៤. សោណទណ្ឌសុត្តវណ្ណនា

៣០០. សុន្ទរភាវេន សាតិសយានិ អង្គានិ ឯតេសំ អត្ថីតិ អង្គា, រាជកុមារាតិ អាហ ‘‘អង្គា នាម អង្គបាសាទិកតាយា’’តិអាទិ. ឥធាបិ អធិប្បេតា, ន អម្ពដ្ឋសុត្តេ ឯវ. អាគន្តុំ ន ទស្សន្តីតិ អាគមនេ អាទីនវំ ទស្សេត្វា បដិក្ខិបនវសេន អាគន្តុំ ន ទស្សន្តិ, នានុជានិស្សន្តីតិ អធិប្បាយោ. នីលាសោកកណិការកោវិឡារកុន្ទរាជរុក្ខេហិ សម្មិស្សតាយ តំ ចម្បកវនំ ‘‘នីលាទិបញ្ចវណ្ណកុសុមបដិមណ្ឌិត’’ន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ចម្បករុក្ខានំយេវ នីលាទិបញ្ចកុសុមតាយាតិ វទន្តិ. ‘‘ភគវា កុសុមគន្ធសុគន្ធេ ចម្បកវនេ វិហរតី’’តិ ឥមិនា ន មាបនកាលេ ឯវ តស្មិំ នគរេ ចម្បករុក្ខា ឧស្សន្នា, អថ ខោ អបរភាគេ បីតិ ទស្សេតិ. មាបនកាលេ ហិ ចម្បកានំ ឧស្សន្នតាយ សា នគរី ‘‘ចម្បា’’តិ នាមំ លភិ. ឥស្សរត្តាតិ អធិបតិភាវតោ. សេនា ឯតស្ស អត្ថីតិ សេនិកោ, សេនិកោ ឯវ សេនិយោ, អត្ថិតា ចេត្ថ ពហុភាវវិសិដ្ឋាតិ វុត្តំ ‘‘មហតិយា សេនាយ សមន្នាគតត្តា’’តិ.

៣០១-២. សំហតាតិ សន្និបតិតា, ‘‘សង្ឃិនោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘សង្ឃី’’តិ បុថុត្ថេ ឯកវចនំ ព្រាហ្មណគហបតិកានំ អធិប្បេតត្តា, តេនាហ ‘‘ឯតេស’’ន្តិ. រាជរាជញ្ញាទីនំ ភណ្ឌធរា បុរិសា ខតា, នេសំ តាយនតោ ខត្តា. សោ ហិ យេហិ យត្ថ បេសិតោ, តត្ថ តេសំ ទោសំ បរិហរន្តោ យុត្តបត្តវសេន បុច្ឆិតមត្ថំ កថេតិ, តេនាហ ‘‘បុច្ឆិតបញ្ហេ ព្យាករណសមត្ថោ’’តិ. កុលាបទេសាទិនា មហតី មត្តា ឯតស្សាតិ មហាមត្តោ.

សោណទណ្ឌគុណកថាវណ្ណនា

៣០៣. វិសិដ្ឋំ រជ្ជំ វិរជ្ជំ, វិរជ្ជមេវ វេរជ្ជំ យថា ‘‘វេកតំ វេសយ’’ន្តិ, នានាវិធំ វេរជ្ជំ នានាវេរជ្ជំ, តត្ថ ជាតាតិអាទិនា សព្ពំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឧត្តមព្រាហ្មណោតិ អភិជនសម្បត្តិយា វិត្តសម្បត្តិយា វិជ្ជាសម្បត្តិយា ឧគ្គតតរោ, ឧឡារោ វា ព្រាហ្មណោ. អសន្និបាតោតិ លាភមច្ឆរេន និប្បីឡិតតាយ អសន្និបាតោ វិយ ភវិស្សតិ.

‘‘អង្គេតិ គមេតិ ញាបេតីតិ អង្គំ, ហេតូតិ អាហ ‘‘ឥមិនាបិ ការណេនា’’តិ. ‘‘ឧភតោ សុជាតោ’’តិ ឯត្តកេ វុត្តេ យេហិ កេហិចិ ទ្វីហិ ភាគេហិ សុជាតតា វិញ្ញាយេយ្យ. សុជាត-សទ្ទោ ច ‘‘សុជាតោ ចារុទស្សនោ’’តិអាទីសុ (ថេរគា. ៨១៨) អារោហសម្បត្តិបរិយាយោតិ ជាតិវសេនេវ សុជាតតំ វិភាវេតុំ ‘‘មាតិតោ ច បិតិតោ ចា’’តិ វុត្តំ. អនោរសបុត្តវសេនាបិ លោកេ មាតុបិតុសមញ្ញា ទិស្សតិ, ឥធ បនស្ស ឱរសបុត្តវសេនេវ ឥច្ឆិតាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សំសុទ្ធគហណិកោ’’តិ វុត្តំ. គព្ភំ គណ្ហាតិ ធារេតីតិ គហណី, គព្ភាសយសញ្ញិតោ មាតុកុច្ឆិប្បទេសោ. យថាភុត្តស្ស អាហារស្ស វិបាចនវសេន គណ្ហនតោ អឆឌ្ឌនតោ គហណី, កម្មជតេជោធាតុ.

បិតា ច មាតា ច បិតរោ, បិតូនំ បិតរោ បិតាមហា, តេសំ យុគោ ទ្វន្ទោ បិតាមហយុគោ, តស្មា, យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា បិតាមហទ្វន្ទាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវញ្ហិ បិតាមហគ្គហណេនេវ មាតាមហោបិ គហិតោតិ. សោ អដ្ឋកថាយំ វិសុំ ន ឧទ្ធដោ. យុគ-សទ្ទោ ចេត្ថ ឯកសេសនយេន ទដ្ឋព្ពោ ‘‘យុគោ ច យុគោ ច យុគា’’តិ. ឯវញ្ហិ តត្ថ តត្ថ ទ្វន្ទំ គហិតមេវ ហោតិ, តេនាហ ‘‘តតោ ឧទ្ធំ សព្ពេបិ បុព្ពបុរិសា បិតាមហគ្គហណេនេវ គហិតា’’តិ. បុរិសគ្គហណញ្ចេត្ថ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសវសេន កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ហិ ‘‘មាតិតោ’’តិ បាឡិវចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ. អក្ខិត្តោតិ អប្បត្តខេបោ. អនវក្ខិត្តោតិ សទ្ធថាលិបាកាទីសុ ន អវក្ខិត្តោ ន ឆឌ្ឌិតោ. ជាតិវាទេនាតិ ហេតុម្ហិ ករណវចនន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘កេន ការណេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ‘‘ឧភតោ…បេ… បិតាមហយុគា’’តិ ឯតេន ព្រាហ្មណស្ស យោនិទោសាភាវោ ទស្សិតោ សំសុទ្ធគហណិកភាវកិត្តនតោ, ‘‘អក្ខិត្តោ’’តិ ឥមិនា កិរិយាបរាធាភាវោ. កិរិយាបរាធេន ហិ សត្តា ខេបំ បាបុណន្តិ. ‘‘អនុបក្កុដ្ឋោ’’តិ ឥមិនា អយុត្តសំសគ្គាភាវោ. អយុត្តសំសគ្គម្បិ ហិ បដិច្ច សត្តា អក្កោសំ លភន្តិ.

ឥស្សរោតិ អាធិបតេយ្យសំវត្តនិយកម្មពលេន ឦសនសីលោ, សា បនស្ស ឥស្សរតា វិភវសម្បត្តិបច្ចយា បាកដា ជាតាតិ អឌ្ឍតាបរិយាយភាវេនេវ វទន្តោ ‘‘អឌ្ឍោតិ ឥស្សរោ’’តិ អាហ. មហន្តំ ធនំ អស្ស ភូមិគតញ្ចេវ វេហាសដ្ឋញ្ចាតិ មហទ្ធនោ. តស្សាតិ តស្ស តស្ស. វទន្តិ ‘‘អន្វយតោ, ព្យតិរេកតោ ច អនុបសង្កមនការណំ កិត្តេមា’’តិ.

អធិករូបោតិ វិសិដ្ឋរូបោ ឧត្តមសរីរោ. ទស្សនំ អរហតីតិ ទស្សនីយោ, តេនាហ ‘‘ទស្សនយោគ្គោ’’តិ. បសាទំ អាវហតីតិ បាសាទិកោ, តេនាហ ‘‘ចិត្តប្បសាទជននតោ’’តិ. វណ្ណស្សាតិ វណ្ណធាតុយា. សរីរន្តិ សន្និវេសវិសិដ្ឋំ ករចរណគីវាសីសាទិអវយវសមុទាយំ, សោ ច សណ្ឋានមុខេន គយ្ហតីតិ ‘‘បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយាតិ…បេ… សម្បត្តិយា ចា’’តិ វុត្តំ. សព្ពវណ្ណេសុ សុវណ្ណវណ្ណោវ ឧត្តមោតិ វុត្តំ ‘‘សេដ្ឋេន សុវណ្ណវណ្ណេន សមន្នាគតោ’’តិ. តថា ហិ ពុទ្ធា, ចក្កវត្តិនោ ច សុវណ្ណវណ្ណាវ ហោន្តិ. ព្រហ្មវច្ឆសីតិ ឧត្តមសរីរាភោ, សុវណ្ណាភោ ឥច្ចេវ អត្ថោ. ឥមមេវ ហិ អត្ថំ សន្ធាយ ‘‘មហាព្រហ្មុនោ សរីរសទិសេនេវ សរីរេន សមន្នាគតោ’’តិ វុត្តំ, ន ព្រហ្មុជុគត្តតំ. អខុទ្ទាវកាសោ ទស្សនាយាតិ អារោហបរិណាហសម្បត្តិយា, អវយវបារិបូរិយា ច ទស្សនាយ ឱកាសោ ន ខុទ្ទកោ, តេនាហ ‘‘សព្ពានេវា’’តិអាទិ.

យមនិយមលក្ខណំ សីលមស្ស អត្ថីតិ សីលវា. តំ បនស្ស រត្តញ្ញុតាយ វុទ្ធំ វឌ្ឍិតំ អត្ថីតិ វុទ្ធសីលី. តេន ច សព្ពទា សម្មាយោគតោ វុទ្ធសីលេន សមន្នាគតោ. សព្ពមេតំ បញ្ចសីលមត្តមេវ សន្ធាយ វទន្តិ តតោ បរំ សីលស្ស តត្ថ អភាវតោ, តេសញ្ច អជាននតោ.

ឋានករណសម្បត្តិយា, សិក្ខាសម្បត្តិយា ច កត្ថចិបិ អនូនតាយ បរិមណ្ឌលបទានិ ព្យញ្ជនានិ អក្ខរានិ ឯតិស្សាតិ បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនា. អថ វា បជ្ជតិ អត្ថោ ឯតេនាតិ បទំ, នាមាទិ. យថាធិប្បេតមត្ថំ ព្យញ្ជេតីតិ ព្យញ្ជនំ, វាក្យំ. តេសំ បរិបុណ្ណតាយ បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនា. អត្ថញាបនេ សាធនតាយ វាចាវ ករណន្តិ វាក្ករណំ, ឧទាហារឃោសោ. គុណបរិបុណ្ណភាវេន តស្ស ព្រាហ្មណស្ស, តេន វា ភាសិតព្ពអត្ថស្ស. បូរេ បុណ្ណភាវេ. បូរេតិ ច បុរិមស្មិំ អត្ថេ អាធារេ ភុម្មំ, ទុតិយស្មិំ វិសយេ. ‘‘សុខុមាលត្តនេនា’’តិ ឥមិនា តស្សា វាចាយ មុទុសណ្ហភាវមាហ. អបលិពុទ្ធាយ បិត្តសេម្ហាទីហិ. សន្ទិដ្ឋំ សព្ពំ ទស្សេត្វា វិយ ឯកទេសំ កថនំ. វិលម្ពិតំ សណិកំ ចិរាយិត្វា កថនំ. ‘‘សន្ទិទ្ធវិលម្ពិតាទី’’តិ វា បាឋោ. តត្ថ សន្ទិទ្ធំ សន្ទេហជនកំ. អាទិ-សទ្ទេន ទុក្ខលិតានុកឌ្ឍិតាទិំ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ បាកដំ កត្វា’’តិ ឥមិនា តស្សា វាចាយ អត្ថបារិបូរិំ វទន្តិ.

‘‘ជិណ្ណោ’’តិអាទីនិ បទានិ សុវិញ្ញេយ្យានិ, ហេដ្ឋា វុត្តត្ថានិ ច. ទុតិយនយេ បន ជិណ្ណោតិ នាយំ ជិណ្ណតា វយោមត្តេន, អថ ខោ កុលបរិវដ្ដេន បុរាណតាតិ អាហ ‘‘ជិណ្ណោតិ បោរាណោ’’តិអាទិ, តេន តស្ស ព្រាហ្មណស្ស កុលវសេន ឧទិតោទិតភាវមាហ. ជាតិវុទ្ធិយា ‘‘វយោអនុប្បត្តោ’’តិ វក្ខមានត្តា, គុណវុទ្ធិយា តតោ សាតិសយត្តា ច ‘‘វុទ្ធោតិ សីលាចារាទិគុណវុទ្ធិយា យុត្តោ’’តិ អាហ. តថា ជាតិមហល្លកតាយ វក្ខមានត្តា ‘‘មហល្លកោ’’តិ បទេន វិភវមហត្តតា យោជិតា. មគ្គបដិបន្នោតិ ព្រាហ្មណានំ បដិបត្តិវីថិំ ឧបគតោ តំ អវោក្កម្ម ចរណតោ. អន្តិមវយន្តិ បច្ឆិមវយំ.

ពុទ្ធគុណកថាវណ្ណនា

៣០៤. តាទិសេហិ មហានុភាវេហិ សទ្ធិំ យុគគ្គាហវសេនបិ ទហនំ ន មាទិសានំ អនុច្ឆវិកំ, កុតោ បន ឧក្កំសនន្តិ ឥទំ ព្រាហ្មណស្ស ន យុត្តរូបន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន ខោ បន មេតំ យុត្ត’’ន្តិអាទិ. សទិសាតិ ឯកទេសេន សទិសា. ន ហិ ពុទ្ធានំ គុណេហិ សព្ពថា សទិសា កេចិបិ គុណា អញ្ញេសុ លព្ភន្តិ. ឥតរេតិ អត្តនោ គុណេហិ អសទិសគុណេ. ឥទន្តិ ឥទំ អត្ថជាតំ. គោបទកន្តិ គាវិយា បទេ ឋិតឧទកំ.

សដ្ឋិកុលសតសហស្សន្តិ សដ្ឋិសហស្សាធិកំ កុលសតសហស្សំ កុលបរិយាយេនាតិ សុទ្ធោទនមហារាជស្ស កុលានុក្កមេន អាគតំ. តេសុបីតិ តេសុបិ ចតូសុ និធីសុ. គហិតគហិតន្តិ គហិតំ គហិតំ ឋានំ បូរតិយេវ ធនេន បដិបាកតិកមេវ ហោតិ. អបរិមាណោយេវាតិ ‘‘ឯត្តកោ ឯសោ’’តិ កេនចិ បរិច្ឆិន្ទិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អបរិច្ឆិន្នោ ឯវ.

តត្ថាតិ មញ្ចកេ. សីហសេយ្យំ កប្បេសីតិ យថា រាហុ អសុរិន្ទោ អាយាមតោ, វិត្ថារតោ ឧព្ពេធតោ ច ភគវតោ រូបកាយស្ស បរិច្ឆេទំ គហេតុំ ន សក្កោតិ, តថា រូបំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរោន្តោ សីហសេយ្យំ កប្បេសិ.

កិលេសេហិ អារកត្តា បរិសុទ្ធដ្ឋេន អរិយន្តិ អាហ ‘‘អរិយំ ឧត្តមំ បរិសុទ្ធ’’ន្តិ. អនវជ្ជដ្ឋេន កុសលំ, ន សុខវិបាកដ្ឋេន. កត្ថចិ ចតុរាសីតិបាណសហស្សានិ, កត្ថចិ អបរិមាណាបិ ទេវមនុស្សា យស្មា ចតុវីសតិយា ឋានេសុ អសង្ខ្យេយ្យា អបរិមេយ្យា ទេវមនុស្សា មគ្គផលាមតំ បិវិំសុ, កោដិសតសហស្សាទិបរិមាណេនបិ ពហូ ឯវ, តស្មា អនុត្តរាចារសិក្ខាបនវសេន ភគវា ពហូនំ អាចរិយោ. តេតិ កាមរាគតោ អញ្ញេ ភគវតោ បហីនកិលេសេ. កេឡនាតិ កេឡាយនា ធនាយនា.

អបាបបុរេក្ខារោតិ អបាបេ បុរេ ករោតិ, ន វា បាបំ បុរតោ ករោតីតិបិ អបាបបុរេក្ខារោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបាបេ នវលោកុត្តរធម្មេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អបាបេតិ បាបបដិបក្ខេ, បាបរហិតេ ច. ព្រហ្មនិ សេដ្ឋេ ពុទ្ធេ ភគវតិ ភវា តស្ស ធម្មទេសនាវសេន អរិយាយ ជាតិយា ជាតត្តា, ព្រហ្មុនោ វា ភគវតោ ហិតា គរុករណាទិនា, យថានុសិដ្ឋបដិបត្តិយា ច, ព្រហ្មំ វា សេដ្ឋំ អរិយមគ្គំ ជានាតីតិ ព្រហ្មញ្ញា, អរិយសាវកសង្ខាតា បជា, តេនាហ ‘‘សារិបុត្តា’’តិអាទិ. បកតិព្រាហ្មណជាតិវសេនាបិ ‘‘ព្រហ្មញ្ញាយ បជាយា’’តិ បទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តិរោរដ្ឋា តិរោជនបទាតិ ឯត្ថ រជ្ជំ រដ្ឋំ, រាជន្តិ រាជានោ ឯតេនាតិ, តទេកទេសភូតា បទេសា បន ជនបទោ,ជនា បជ្ជន្តិ ឯត្ថ សុខជីវិកំ បាបុណន្តីតិ. បុច្ឆាយ វា ទោសំ សល្លក្ខេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. អសមត្ថតន្តិ អត្តនោ អសមត្ថតំ. ភគវា វិស្សជ្ជេតិ តេសំ ឧបនិស្សយសម្បត្តិំ, ញាណបរិបាកំ, ចិត្តាចារញ្ច ញត្វាតិ អធិប្បាយោ.

‘‘ឯហិ ស្វាគតវាទី’’តិ ឥមិនា សុខសម្ភាសបុព្ពកំ បិយវាទិតំ ទស្សេតិ, ‘‘សខិលោ’’តិ ឥមិនា សណ្ហវាចតំ, ‘‘សម្មោទកោ’’តិ ឥមិនា បដិសន្ធារកុសលតំ, ‘‘អភាកុដិកោ’’តិ ឥមិនា សព្ពត្ថេវ វិប្បសន្នមុខតំ, ‘‘ឧត្តានមុខោ’’តិ ឥមិនា សុខាលាបតំ, ‘‘បុព្ពភាសី’’តិ ឥមិនា ធម្មានុគ្គហស្ស ឱកាសករណតោ ហិតជ្ឈាសយតំ ភគវតោ វិភាវេតិ.

យត្ថ កិរាតិ កិរ-សទ្ទោ អរុចិសូចនត្ថោ, តេន ភគវតា អធិវុត្ថបទេសេ ន ទេវតានុភាវេន មនុស្សានំ អនុបទ្ទវតា, អថ ខោ ពុទ្ធានុភាវេនាតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ.

អនុសាសិតព្ពោតិ វិនេយ្យជនសមូហោ គយ្ហតីតិ និព្ពត្តិតំ អរិយសង្ឃមេវ ទស្សេតុំ ‘‘សយំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ, អនន្តរស្ស វិធិ បដិសេធោ វាតិ កត្វា. ‘‘តាទិសោវា’’តិ ឥមិនា ‘‘សយំ វា’’តិអាទិនា វុត្តវិកប្បោ ឯវ បច្ចាមដ្ឋោតិ. ‘‘បុរិមបទស្សេវ វា’’តិ វិកប្បន្តរគ្គហណំ. ពហូនំ តិត្ថករានន្តិ បូរណាទីនំ អនេកេសំ តិត្ថករានំ, និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ. ការណេនាតិ អប្បិច្ឆសន្តុដ្ឋតាទិសមារោបនលក្ខណេន ការណេន. អាគន្តុកា នវកាតិ អភិនវា អាគន្តុកា អព្ភាគតា. បរិយាបុណាមីតិ បរិច្ឆិន្ទិតុំ ជានាមិ សក្កោមិ, តេនាហ ‘‘ជានាមី’’តិ. ‘‘កប្បម្បិ ចេ អញ្ញមភាសមានោ’’តិ អភូតបរិកប្បនវចនមេតំ តថា ភាសមានស្ស អភាវតោ.

៣០៥. អលំ-សទ្ទោ អរហត្តោបិ ហោតិ ‘‘អលមេវ និព្ពិន្ទិតុ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១២៤) វិយាតិ អាហ ‘‘អលមេវាតិ យុត្តមេវា’’តិ. បុដេន នេត្វា អសិតព្ពតោ បរិភុញ្ជិតព្ពតោ បុដោសំ វុច្ចតិ បាថេយ្យំ. បុដំសេន បុរិសេន.

សោណទណ្ឌបរិវិតក្កវណ្ណនា

៣០៧. ឧភតោបក្ខិកាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិសម្មាទិដ្ឋីនំ វសេន ឧភយបក្ខិកា. កេរាដិកាតិ សឋា.

ព្រាហ្មណបញ្ញត្តិវណ្ណនា

៣០៩. វិឃាតន្តិ ចិត្តទុក្ខំ.

៣១១-៣. សុជន្តិ ហោមទព្ពិំ បគ្គណ្ហន្តេសូតិ ជុហនត្ថំ គណ្ហនកេសុ, ឥរុព្ពិជ្ជេសូតិ អត្ថោ. បឋមោ វាតិ តត្ថ សន្និបតិតេសុ យជនកិរិយាយំ សព្ពបធានោ វា. ទុតិយោ វាតិ តទនន្តរោ វា. ‘‘សុជ’’ន្តិ ករណេ ឯតំ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘សុជាយា’’តិ. អគ្គិហុត្តបមុខតាយ យញ្ញស្ស យញ្ញេ ទិយ្យមានំ សុជាមុខេន ទីយតីតិ អាហ ‘‘សុជាយ ទិយ្យមាន’’ន្តិ. បោរាណាតិ អដ្ឋកថាចរិយា. វិសេសតោតិ វិជ្ជាចរណវិសេសតោ, ន ព្រាហ្មណេហិ ឥច្ឆិតវិជ្ជាចរណមត្តតោ. ឧត្តមព្រាហ្មណស្សាតិ អនុត្តរទក្ខិណេយ្យតាយ ឧក្កដ្ឋព្រាហ្មណស្ស. ព្រាហ្មណសមយន្តិ ព្រាហ្មណសិទ្ធន្តំ. មា ភិន្ទិ មា វិនាសេសិ.

៣១៦. សមសមោតិ សមោយេវ ហុត្វា សមោ. ហីនោបមវសេនបិ សមតា វុច្ចតីតិ តំ និវត្តេន្តោ ‘‘ឋបេត្វា ឯកទេសសមត្ត’’ន្តិអាទិមាហ. កុលកោដិបរិទីបនន្តិ កុលអាទិបរិទីបនំ អថាបិ សិយាតិ អថាបិ តុម្ហាកំ ឯវំ បរិវិតក្កោ សិយា. ព្រាហ្មណភាវំ សាធេតិ វណ្ណោ. មន្តជាតីសុបិ ឯសេវ នយោ. សីលមេវ សាធេស្សតិ ព្រាហ្មណភាវំ. កស្មាតិ ចេ? អាហ ‘‘តស្មិញ្ហិស្សា’’តិអាទិ. សម្មោហមត្តំ វណ្ណាទយោតិ វណ្ណមន្តជាតិយោ ហិ ព្រាហ្មណភាវស្ស អង្គន្តិ សម្មោហមត្តមេតំ អសមវេក្ខិតាភិមានភាវតោ.

សីលបញ្ញាកថាវណ្ណនា

៣១៧. កថិតោ ព្រាហ្មណេន បញ្ហោតិ ‘‘សីលវា ច ហោតី’’តិអាទិនា ទ្វិន្នមេវ អង្គានំ វសេន យថាបុច្ឆិតោ បញ្ហោ យាថាវតោ វិស្សជ្ជិតោ ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ យថាវិស្សជ្ជិតេ អត្ថេ. តស្សាតិ សោណទណ្ឌស្ស. សីលបរិសុទ្ធាតិ សីលសម្បត្តិយា សព្ពសោ សុទ្ធា អនុបក្កិលិដ្ឋា. កុតោ ទុស្សីលេ បញ្ញា អសមាហិតត្តា តស្ស. ជឡេ ឯឡមូគេ កុតោ សីលន្តិ ជឡេ ឯឡមូគេ ទុប្បញ្ញេ កុតោ សីលំ សីលវិភាគស្ស, សីលបរិសោធនូបាយស្ស ច អជាននតោ. បកដ្ឋំ ឧក្កដ្ឋំ ញាណំ បញ្ញាណន្តិ, បាកតិកំ ញាណំ និវត្តេតុំ ‘‘បញ្ញាណ’’ន្តិ វុត្តន្តិ តយិទំ បការេហិ ជាននតោ បញ្ញាវាតិ អាហ ‘‘បញ្ញាណន្តិ បញ្ញា យេវា’’តិ.

សីលេនធោតាតិ សមាធិបទដ្ឋានេន សីលេន សកលសំកិលេសមលវិសុទ្ធិយា ធោតា វិសុទ្ធា, តេនាហ ‘‘កថំ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ ធោវតីតិ សុជ្ឈតិ. មហាសដ្ឋិវស្សត្ថេរោ វិយាតិ សដ្ឋិវស្សមហាថេរោ វិយ. វេទនាបរិគ្គហមត្តម្បីតិ ឯត្ថ វេទនាបរិគ្គហោ នាម យថាឧប្បន្នំ វេទនំ សភាវរសតោ ឧបធារេត្វា ‘‘អយំ វេទនា ផស្សំ បដិច្ច, សោ ផស្សោ អនិច្ចោ ទុក្ខោ វិបរិណាមធម្មោ’’តិ លក្ខណត្តយំ អារោបេត្វា បវត្តិតវិបស្សនា. ឯវំ វិបស្សន្តេន ‘‘សុខេន សក្កា សា វេទនា អធិវាសេតុំ ‘‘វេទនា ឯវ វេទិយតី’’តិ. វេទនំ វិក្ខម្ភេត្វាតិ យថាឧប្បន្នំ ទុក្ខំ វេទនំ អននុវត្តិត្វា វិបស្សនំ អារភិត្វា វីថិំ បដិបន្នាយ វិបស្សនាយ តំ វិនោទេត្វា. សំសុមារបតិតេនាតិ កុម្ភីលេន វិយ ភូមិយំ ឧរេន និបជ្ជនេន. បញ្ញាយ សីលំ ធោវិត្វាតិ អខណ្ឌាទិភាវាបាទនេន សីលំ អាទិមជ្ឈបរិយោសានេសុ បញ្ញាយ សុវិសោធិតំ កត្វា.

៣១៨. ‘‘កស្មា អាហា’’តិ ឧបរិទេសនាយ ការណំ បុច្ឆតិ. លជ្ជា នាម ‘‘សីលស្ស ជាតិយា ច គុណទោសបកាសនេន សមណេន គោតមេន បុច្ឆិតបញ្ហំ វិស្សជ្ជេសី’’តិ បរិសាយ បញ្ញាតតា. ឯត្តកបរមាតិ ឯត្តកឧក្កំសកោដិកា បញ្ច សីលានិ, វេទត្តយវិភាវនំ បញ្ញញ្ច លក្ខណាទិតោ និទ្ធារេត្វា ជាននំ នត្ថិ, កេវលំ តត្ថ វចីបរមា មយន្តិ ទស្សេតីតិ អាហ ‘‘សីលបញ្ញាណន្តិ វចនមេវ បរមំ អម្ហាក’’ន្តិ. ‘‘អយំ បន វិសេសោ’’តិ ឥទំ និយ្យាតនាបេក្ខំ សីលនិទ្ទេសេ, តេនាហ ‘‘សីលមិច្ចេវ និយ្យាតិត’’ន្តិ. សាមញ្ញផលេ បន ‘‘សាមញ្ញផល’’ មិច្ចេវ និយ្យាតិតំ, បញ្ញានិទ្ទេសេ បន ឈានបញ្ញំ អធិដ្ឋានំ កត្វា វិបស្សនាបញ្ញាវសេនេវ បញ្ញានិយ្យាតនំ កតំ, តេនាហ ‘‘បឋមជ្ឈានាទីនី’’តិ.

សោណទណ្ឌឧបាសកត្តបដិវេទនាកថាវណ្ណនា

៣២១-២. នត្តាតិ បុត្តបុត្តោ. អគារវំ នាម នត្ថិ, ន ចាយំ ភគវតិ អគារវេន ‘‘អហញ្ចេវ ខោ បនា’’តិអាទិមាហ, អថ ខោ អត្តលាភបរិហានិភយេន. អយញ្ហិ យថា តថា អត្តនោ មហាជនស្ស សម្ភាវនំ ឧប្បាទេត្វា កោហញ្ញេន បរេ វិម្ហាបេត្វា លាភុប្បាទំ និជិគិសន្តោ វិចរតិ, តស្មា តថា អវោច, តេនាហ ‘‘ឥមិនា កិរា’’តិអាទិ.

តង្ខណានុរូបាយាតិ យាទិសី តទា តស្ស អជ្ឈាសយប្បវត្តិ, តទនុរូបាយាតិ អត្ថោ. តស្ស តទា តាទិសស្ស វិវដ្ដសន្និស្សិតស្ស ញាណស្ស បរិបាកស្ស អភាវតោ កេវលំ អព្ភុទយនិស្សិតោ ឯវ អត្ថោ ទស្សិតោតិ អាហ ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកមត្ថំ សន្ទស្សេត្វា’’តិ, បច្ចក្ខតោ វិភាវេត្វាតិ អត្ថោ. កុសលេ ធម្មេតិ តេភូមកេ កុសលេ ធម្មេ, ‘‘ចតុភូមកេ’’តិបិ វត្តុំ វដ្ដតិយេវ, តេនេវាហ ‘‘អាយតិំ និព្ពានត្ថាយ វាសនាភាគិយា វា’’តិ. តត្ថាតិ កុសលធម្មេ យថា សមាទបិតេ. នន្តិ ព្រាហ្មណំ សមុត្តេជេត្វាតិ សម្មទេវ ឧបរូបរិ និសានេត្វា បុញ្ញកិរិយាយ តិក្ខវិសទភាវំ អាបាទេត្វា. តំ បន អត្ថតោ តត្ថ ឧស្សាហជននំ ហោតីតិ អាហ ‘‘សឧស្សាហំ កត្វា’’តិ. ឯវំ បុញ្ញកិរិយាយ សឧស្សាហតា, ឯវរូបំ គុណសមង្គិតា ច និយមតោ ទិដ្ឋធម្មិកា អត្ថសម្បាទនីតិ ឯវំ សឧស្សាហតាយ, អញ្ញេហិ ច តស្មិំ វិជ្ជមានគុណេហិ សម្បហំសេត្វា សម្មទេវ ហដ្ឋតុដ្ឋភាវំ អាបាទេត្វា.

យទិ ភគវា ធម្មរតនវស្សំ វស្សិ, អថ កស្មា សោ វិសេសំ នាធិគច្ឆតីតិ អាហ ‘‘ព្រាហ្មណោ បនា’’តិអាទិ. យទិ ឯវំ កស្មា ភគវា តស្ស តថា ធម្មរតនវស្សំ វស្សីតិ អាហ ‘‘កេវលមស្សា’’តិអាទិ. ន ហិ ភគវតោ និរត្ថកា ទេសនា ហោតីតិ.

សោណទណ្ឌសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា.