថា ‘‘អាទិម្ហី’’តិ ឯតស្មិំ អត្ថេ ‘‘អាទិតោ’’តិ វុច្ចតិ ឥតរវិភត្តិតោបិ តោ-សទ្ទស្ស លព្ភនតោ. សកស្មិំ អត្តនា អធិគតេ សញ្ញា សកសញ្ញា, សា ឯតស្ស អត្ថីតិ សកសញ្ញី, តេនាហ ‘‘អត្តនោ បឋមជ្ឈានសញ្ញាយ សញ្ញវា’’តិ. សកសញ្ញីតិ ចេត្ថ ឧបរិ វុច្ចមាននិរោធបាទកតាយ សាតិសយាយ ឈានសញ្ញាយ អត្ថិភាវជោតកោ ឦ-ការោ ទដ្ឋព្ពោ, តេនេវាហ ‘‘អនុបុព្ពេន សញ្ញគ្គំ ផុសតី’’តិអាទិ. តស្មា តត្ថ តត្ថ សកសញ្ញិតាគ្គហណេន តស្មិំ តស្មិំ ឈានេ សព្ពសោ សុចិណ្ណវសីភាវោ ទីបិតោតិ វេទិតព្ពំ.

លោកិយានន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ, សាមិអត្ថេ ឯវ វា. យទគ្គេន ហិ តំ តេសុ សេដ្ឋំ, តទគ្គេន តេសម្បិ សេដ្ឋន្តិ. ‘‘លោកិយាន’’ន្តិ វិសេសនំ លោកុត្តរសមាបត្តីហិ តស្ស អសេដ្ឋភាវតោ. ‘‘កិច្ចការកសមាបត្តីន’’ន្តិ វិសេសនំ អកិច្ចការកសមាបត្តិតោ តស្ស អសេដ្ឋភាវតោ. អកិច្ចការកតា ចស្សា បដុសញ្ញាកិច្ចាភាវវចនតោ វិញ្ញាយតិ. យថេវ ហិ តត្ថ សញ្ញា, ឯវំ ផស្សាទយោ បីតិ. យទគ្គេន ហិ តត្ថ សង្ខារាវសេសសុខុមភាវប្បត្តិយា បកតិវិបស្សកានំ សម្មសិតុំ អសក្កុណេយ្យរូបេន ឋិតា, តទគ្គេន ហេដ្ឋិមសមាបត្តិធម្មា វិយ បដុកិច្ចករណសមត្ថាបិ ន ហោន្តីតិ. ស្វាយមត្ថោ បរមត្ថមញ្ជុសាយំ វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយំ អារុប្បកថាយំ (វិសុទ្ធិ. ដី. ១.២៨៦) សវិសេសំ វុត្តោ, តស្មា តត្ថ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. កេចិ បន ‘‘យថា ហេដ្ឋិមា ហេដ្ឋិមា សមាបត្តិយោ ឧបរិមានំ ឧបរិមានំ អធិដ្ឋានកិច្ចំ សាធេន្តិ, ន ឯវំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិ កស្សចិបិ អធិដ្ឋានកិច្ចំ សាធេតិ, តស្មា សា អកិច្ចការិកា, ឥតរា កិច្ចការិកា វុត្តា’’តិ វទន្តិ, តទយុត្តំ តស្សាបិ វិបស្សនាចិត្តបរិទមនាទីនំ អធិដ្ឋានកិច្ចសាធនតោ. តស្មា បុរិមោយេវ អត្ថោ យុត្តោ.

បកប្បេតីតិ សំវិទហតិ. ឈានំ សមាបជ្ជន្តោ ហិ ឈានសុខំ អត្តនិ សំវិទហតិ នាម. អភិសង្ខរោតីតិ អាយូហតិ, សម្បិណ្ឌេតីតិ អត្ថោ. សម្បិណ្ឌនត្ថោ ហិ សមុទយដ្ឋោ. យស្មា និកន្តិវសេន ចេតនាកិច្ចស្ស មត្ថកប្បត្តិ, តស្មា ផលូបចារេន ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘និកន្តិំ កុរុមានោ អភិសង្ខរោតិ នាមា’’តិ វុត្តំ. ឥមា ឥទានិ មេ លព្ភមានា អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា និរុជ្ឈេយ្យុំ តំសមតិក្កមេនេវ ឧបរិឈានត្ថាយ ចេតនាភិសង្ខរណសម្ភវតោ. អញ្ញាតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាហិ អញ្ញា. តតោ ថូលតរភាវតោ ឱឡារិកា. កា បន តាតិ អាហ ‘‘ភវង្គសញ្ញា’’តិ. អាកិញ្ចញ្ញាយតនតោ វុដ្ឋាយ ឯវ ហិ ឧបរិឈានត្ថាយ ចេតនាភិសង្ខរណានិ ភវេយ្យុំ, វុដ្ឋានញ្ច ភវង្គវសេន ហោតិ. យាវ ច ឧបរិ ឈានសមាបជ្ជនំ, តាវ អន្តរន្តរា ភវង្គប្បវត្តីតិ អាហ ‘‘ភវង្គសញ្ញា ឧប្បជ្ជេយ្យុ’’ន្តិ.

ចេតេន្តោវាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនជ្ឈានំ ឯកំ ទ្វេ ចិត្តវារេ សមាបជ្ជន្តោ ឯវ. ន ចេតេតិ តថា ហេដ្ឋិមជ្ឈានេសុ វិយ វា បុព្ពាភោគាភាវតោ បុព្ពាភោគវសេន ហិ ឈានំ បកប្បេន្តោ ឥធ ‘‘ចេតេតី’’តិ វុត្តោ. យស្មា ‘‘អហមេតំ ឈានំ និព្ពត្តេមិ ឧបសម្បាទេមិ សមាបជ្ជាមី’’តិ ឯវំ អភិសង្ខរណំ តត្ថ សាលយស្សេវ ហោតិ, ន អនាលយស្ស, តស្មា ឯកំ ចិត្តក្ខណិកម្បិ ឈានំ បវត្តេន្តោ តត្ថ អប្បហីននិកន្តិកតាយ អភិសង្ខរោន្តោ ឯវាតិ អត្ថោ. យស្មា បនស្ស តថា ហេដ្ឋិមជ្ឈានេសុ វិយ វា តត្ថ បុព្ពាភោគោ នត្ថិ, តស្មា ‘‘ន អភិសង្ខរោតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឥមស្ស ភិក្ខុនោ’’តិអាទិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស វិវរណំ. ‘‘ស្វាយមត្ថោ’’តិអាទិនា តមេវត្ថំ ឧបមាយ បដិបាទេតិ.

បច្ឆាភាគេតិ បិតុឃរស្ស បច្ឆាភាគេ. តតោ បុត្តឃរតោ. លទ្ធឃរមេវាតិ យតោ អនេន ភិក្ខា លទ្ធា, តមេវ ឃរំ បុត្តគេហមេវ. អាសនសាលា វិយ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិ តតោ បិតុឃរបុត្តឃរដ្ឋានិយានំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតននិរោធសមាបត្តីនំ ឧបគន្តព្ពតោ. បិតុឃរំ អមនសិករិត្វាតិ បវិសិត្វា សមតិក្កន្តម្បិ បិតុឃរំ ន មនសិ កត្វា. បុត្តឃរស្សេវ អាចិក្ខនំ វិយ ឯកំ ទ្វេ ចិត្តវារេ សមាបជ្ជិតព្ពម្បិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ន មនសិ កត្វា បរតោ និរោធសមាបត្តិអត្ថាយ ឯវ មនសិការោ. ឯវំ អមនសិការសាមញ្ញេន, មនសិការសាមញ្ញេន ច ឧបមុបមេយ្យតា វេទិតព្ពា អាចិក្ខនេនបិ មនសិការស្សេវ ជោតិតត្តា. ន ហិ មនសិការេន វិនា អាចិក្ខនំ សម្ភវតិ.

តា ឈានសញ្ញាតិ តា ឯកំ ទ្វេ ចិត្តវារេ បវត្តា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា. និរុជ្ឈន្តីតិ បទេសេនេវ និរុជ្ឈន្តិ, បុព្ពាភិសង្ខារវសេន បន ឧបរិ អនុប្បាទោ. យថា ច ឈានសញ្ញានំ, ឯវំ ឥតរសញ្ញានំ បីតិ អាហ ‘‘អញ្ញា ច ឱឡារិកា ភវង្គសញ្ញា នុប្បជ្ជន្តី’’តិ, យថាបរិច្ឆិន្នកាលន្តិ អធិប្បាយោ. សោ ឯវំ បដិបន្នោ ភិក្ខូតិ សោ ឯវំ យថាវុត្តេ សញ្ញាគ្គេ ឋិតោ អរហត្តេ, អនាគាមិផលេ វា បតិដ្ឋិតោ ភិក្ខុ ទ្វីហិ ផលេហិ សមន្នាគមោ, តិណ្ណំ សង្ខារានំ បដិប្បស្សទ្ធិ, សោឡសវិធា ញាណចរិយា, នវវិធា សមាធិចរិយាតិ ឥមេសំ វសេន និរោធបដិបាទនបដិបត្តិំ បដិបន្នោ. ផុសតីតិ ឯត្ថ ផុសនំ នាម វិន្ទនំ បដិលទ្ធីតិ អាហ ‘‘វិន្ទតិ បដិលភតី’’តិ. អត្ថតោ បន យថាបរិច្ឆិន្នកាលំ ចិត្តចេតសិកានំ សព្ពសោ អប្បវត្តិ ឯវ.

អភីតិ ឧបសគ្គមត្តំ និរត្ថកំ, តស្មា ‘‘សញ្ញា’’ ឥច្ចេវ អត្ថោ. និរោធបទេន អនន្តរិកំ កត្វា សមាបត្តិបទេ វត្តព្ពេ តេសំ ទ្វិន្នំ អន្តរេ សម្បជានបទំ ឋបិតន្តិ អាហ ‘‘និរោធបទេន អនន្តរិកំ កត្វា វុត្ត’’ន្តិ, តេនាហ ‘‘អនុបដិ…បេ… អត្ថោ’’តិ. តត្រាបីតិ តស្មិម្បិ តថា បទានុបុព្ពិឋបនេបិ អយំ វិសេសត្ថោតិ យោជនា. សម្បជានន្តស្សាតិ តំ តំ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តត្ថ តត្ថ សង្ខារានំ សម្មសនវសេន បជានន្តស្ស. អន្តេតិ យថាវុត្តាយ និរោធបដិបត្តិយា បរិយោសានេ. ទុតិយវិកប្បេ សម្បជានន្តស្សាតិ សម្បជានការិនោតិ អត្ថោ, តេន និរោធសមាបជ្ជនកស្ស ភិក្ខុនោ អាទិតោ បដ្ឋាយ សព្ពបាដិហារិកបញ្ញាយ សទ្ធិំ អត្ថសាធិកា បញ្ញា កិច្ចតោ ទស្សិតា ហោតិ, តេនាហ ‘‘បណ្ឌិតស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ.

សព្ពាការេនាតិ ‘‘សមាបត្តិយា សរូបវិសេសោ, សមាបជ្ជនកោ, សមាបជ្ជនស្ស ឋានំ, ការណំ, សមាបជ្ជនាការោ’’តិ ឯវមាទិ សព្ពប្បការេន. តត្ថាតិ វិសុទ្ធិមគ្គេ. (វិសុទ្ធី. ២.៨៦៧) កថិតតោវាតិ កថិតដ្ឋានតោ ឯវ គហេតព្ពា, ន ឥធ តំ វទាម បុនរុត្តិភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

ឯវំ ខោ អហន្តិ ឯត្ថ អាការត្ថោ ឯវំ-សទ្ទោ ឧគ្គហិតាការទស្សនន្តិ កត្វា. ឯវំ បោដ្ឋបាទាតិ ឯត្ថ បន សម្បដិច្ឆនត្ថោ, តេនាហ ‘‘សុឧគ្គហិតំ តយាតិ អនុជានន្តោ’’តិ.

៤១៥. សញ្ញា អគ្គា ឯត្ថាតិ សញ្ញាគ្គំ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ. អដ្ឋសុ សមាបត្តីសុបិ សញ្ញាគ្គំ អត្ថិ ឧបលព្ភតីតិ ចិន្តេត្វា. ‘‘បុថូ’’តិ បាឡិយំ លិង្គវិបល្លាសំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ពហូនិបី’’តិ. ‘‘យថា’’តិ ឥមិនា បការវិសេសោ ករណប្បការោ គហិតោ, ន បការសាមញ្ញន្តិ អាហ ‘‘យេន យេន កសិណេនា’’តិ, បថវីកសិណេន ករណភូតេនា’’តិ ច. ឈានំ តាវ យុត្តោ ករណភាវោ សញ្ញានិរោធផុសនស្ស សាធកតមភាវតោ, កថំ កសិណានន្តិ? តេសម្បិ សោ យុត្តោ ឯវ. យទគ្គេន ហិ ឈានានំ និរោធផុសនស្ស សាធកតំ អភាវោ, តទគ្គេន កសិណានម្បិ តទវិនាភាវតោ. អនេកករណាបិ កិរិយា ហោតិយេវ យថា ‘‘អស្សេន យានេន ទីបិកាយ គច្ឆតី’’តិ.

ឯកវារន្តិ សកិំ. បុរិមសញ្ញានិរោធន្តិ កាមសញ្ញាទិបុរិមសញ្ញាយ និរោធំ, ន និរោធសមាបត្តិសញ្ញិតំ សញ្ញានិរោធំ. ឯកំ សញ្ញាគ្គន្តិ ឯកំ សញ្ញាភូតំ អគ្គំ សេដ្ឋន្តិ អត្ថោ ហេដ្ឋិមសញ្ញាយ ឧក្កដ្ឋភាវតោ. សញ្ញា ច សា អគ្គញ្ចាតិ សញ្ញាគ្គំ, ន សញ្ញាសុ អគ្គន្តិ. ទ្វេ វារេតិ ទ្វិក្ខត្តុំ. សេសកសិណេសូតិ កសិណានំយេវ គហណំ និរោធកថាយ អធិកតត្តា. តតោ ឯវ ចេត្ថ ឈានគ្គហណេន កសិណជ្ឈានានិ ឯវ គហិតានីតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘បឋមជ្ឈានេន ករណភូតេនា’’តិ អារម្មណំ អនាមសិត្វា វទតិ យថា ‘‘យេន យេន កសិណេនា’’តិ ឯត្ថ ឈានំ អនាមសិត្វា វុត្តំ. ‘‘ឥតី’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ សង្គហេត្វា និគមនវសេន វទតិ. សព្ពម្បីតិ សព្ពំ ឯកវារំ សមាបន្នឈានំ. សង្គហេត្វាតិ សញ្ជាននលក្ខណេន តំសភាវាវិសេសតោ ឯកជ្ឈំ សង្គហេត្វា. អបរាបរន្តិ បុនប្បុនំ.

៤១៦. ឈានបទដ្ឋានំ វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តស្ស បុគ្គលស្ស វសេន សញ្ញាញាណានិ ទស្សិតានិ បឋមនយេ. ទុតិយនយេ បន យស្មា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា មគ្គេន ឃដេន្តស្ស មគ្គញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា វិបស្សនាមគ្គវសេន សញ្ញាញាណានិ ទស្សិតានិ. យស្មា បន បឋមនយោ លោកិយត្តា ឱឡារិកោ, ទុតិយនយោ មិស្សកោ តស្មា តទុភយំ អសម្ភាវេត្វា អច្ចន្តសុខុមំ សុភំ ថិរំ និព្ពត្តិតលោកុត្តរមេវ ទស្សេតុំ មគ្គផលវសេន សញ្ញាញាណានិ ទស្សិតានិ តតិយនយេ. តយោបេតេ នយា មគ្គសោធនវសេន ទស្សិតា.

‘‘អយំ បនេត្ថ សារោ’’តិ វិភាវេតុំ តិបិដកមហាសិវត្ថេរវាទោ អាភតោ. និរោធំ បុច្ឆិត្វា តស្មិំ កថិតេ តទនន្តរំ សញ្ញាញាណុប្បត្តិំ បុច្ឆន្តោ អត្ថតោ និរោធតោ វុដ្ឋានំ បុច្ឆតិ នាម, និរោធតោ ច វុដ្ឋានំ អរហត្តផលុប្បត្តិយា វា សិយា អនាគាមិផលុប្បត្តិយា វា, តត្ថ សញ្ញា បធានា, តទនន្តរញ្ច បច្ចវេក្ខណញាណន្តិ តទុភយំ និទ្ធារេន្តោ ថេរោ ‘‘កិំ ឥមេ ភិក្ខូ ភណន្តី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘កិំ ឥមេ ភិក្ខូ ភណន្តី’’តិ តទា ទីឃនិកាយតន្តិំ បរិវត្តន្តេ ឥមំ ឋានំ បត្វា យថាវុត្តេន បដិបាដិយា តយោ នយេ កថេន្តេ ភិក្ខូ សន្ធាយ វទតិ.

យស្ស យថា មគ្គវីថិយំ មគ្គផលញាណេសុ ឧប្បន្នេសុ និយមតោ មគ្គផលបច្ចវេក្ខណញាណានិ ហោន្តិ, ឯវំ ផលសមាបត្តិយំ ផលបច្ចវេក្ខណញាណន្តិ អាហ ‘‘បច្ឆា បច្ចវេក្ខណញាណ’’ន្តិ. ‘‘ឥទំ អរហត្តផល’’ន្តិ ឥទំ បច្ចវេក្ខណញាណស្ស បវត្តិអាការទស្សនំ. ផលសមាធិសញ្ញាបច្ចយាតិ ផលសមាធិសហគតសញ្ញាបច្ចយា. កិរ-សទ្ទោ អនុស្សរណត្ថោ. យថាធិគតធម្មានុស្សរណបក្ខិយា ហិ បច្ចវេក្ខណា. សមាធិសីសេន ចេត្ថ សព្ពំ អរហត្តផលំ គហិតំ សហចរណញាយេន, តស្មិំ អសតិ បច្ចវេក្ខណាយ អសម្ភវោ ឯវាតិ អាហ ‘‘ឥទប្បច្ចយា’’តិ.

សញ្ញាអត្តកថាវណ្ណនា

៤១៧. ទេសនាយ សណ្ហភាវេន សារម្ភមក្ខិស្សាទិមលវិសោធនតោ សុតមយញាណំ ន្ហាបិតំ វិយ, សុខុមភាវេន តនុលេបនវិលិត្តំ វិយ, តិលក្ខណព្ភាហតតាយ កុណ្ឌលាទិអលង្ការវិភូសិតំ វិយ ច ហោតិ, តទនុបសេវតោ ញាណស្ស ច តថាភាវោ តំសមង្គិនោ បុគ្គលស្ស តថាភាវាបត្តិ, និរោធកថាយ និវេសនញ្ចស្ស សិរិសយនប្បវេសនសទិសន្តិ អាហ ‘‘សណ្ហសុខុម…បេ… អារោបិតោបី’’តិ. តត្ថាតិ តស្សំ និរោធកថាយំ. សុខំ អវិន្ទន្តោ មន្ទពុទ្ធិតាយ អលភន្តោ. មលវិទូសិតតាយ គូថដ្ឋានសទិសំ. អត្តនោ លទ្ធិំ អត្តទិដ្ឋិំ. អនុមតិំ គហេត្វាតិ អនុញ្ញំ គហេត្វា ‘‘ឯទិសោ មេ អត្តា’’តិ អនុជានាបេត្វា, អត្តនោ លទ្ធិយំ បតិដ្ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. កំ បនាតិ ឱឡារិកោ, មនោមយោ, អរូបីតិ តិណ្ណំ អត្តវាទានំ វសេន តិវិធេសុ កតមន្តិ អត្ថោ. បរិហរន្តោតិ វិទ្ធំសនតោ បរិហរន្តោ, និគូហន្តោតិ អធិប្បាយោ. យស្មា ចតុសន្តតិរូបប្បពន្ធំ ឯកត្តវសេន គហេត្វា រូបីភាវតោ ‘‘ឱឡារិកោ អត្តា’’តិ បច្ចេតិ អត្តវាទី, អន្នបានោបធានតញ្ចស្ស បរិកប្បេត្វា ‘‘សស្សតោ’’តិ មញ្ញតិ, រូបីភាវតោ ឯវ ច សញ្ញាយ អញ្ញត្តំ ញាយាគតមេវ, យំ វេទវាទិនោ ‘‘អន្នមយោ, បានមយោ’’តិ ច ទ្វិធា វោហរន្តិ, តស្មា បរិព្ពាជកោ តំ សន្ធាយា ‘‘ឱឡារិកំ ខោ’’តិ អាហ.

តត្ថ យទិ អត្តា រូបី, ន សញ្ញី, សញ្ញាយ អរូបភាវត្តា, រូបធម្មានញ្ច អសញ្ជាននសភាវត្តា, រូបី ច សមានោ យទិ តវ មតេន និច្ចោ, សញ្ញា អបរាបរំ បវត្តនតោ តត្ថ តត្ថ ភិជ្ជតីតិ ភេទសព្ភាវតោ អនិច្ចា, ឯវម្បិ ‘‘អញ្ញា សញ្ញា, អញ្ញោ អត្តា’’តិ សញ្ញាយ អភាវតោ អចេតនោតិ ន កម្មស្ស ការកោ, ផលស្ស ច ន ឧបភុញ្ជកោតិ អាបន្នមេវ, តេនាហ ‘‘ឱឡារិកោ ច ហិ តេ’’តិអាទិ. បច្ចាគច្ឆតោតិ បច្ចាគច្ឆន្តស្ស, ជានតោតិ អត្ថោ. ‘‘អញ្ញា ច សញ្ញា ឧប្បជ្ជន្តិ, អញ្ញា ច សញ្ញា និរុជ្ឈន្តី’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ឧប្បាទបុព្ពកោ និរោធោ, ន ច ឧប្បន្នំ អនិរុជ្ឈកំ នាម អត្ថីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ចតុន្នញ្ច ខន្ធាន’’ន្តិអាទិ.

៤១៨-៤២០. មនោមយន្តិ ឈានមនសោ វសេន មនោមយំ. យោ ហិ ពាហិរបច្ចយនិរបេក្ខោ, សោ មនសាវ និព្ពត្តោតិ មនោមយោ. រូបលោកេ និព្ពត្តសរីរំ សន្ធាយ វទតិ, យំ វេទវាទិនោ អានន្ទមយោ, វិញ្ញាណមយោតិ ច ទ្វិធា វោហរន្តិ. តត្រាបីតិ ‘‘មនោមយោ អត្តា’’តិ ឥមស្មិម្បិ បក្ខេ. ទោសេ ទិន្នេតិ ‘‘អញ្ញាវ សញ្ញា ភវិស្សតី’’តិអាទិនា ទោសេ ទិន្នេ. ឥធាបិ បុរិមវាទេ វុត្តនយេនេវ ទោសទស្សនំ វេទិតព្ពំ. អយំ បន វិសេសោ – យទិ អត្តា មនោមយោ, សព្ពង្គបច្ចង្គី, អហីនិន្ទ្រិយោ ច ភវេយ្យ, ឯវំ សតិ ‘‘រូបំ អត្តា សិយា, ន ច សញ្ញី’’តិ បុព្ពេ វិយ វត្តព្ពំ. តេនាហ – ‘‘មនោមយោ ច ហិ តេ’’តិអាទិ. កស្មា បនាយំ បរិព្ពាជកោ បឋមំ ឱឡារិកំ អត្តានំ បដិជានិត្វា តំ លទ្ធិំ វិស្សជ្ជេត្វា បុន មនោមយំ អត្តានំ បដិជានាតិ, តញ្ច វិស្សជ្ជេត្វា អរូបិំ អត្តានំ បដិជានាតីតិ? កាមញ្ចេត្ថ ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ, តថាបិ ឥមេ តិត្ថិយា នាម អនវដ្ឋិតចិត្តា ថុសរាសិម្ហិ និខាតខាណុកោ វិយ ចញ្ចលាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា នាម ឧម្មត្តកោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សញ្ញាយាតិ បកតិសញ្ញាយ. ឧប្បាទនិរោធំ ឥច្ឆតិ អបរាបរំ បវត្តាយ សញ្ញាយ ឧទយវយទស្សនតោ. តថាបិ ‘‘សញ្ញា សញ្ញា’’តិ បវត្តសមញ្ញំ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា តស្ស ច អវិច្ឆេទំ បរិកប្បេន្តោ សស្សតំ មញ្ញតិ, តេនាហ ‘‘អត្តានំ បន សស្សតំ មញ្ញតី’’តិ.

តថេវាតិ យថា ‘‘រូបី អត្តា’’តិ, ‘‘មនោមយោ អត្តា’’តិ ច វាទទ្វយេ សញ្ញាយ អត្តតោ អញ្ញតា, តថា ចស្ស អចេតនតាទិទោសប្បសង្គោ ទុន្និវារោ, តថេវ ឥមស្មិំ វាទេ ទោសោ. តេនាហ ‘‘តថេវស្ស ទោសំ ទស្សេន្តោ’’តិ. មិច្ឆាទស្សនេនាតិ អត្តទិដ្ឋិសង្ខាតេន មិច្ឆាភិនិវេសេន. អភិភូតត្តាតិ អនាទិកាលភាវិតភាវេន អជ្ឈោត្ថដត្តា និវារិតញាណចារត្តា. តំ នានត្តំ អជានន្តោតិ យេន សន្តតិឃនេន, សមូហឃនេន ច វញ្ចិតោ ពាលោ បពន្ធវសេន បវត្តមានំ ធម្មសមូហំ មិច្ឆាគាហវសេន ‘‘អត្តា’’តិ, ‘‘និច្ចោ’’តិ ច អភិនិវិស្ស វោហរតិ, តំ ឯកត្តសញ្ញិតំ ឃនគ្គហណំ វិនិភុជ្ជ យាថាវតោ ជាននំ ឃនវិនិព្ភោគោ, សព្ពេន សព្ពំ តិត្ថិយានំ សោ នត្ថីតិ អយម្បិ បរិព្ពាជកោ តាទិសស្ស ញាណស្ស បរិបាកស្ស អភាវតោ វុច្ចមានម្បិ នាញ្ញាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘ភគវតា វុច្ចមានម្បិ តំ នានត្តំ អជានន្តោ’’តិ. សញ្ញា នាមាយំ នានារម្មណា នានាក្ខណេ ឧប្បជ្ជតិ, វេតិ ចាតិ សញ្ញាយ ឧប្បាទនិរោធំ បស្សន្តោបិ សញ្ញាមយំ សញ្ញាភូតំ អត្តានំ បរិកប្បេត្វា យថាវុត្តឃនវិនិព្ភោគាភាវតោ និច្ចមេវ កត្វា មញ្ញតិ ទិដ្ឋិមញ្ញនាយ. តថាភូតស្ស ច តស្ស សណ្ហសុខុមបរមគម្ភីរធម្មតា ន ញាយតេវាតិ វុត្តំ ‘‘ទុជ្ជានំ ខោ’’តិអាទិ.

ទិដ្ឋិអាទីសុ ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ ទស្សនំ អភិនិវិសនំ ទិដ្ឋិ. តស្សា ឯវ បុព្ពភាគភូតំ ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ និជ្ឈានវសេន ខមនំ ខន្តិ. តថា រោចនំ រុចិ. ‘‘អញ្ញថា’’តិអាទិ តេសំ ទិដ្ឋិអាទីនំ វិភជិត្វា ទស្សនំ. តត្ថ អញ្ញថាតិ យថា អរិយវិនយេ អន្តទ្វយំ អនុបគ្គម្ម មជ្ឈិមា បដិបទាវសេន ទស្សនំ ហោតិ, តតោ អញ្ញថាយេវ. អញ្ញទេវាតិ យំ បរមត្ថតោ វិជ្ជតិ ខន្ធាយតនាទិ, តស្ស ច អនិច្ចតាទិ, តតោ អញ្ញទេវ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានំ អត្តានំ សស្សតាទិ តេ ខមតិ ចេវ រុច្ចតិ ច. អាយុញ្ជនំ អនុយុញ្ជនំ អាយោគោ, តេនាហ ‘‘យុត្តបយុត្តតា’’តិ. បដិបត្តិយាតិ បរមត្តចិន្តនាទិបរិព្ពាជកបដិបត្តិយា. ទុជ្ជានមេតំ ធម្មតំ ត្វំ ‘‘អយំ បរមត្ថោ, អយំ សម្មុតី’’តិ ឥមស្ស វិភាគស្ស ទុព្ពិភាគត្តា. ‘‘យទិ ឯតំ ទុជ្ជានំ, តំ តាវ តិដ្ឋតុ, ឥមំ បនត្ថំ ភគវន្តំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា យថា បដិបជ្ជិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ បរិព្ពាជកោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អញ្ញោ វា សញ្ញតោតិ សញ្ញាសភាវតោ អញ្ញោ សភាវោ វា អត្តា ហោតូតិ អត្ថោ. អស្សាតិ អត្តនោ.

លោកីយតិ ទិស្សតិ ឯត្ថ បុញ្ញបាបំ, តព្ពិបាកោ ចាតិ លោកោ, អត្តា. សោ ហិស្ស ការកោ, វេទកោ ចាតិ ឥច្ឆិតោ. ទិដ្ឋិគតន្តិ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.៣១; ឧទា. ៥៥) នយប្បវត្តំ ទិដ្ឋិគតំ. ន ហេស ទិដ្ឋាភិនិវេសោ ទិដ្ឋធម្មិកាទិអត្ថនិស្សិតោ តទសំវត្តនតោ. យោ ហិ តទាវហោ, សោ តំនិស្សិតោតិ វត្តព្ពតំ លភេយ្យ យថា តំ បុញ្ញញាណសម្ភារោ. ឯតេនេវ តស្ស ន ធម្មនិស្សិតតាបិ សំវណ្ណិតា ទដ្ឋព្ពា. អាទិព្រហ្មចរិយស្សាតិ អាទិព្រហ្មចរិយំ, តទេវ អាទិព្រហ្មចរិយកំ យថា ‘‘វិនយោ ឯវ វេនយិកោ’’តិ, (បារា. អដ្ឋ. ២១) តេនាហ ‘‘សិក្ខត្តយសង្ខាតស្សា’’តិអាទិ. ទិដ្ឋាភិនិវេសស្ស សំសារវដ្ដេ និព្ពិទាវិរាគនិរោធុបសមាសំវត្តនំ វដ្ដន្តោគធត្តា, តស្ស វដ្ដសម្ពន្ធនតោ ច. តថា អភិញ្ញាសម្ពោធនិព្ពានាសំវត្តនញ្ច ទដ្ឋព្ពំ. អភិជាននាយាតិ ញាតបរិញ្ញាវសេន អភិជាននត្ថាយ. សម្ពុជ្ឈនត្ថាយាតិ តីរណបហានបរិញ្ញាវសេន សម្ពោធនត្ថាយាតិ វទន្តិ. អភិជាននាយាតិ អភិញ្ញាបញ្ញាវសេន ជាននាយ, តំ បន វដ្ដស្ស បច្ចក្ខករណមេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘បច្ចក្ខកិរិយាយា’’តិ. សម្ពុជ្ឈនត្ថាយាតិ បរិញ្ញាភិសមយវសេន បដិវេធាយ.

កាមំ តណ្ហាបិ ទុក្ខសភាវា, តស្សា បន សមុទយភាវេន វិសុំ គហិតត្តា ‘‘តណ្ហំ ឋបេត្វា’’តិ វុត្តំ. បភាវនតោ ឧប្បាទនតោ. ទុក្ខំ បភាវេន្តីបិ តណ្ហា អវិជ្ជាទិបច្ចយន្តរសហិតា ឯវ បភាវេតិ, ន កេវលាតិ អាហ ‘‘សប្បច្ចយា’’តិ. ឧភិន្នំ អប្បវត្តីតិ ឧភិន្នំ អប្បវត្តិនិមិត្តំ, នប្បវត្តន្តិ ឯត្ថ ទុក្ខសមុទយា ឯតស្មិំ វា អធិគតេតិ អប្បវត្តិ. ទុក្ខនិរោធំ និព្ពានំ គច្ឆតិ អធិគច្ឆតិ, តទត្ថំ បដិបទា ចាតិ ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា. មគ្គបាតុភាវោតិ អគ្គមគ្គសមុប្បាទោ. ផលសច្ឆិកិរិយាតិ អសេក្ខផលាធិគមោ. អាការន្តិ តំ គមនលិង្គំ.

៤២១. សមន្តតោ និគ្គណ្ហនវសេន តោទនំ វិជ្ឈនំ សន្និតោទកំ, វាចាយាតិ ច បច្ចត្តេ ករណវចនន្តិ អាហ ‘‘វចនបតោទេនា’’តិ. សជ្ឈព្ភរិតន្តិ សមន្តតោ ភុសំ អរិតំ អកំសូតិ សតមត្តេហិ តុត្តកេហិ វិយ តិំសសតមត្តា បរិព្ពាជកា វាចាបតោទនេហិ តុទិំសុ សភាវតោ វិជ្ជមានន្តិ បរមត្ថសភាវតោ ឧបលព្ភមានំ, នបកតិអាទិ វិយ អនុបលព្ភមានំ. តច្ឆន្តិ សច្ចំ. តថន្តិ អវិបរីតំ លោកុត្តរធម្មេសូតិ វិសយេ ភុម្មំ តេ ធម្មេ វិសយំ កត្វា. ឋិតសភាវន្តិ អវដ្ឋិតសភាវំ, តទុប្បាទកន្តិ អត្ថោ. លោកុត្តរធម្មនិយាមតន្តិ លោកុត្តរធម្មសម្បាបននិយាមេន និយតំ, តេនាហ ‘‘ពុទ្ធានញ្ហី’’តិអាទិ. ឯទិសាតិ ‘‘ធម្មដ្ឋិតត’’ន្តិអាទិនា វុត្តប្បការា.

ចិត្តហត្ថិសារិបុត្តបោដ្ឋបាទវត្ថុវណ្ណនា

៤២២. សុខុមេសុ អត្ថន្តរេសូតិ ខន្ធាយតនាទីសុ សុខុមញាណគោចរេសុ ធម្មេសុ. កុសលោតិ បុព្ពេ ពុទ្ធសាសនេ កតបរិចយតាយ ឆេកោ អហោសិ. គិហិភាវេ អានិសំសកថាយកថិតត្តា សីលវន្តស្ស ភិក្ខុនោ តថា កថនេន វិព្ភមនេ និយោជិតត្តា ឥទានិ សយម្បិ សីលវា ឯវ ហុត្វា ឆ វារេ (ធ. ប. អដ្ឋ. ៣៧; ជា. អដ្ឋ. ១.១.៦៩) វិព្ភមិ. កម្មសរិក្ខកេន ហិ ផលេន ភវិតព្ពំ. មហាសាវកស្ស កថិតេតិ មហាសាវកស្ស មហាកោដ្ឋិកត្ថេរស្ស អបសាទនកថិតនិមិត្តំ. បតិដ្ឋាតុំ អសក្កោន្តោតិ សាសនេ បតិដ្ឋំ លទ្ធុំ អសក្កោន្តោ.

៤២៣. បញ្ញាចក្ខុនោ នត្ថិតាយាតិ សុវុត្តទុរុត្តសមវិសមទស្សនសមត្ថបញ្ញាចក្ខុនោ អភាវេន. ចក្ខុមាតិ ឯត្ថ យាទិសេន ចក្ខុនា បុរិសោ ‘‘ចក្ខុមា’’តិ វុត្តោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សុភាសិតា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯកកោដ្ឋាសាតិ ឯកន្តិកា, និព្ពានាវហភាវេន និច្ឆិតាតិ អធិប្បាយោ. ឋបិតាតិ វវត្ថាបិតា. ន ឯកកោដ្ឋាសា ន ឯកន្តិកា, ន និព្ពានាវហភាវេន និច្ឆិតា វដ្ដន្តោគធភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

ឯកំសិកធម្មវណ្ណនា

៤២៥. ‘‘កស្មា អារភី’’តិ ការណំ បុច្ឆិត្វា ‘‘អនិយ្យានិកភាវទស្សនត្ថ’’ន្តិ បយោជនំ វិស្សជ្ជិតំ. សតិ ហិ ផលសិទ្ធិយំ ហេតុសិទ្ធោយេវ ហោតីតិ. បញ្ញាបិតនិដ្ឋាយាតិ បវេទិតវិមុត្តិមគ្គស្ស, វដ្ដទុក្ខបរិយោសានំ គច្ឆតិ ឯតាយាតិ ‘‘និដ្ឋា’’តិ វិមុត្តិ វុត្តា. និដ្ឋាមគ្គោ ហិ ឥធ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘និដ្ឋា’’តិ វុត្តោ. តស្ស ហិ អនិយ្យានិកតា, និយ្យានិកតា ច វុច្ចតិ, ន និដ្ឋាយ. និយ្យានំ វា និគ្គមនំ និស្សរណំ, វដ្ដទុក្ខស្ស វុបសមោតិ អត្ថោ. និយ្យានមេវ និយ្យានិកំ, ន និយ្យានិកំ អនិយ្យានិកំ, សោ ឯវ ភាវោ អនិយ្យានិកភាវោ, តស្ស ទស្សនត្ថន្តិ យោជេតព្ពំ. ‘‘ឯវ’’ន្តិ ‘‘និព្ពានំ និព្ពាន’’ន្តិ វចនមត្តសាមញ្ញំ គហេត្វា វទតិ, ន បន បរមត្ថតោ តេសំ សមយេ និព្ពានបញ្ញាបនស្ស លព្ភនតោ, តេន វុត្តំ ‘‘សា ច ន និយ្យានិកា’’តិអាទិ. លោកថូបិកាទិវសេនាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘អញ្ញោ បុរិសោ, អញ្ញា បកតី’’តិ បកតិបុរិសន្តរាវពោធោ មោក្ខោ, ពុទ្ធិអាទិគុណវិនិមុត្តស្ស អត្តនោ សកត្តនិ អវដ្ឋានំ មោក្ខោ, កាយបវត្តិគតិជាតិពន្ធានំ អប្បមជ្ជនវសេន អប្បវត្តោ មោក្ខោ, យញ្ញេហិ ជុតេន បរេន បុរិសេន សលោកតា មោក្ខោ, សមីបតា មោក្ខោ, សហយោគោ មោក្ខោតិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. យថាបញ្ញត្តាតិ បញ្ញត្តប្បការា ហុត្វា ន និយ្យាតិ, យេនាការេន ‘‘និដ្ឋា បាបុណីយតី’’តិ តេហិ បវេទិតា, តេនាការេន តស្សា អប្បត្តព្ពតោ ន និយ្យាតិ. បណ្ឌិតេហិ បដិក្ខិត្តាតិ ‘‘នាយំ និដ្ឋា បដិបទា វដ្ដស្ស អនតិក្កមនតោ’’តិ ពុទ្ធាទីហិ បណ្ឌិតេហិ បដិក្ខិត្តា. និវត្តតីតិ បដិក្ខេបស្ស ការណវចនំ, តស្មា តេហិ បញ្ញត្តា និដ្ឋា បដិបទា ន និយ្យាតិ, អញ្ញទត្ថុ តំសមង្គិនំ បុគ្គលំ សំសារេ ឯវ បរិព្ភមាបេន្តី និវត្តតិ.

បធានំ ជាននំ នាម បច្ចក្ខតោ ជាននំ តស្ស បមាណជេដ្ឋភាវតោ, ឥតរស្ស សំសយានុពទ្ធត្តាតិ វុត្តំ ‘‘ជានំ បស្ស’’ន្តិ. តេនេត្ថ ទស្សនេន ជាននំ វិសេសេតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – តុម្ហាកំ ឯកន្តសុខេ លោកេ បច្ចក្ខតោ ញាណទស្សនំ អត្ថីតិ. ជានន្តិ វា តស្ស លោកស្ស អនុមានវិសយតំ បុច្ឆតិ, បស្សន្តិ បច្ចក្ខតោ គោចរតំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – អបិ តុម្ហាកំ លោកោ បច្ចក្ខតោ ញាតោ, ឧទាហុ អនុមានតោតិ.

យស្មា លោកេ បច្ចក្ខភូតោ អត្ថោ ឥន្ទ្រិយគោចរភាវេន បាកដោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ទិដ្ឋបុព្ពានី’’តិអាទិ. ទិដ្ឋបុព្ពានីតិ ទិដ្ឋវា, ទស្សនភូតេន, តទនុគតេន ច ញាណេន គហិតបុព្ពានីតិ អត្ថោ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘សរីរសណ្ឋានាទីនី’’តិ វចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ. ‘‘អប្បាដិហីរក ត’’ន្តិ អនុនាសិកលោបំ កត្វា និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘អប្បាដិហីរកំ ត’’ន្តិ ‘‘អប្បាដិហីរំ កត’’ន្តិ ឯវមេត្ថ វណ្ណេន្តិ. បដិបក្ខហរណតោ បដិហារិយំ, តទេវ បាដិហារិយំ, ឧត្តរវិរហិតំ វចនំ. បាដិហារិយមេវេត្ថ ‘‘បាដិហីរក’’ន្តិ វា វុត្តំ. ន បាដិហីរកំ អប្បាដិហីរកំ បរេហិ វុច្ចមានឧត្តរេហិ សឧត្តរត្តា, តេនាហ ‘‘បដិហរណវិរហិត’’ន្តិ. សឧត្តរញ្ហិ វចនំ តេន ឧត្តរេន បដិហារីយតិ អតិវិបរិវត្តីយតិ. តតោ ឯវ និយ្យានស្ស បដិហរណមគ្គស្ស អភាវតោ ‘‘អនិយ្យានិក’’ន្តិ វត្តព្ពតំ លភតិ.

៤២៦. វិលាសោ លីឡា. អាកប្បោ កេសពន្ធវត្ថគ្គហណំ អាទិអាការវិសេសោ, វេសសំវិធានំ វា. អាទិ-សទ្ទេន ភាវាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘ភាវោ’’តិ ច ចាតុរិយំ វេទិតព្ពំ.

តយោអត្តបដិលាភវណ្ណនា

៤២៨. អាហិតោ អហំ មានោ ឯត្ថាតិ អត្តា, អត្តភាវោតិ អាហ ‘‘អត្តបដិលាភោតិ អត្តភាវបដិលាភោ’’តិ. កាមភវំ ទស្សេតិ តស្ស ឥតរទ្វយត្តភាវតោ ឱឡារិកត្តា. រូបភវំ ទស្សេតិ ឈានមនេន និព្ពត្តំ ហុត្វា រូបីភាវេន ឧបលព្ភនតោ. សំកិលេសិកា ធម្មា នាម ទ្វាទស អកុសលចិត្តុប្បាទា តទភាវេ កស្សចិ សំកិលេសស្សាបិ អសម្ភវតោ. វោទានិយា ធម្មា នាម សមថវិបស្សនា តាសំ វសេន សព្ពសោ ចិត្តវោទានស្ស សិជ្ឈនតោ.

៤២៩. បដិបក្ខធម្មានំ អសមុច្ឆេទេ បន ន កទាចិបិ អនវជ្ជធម្មានំ បារិបូរី, វេបុល្លំ វា សម្ភវតិ, សមុច្ឆេទេ បន សតិ ឯវ សម្ភវតីតិ មគ្គបញ្ញាផលបញ្ញា-គ្គហណំ. តា ហិ សកិំ បរិបុណ្ណា បរិបុណ្ណា ឯវ អបរិហានធម្មត្តា. តរុណបីតីតិ ឧប្បន្នមត្តា អលទ្ធាសេវនា ទុព្ពលា បីតិ. ពលវតុដ្ឋីតិ បុនប្បុនំ ឧប្បត្តិយា លទ្ធាសេវនា ឧបរិវិសេសាធិគមស្ស បច្ចយភូតា ថិរតរា បីតិ. ‘‘យំ អវោចុម្ហា’’តិអាទីសុ អយំ សង្ខេបត្ថោ – យំ វោហារំ ‘‘សំកិលេសិកវោទានិយធម្មានំ បហានាភិវុទ្ធិនិដ្ឋំ បញ្ញាយ បារិបូរិវេបុល្លភូតំ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ អបរប្បច្ចយេន ញាណេន បច្ចក្ខតោ សម្បាទេត្វា វិហរិស្សតី’’តិ កថយិម្ហ. តត្ថ តស្មិំ វិហារេ តស្ស មម ឱវាទករស្ស ភិក្ខុនោ ឯវំ វុត្តប្បការេន វិហរណនិមិត្តំ បមោទប្បភាវិតា បីតិ ច ភវិស្សតិ, តស្សា ច បច្ចយភូតំ បស្សទ្ធិទ្វយំ សម្មទេវ ឧបដ្ឋិតា សតិ ច ឧក្កំសគតំ ញាណញ្ច តថាភូតោ ច សោ វិហារោ. សន្តបណីតតាយ អតប្បកោ អនញ្ញសាធារណោ សុខវិហារោតិ វត្តព្ពតំ អរហតីតិ.

បឋមជ្ឈានេ បដិលទ្ធមត្តេ ហីនភាវតោ បីតិ ទុព្ពលា បាមោជ្ជបក្ខិកា, សុវិភាវិតេ បន តស្មិំ បគុណេ សា បណីតា ពលវភាវតោ បរិបុណ្ណកិច្ចា បីតីតិ វុត្តំ ‘‘បឋមជ្ឈានេ បាមោជ្ជាទយោ ឆបិ ធម្មា លព្ភន្តី’’តិ. ‘‘សុខោ វិហារោ’’តិ ឥមិនា សមាធិ គហិតោ. សុខំ គហិតន្តិ អបរេ, តេសំ មតេន សន្តសុខតាយ ឧបេក្ខា ចតុត្ថជ្ឈានេ ‘‘សុខ’’ន្តិ ឥច្ឆិតា, តេនាហ ‘‘តថា ចតុត្ថេ’’តិអាទិ. បាមោជ្ជំ និវត្តតីតិ ទុព្ពលបីតិសង្ខាតំ បាមោជ្ជំ ឆសុ ធម្មេសុ និវត្តតិ ហាយតិ. វិតក្កវិចារក្ខោភវិរហេន ទុតិយជ្ឈានេ សព្ពទា បីតិ ពលវតី ឯវ ហោតិ, ន បឋមជ្ឈានេ វិយ កទាចិ ទុព្ពលា. សុទ្ធវិបស្សនា បាទកជ្ឈានមេវាតិ ឧបរិ មគ្គំ អកថេត្វា កេវលំ វិបស្សនាបាទកជ្ឈានំ កថិតំ. ចតូហិ មគ្គេហិ សទ្ធិំ វិបស្សនា កថិតាតិ វិបស្សនាយ បាទកភាវេន ឈានានិ កថេត្វា តតោ បរំ វិបស្សនាបុព្ពកា ចត្តារោបិ មគ្គា កថិតាតិ អត្ថោ. ចតុត្ថជ្ឈានិកផលសមាបត្តិ កថិតាតិ បឋមជ្ឈានិកាទិកា ផលសមាបត្តិយោ អកថេត្វា ចតុត្ថជ្ឈានិកា ឯវ ផលសមាបត្តិ កថិតា. បីតិវេវចនមេវ កត្វាតិ ទ្វិន្នំ បីតីនំ ឯកស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ អនុប្បជ្ជនតោ បាមោជ្ជំ បីតិវេវចនមេវ កត្វា. បីតិសុខានំ អបរិច្ចត្តត្តា, ‘‘សុខោ ច វិហារោ’’តិ សាតិសយស្ស សុខវិហារស្ស គហិតត្តា ច ទុតិយជ្ឈានិកផលសមាបត្តិ នាម កថិតា. កាមំ បឋមជ្ឈានេបិ បីតិសុខានិ លព្ភន្តិ, តានិ បន វិតក្កវិចារក្ខោភេន ន សន្តបណីតានិ, សន្តបណីតានិ ច ឥធាធិប្បេតានិ.

៤៣២-៤៣៧. វិភាវនត្ថោតិ បកាសនត្ថោ សរូបតោ និរូបនត្ថោ, តេនាហ ‘‘អយំ សោ’’តិអាទិ. នន្តិ ឱឡារិកំ អត្តបដិលាភំ. សប្បដិហរណន្តិ បរេន ចោទិតវចនេន សបរិហារំ សឧត្តរំ. តុច្ឆោតិ មុសា អភូតោ. ស្វេវាតិ សោ ឯវ អត្តបដិលាភោ. តស្មិំ សមយេ ហោតីតិ តស្មិំ បច្ចុប្បន្នសមយេ វិជ្ជមានោ ហោតិ. អត្តបដិលាភោត្វេវ និយ្យាតេសិ, ន នំ សរូបតោ នីហរិត្វា ទស្សេសិ. រូបាទយោ ចេត្ថ ធម្មាតិ រូបវេទនាទយោ ឯវ ឯត្ថ លោកេ សភាវធម្មា. អត្តបដិលាភោតិ បន តេ រូបាទិកេ បញ្ចក្ខន្ធេ ឧបាទាយ បញ្ញត្តិ, តេនាហ ‘‘នាមមត្តមេត’’ន្តិ. នាមបណ្ណត្តិវសេនាតិ នាមភូតបញ្ញត្តិមត្តតាវសេន.

៤៣៨. ឯវញ្ច បន វត្វាតិ ‘‘អត្តបដិលាភោតិ រូបាទិកេ ឧបាទាយ បញ្ញត្តិមត្ត’’ន្តិ ឥមមត្ថំ ‘‘យស្មិំ ចិត្ត សមយេ’’តិអាទិនា វត្វា. បដិបុច្ឆិត្វា វិនយនត្ថន្តិ យថា បរេ បុច្ឆេយ្យុំ, តេនាការេន កាលវិភាគតោ បដិបទានិ បុច្ឆិត្វា តស្ស អត្ថស្ស ញាបនវសេន វិនយនត្ថំ. តស្មិំ សមយេ សច្ចោ អហោសីតិ តស្មិំ អតីតសមយេ ឧបាទានស្ស វិជ្ជមានតាយ សច្ចភូតោ វិជ្ជមានោ វិយ វត្តព្ពោ អហោសិ, ន បន អនាគតោ ឥទានិ បច្ចុប្បន្នោ វា អត្តបដិលាភោ តទុបាទានស្ស តទា អវិជ្ជមានត្តា. យេ តេ អតីតា ធម្មា អតីតសមយេ អតីតត្តបដិលាភស្ស ឧបាទានភូតា រូបាទយោ. តេ ឯតរហិ នត្ថិ និរុទ្ធត្តា. តតោ ឯវ អហេសុន្តិ សង្ខ្យំ គតា. តស្មាតិ តស្មិំយេវ សមយេ លព្ភនតោ. សោបិ តទុបាទានោ មេ អត្តបដិលាភោ តស្មិំយេវ អតីតសមយេ សច្ចោ ភូតោ វិជ្ជមានោ វិយ អហោសិ. អនាគតបច្ចុប្បន្នានន្តិ អនាគតានញ្ចេវ បច្ចុប្បន្នានញ្ច រូបធម្មានំ ឧបាទានភូតានំ តទា តស្មិំ អតីតសមយេ អភាវា តទុបាទានោ អនាគតោ បច្ចុប្បន្នោ ច អត្តបដិលាភោ តស្មិំ អតីតសមយេ មោឃោ តុច្ឆោ មុសា នត្ថីតិ អត្ថោ. នាមមត្តមេវាតិ សមញ្ញាមត្តមេវ. អត្តបដិលាភំ បដិជានាតិ បរមត្ថតោ អនុបលព្ភមានត្តា.

‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា យេ តេ អនាគតា ធម្មា, តេ ឯតរហិ នត្ថិ, ‘‘ភវិស្សន្តី’’តិ បន សង្ខ្យំ គមិស្សន្តិ, តស្មា សោបិ មេ អត្តបដិលាភោ តស្មិំយេវ សមយេ សច្ចោ ភវិស្សតិ. អតីតបច្ចុប្បន្នានំ បន ធម្មានំ តទា អភាវា តស្មិំ សមយេ មោឃោ អតីតោ មោឃោ បច្ចុប្បន្នោ. យេ ឥមេ បច្ចុប្បន្នា ធម្មា, តេ ឯតរហិ អត្ថិ, តស្មា យោយំ មេ អត្តបដិលាភោ, សោ ឥទានិ សច្ចោ. អតីតានាគតានំ បន ធម្មានំ ឥទានិ អភាវា តស្មិំ សមយេ មោឃោ អតីតោ មោឃោ អនាគតោតិ ឯវំ អត្ថតោ នាមមត្តមេវ អត្តបដិលាភំ បដិជានាតីតិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ.

៤៣៩-៤៤៣. សំសន្ទិតុន្តិ សមានេតុំ. យស្មិំ សមយេ ខីរំ ហោតីតិ យស្មិំ កាលេ ភូតុបាទាយសញ្ញិតំ ឧបាទានវិសេសំ ឧបាទាយ ខីរបញ្ញត្តិ ហោតិ. ន តស្មិំ…បេ… គច្ឆតិ ខីរបញ្ញត្តិឧបាទានស្ស ទធិអាទិបញ្ញត្តិយា អនុបាទានតោ. បដិនិយតវត្ថុកា ហិ ឯកា លោកសមញ្ញា, តេនាហ ‘‘យេ ធម្មេ ឧបាទាយា’’តិអាទិ. តត្ថ សង្ខាយតិ ឯតាយាតិ សង្ខា, បញ្ញត្តិ. និទ្ធារេត្វា វចន្តិ វទន្តិ ឯតាយាតិ និរុត្តិ. នមន្តិ ឯតេនាតិ នាមំ. វោហរន្តិ ឯតេនាតិ វោហារោ, បញ្ញត្តិយេវ. ឯស នយោ សព្ពត្ថាតិ ‘‘យស្មិំ សមយេ’’តិអាទិនា ខីរេ វុត្តនយំ ទធិអាទីសុ អតិទិសតិ.

សមនុជាននមត្តកានីតិ ‘‘ឥទំ ខីរំ, ឥទំ ទធី’’តិអាទិនា តាទិសេ ភូតុបាទាយរូបវិសេសេ លោកេ បរម្បរាភតំ បញ្ញត្តិំ អប្បដិក្ខិបិត្វា សមនុជាននំ វិយ បច្ចយវិសេសវិសិដ្ឋំ រូបាទិខន្ធសមូហំ ឧបាទាយ ‘‘ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោ’’តិ ច ‘‘មនោមយោ អត្តបដិលាភោ’’តិ ច ‘‘អរូបោ អត្តបដិលាភោ’’តិ ច តថា តថា សមនុជាននមត្តកានិ, ន ច តព្ពិនិមុត្តោ ឧបាទានតោ អញ្ញោ កោចិ អត្ថោ អត្ថីតិ អត្ថោ. និរុត្តិមត្តកានីតិ សទ្ទនិរុត្តិយា គហណូបាយមត្តកានិ. ‘‘សត្តោ ផស្សោតិ ហិ សទ្ទគ្គហណុត្តរកាលំ តទនុវិទ្ធបណ្ណត្តិគ្គហណមុខេនេវ តទត្ថាវពោធោ. វចនបថមត្តកានីតិ តស្សេវ វេវចនំ. វោហារមត្តកានីតិ តថា តថា វោហារមត្តកានិ. នាមបណ្ណត្តិមត្តកានីតិ តស្សេវ វេវចនំ, តំតំនាមបញ្ញាបនមត្តកានិ. សព្ពមេតន្តិ ‘‘អត្តបដិលាភោ’’តិ វា ‘‘សត្តោ’’តិ វា ‘‘បោសោ’’តិ វា សព្ពមេតំ វោហារមត្តកំ បរមត្ថតោ អនុបលព្ភនតោ, តេនាហ ‘‘យស្មា បរមត្ថតោ សត្តោ នាម នត្ថី’’តិអាទិ.

យទិ ឯវំ កស្មា តំ ពុទ្ធេហិបិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ពុទ្ធានំ បន ទ្វេ កថា’’តិអាទិ. សម្មុតិយា វោហារស្ស កថនំ សម្មុតិកថា. បរមត្ថស្ស សភាវធម្មស្ស កថនំ បរមត្ថកថា. អនិច្ចាទិកថាបិ បរមត្ថសន្និស្សិតកថា បរមត្ថកថាតិ កត្វា បរមត្ថកថា. បរមត្ថធម្មោ ហិ ‘‘អនិច្ចោ, ទុក្ខោ, អនត្តា’’តិ ច វុច្ចតិ, ន សម្មុតិធម្មោ. កស្មា បនេវំ ទុវិធា ពុទ្ធានំ កថាបវត្តីតិ តត្ថ ការណមាហ ‘‘តត្ថ យោ’’តិអាទិនា. យស្មា បរមត្ថកថាយ សច្ចសម្បដិវេធោ, អរិយសច្ចកថា ច សិខាប្បត្តា ទេសនា, តស្មា វិនេយ្យបុគ្គលវសេន សម្មុតិកថំ កថេន្តោបិ ភគវា បរមត្ថកថំយេវ កថេតីតិ អាហ ‘‘តស្ស ភគវា អាទិតោវ…បេ… កថេតី’’តិ, តេនាហ ‘‘តថា’’តិអាទិ, តេនស្ស កត្ថចិ សម្មុតិកថាបុព្ពិកា បរមត្ថកថា ហោតិ បុគ្គលជ្ឈាសយវសេន, កត្ថចិ បរមត្ថកថាបុព្ពិកា សម្មុតិកថា. ឥតិ វិនេយ្យទមនកុសលស្ស សត្ថុ វិនេយ្យជ្ឈាសយវសេន តថា តថា ទេសនាបវត្តីតិ ទស្សេតិ. សព្ពត្ថ បន ភគវា ធម្មតំ អវិជហន្តោ ឯវ សម្មុតិំ អនុវត្តតិ, សម្មុតិំ អបរិច្ចជន្តោយេវ ធម្មតំ វិភាវេតិ, ន តត្ថ អភិនិវេសាតិធាវនានិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ជនបទនិរុត្តិំ នាភិនិវិសេយ្យ, សមញ្ញំ នាតិធាវេយ្យា’’តិ.

បឋមំ សម្មុតិំ កត្វា កថនំ បន វេនេយ្យវសេន យេភុយ្យេន ពុទ្ធានំ អាចិណ្ណន្តិ តំ ការណេន សទ្ធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘បកតិយា បនា’’តិអាទិមាហ. ននុ ច សម្មុតិ នាម បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានត្តា អភូតា, តំ កថំ ពុទ្ធា កថេន្តីតិ អាហ ‘‘សម្មុតិកថំ កថេន្តាបី’’តិអាទិ. សច្ចមេវាតិ តថមេវ. សភាវមេវាតិ សម្មុតិភាវេន តំសភាវមេវ, តេនាហ ‘‘អមុសាវា’’តិ. បរមត្ថស្ស បន សច្ចាទិភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ.

ឥមេសំ បន សម្មុតិបរមត្ថានំ កោ វិសេសោ? យស្មិំ ភិន្នេ, ពុទ្ធិយា វា អវយវវិនិព្ភោគេ កតេ ន តំសញ្ញា, សោ ឃដបដាទិប្បភេទោ សម្មុតិ, តព្ពិបរិយាយតោ បរមត្ថោ. ន ហិ កក្ខឡផុសនាទិសភាវេ អយំ នយោ លព្ភតិ. ឯវំ សន្តេបិ វុត្តនយេន សម្មុតិបិ សច្ចសភាវា ឯវាតិ អាហ ‘‘ទុវេ សច្ចានិ អក្ខាសី’’តិអាទិ.

ឥទានិ នេសំ សច្ចសភាវំ ការណេន ទស្សេន្តោ ‘‘សង្កេតវចនំ សច្ចន្តិ គាថមាហ. តត្ថ សង្កេតវចនំ សច្ចំ វិសំវាទនាភាវតោ. តត្ថ ហេតុមាហ ‘‘លោកសម្មុតិការណ’’ន្តិ. លោកសិទ្ធា ហិ សម្មុតិ សង្កេតវចនស្ស អវិសំវាទនតាយ ការណំ. បរមោ ឧត្តមោ អត្ថោ បរមត្ថោ, ធម្មានំ យថាភូតសភាវោ. តស្ស វចនំ សច្ចំ យាថាវតោ អវិសំវាទនវសេន ច បវត្តនតោ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘ធម្មានំ ភូតលក្ខណ’’ន្តិ, សភាវធម្មានំ យោ ភូតោ អវិបរីតោ សភាវោ, តស្ស លក្ខណំ អង្គនំ ញាបនន្តិ កត្វា.

យទិ តថាគតោ បរមត្ថសច្ចំ សម្មទេវ អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា ឋិតោបិ លោកសមញ្ញំ គហេត្វាវ វទតិ, កោ ឯត្ថ លោកិយមហាជនេហិ វិសេសោតិ អាហ. ‘‘យាហិ តថាគតោ វោហរតិ អបរាមាស’’ន្តិអាទិ. លោកិយមហាជនោ អប្បហីនបរាមាសត្តា ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិនា បរាមសន្តោ វោហរតិ, តថាគតោ បន សព្ពសោ បហីនបរាមាសត្តា អបរាមសន្តោ យស្មា លោកសមញ្ញាហិ វិនា លោកិយោ អត្ថោ លោកេ កេនចិ ទុវិញ្ញេយ្យោ, តស្មា តាហិ តំ វោហរតិ. តថា វោហរន្តោ ឯវ ច អត្តនោ ទេសនាវិលាសេន វេនេយ្យសត្តេ បរមត្ថសច្ចេ បតិដ្ឋបេតិ. ទេសនំ វិនិវដ្ដេត្វាតិ ហេដ្ឋា បវត្តិតកថាយ វិនិវដ្ដេត្វា វិវេចេត្វា ទេសនំ ‘‘អបរាមាស’’ន្តិ តណ្ហាមានបរាមាសប្បហានកិត្តនេន អរហត្តនិកូដេន និដ្ឋាបេសិ. យំ យំ បនេត្ថ អត្ថតោ ន វិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

បោដ្ឋបាទសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា.