១. អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា

២១៩. ចក្ខុទ្វារេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ចក្ខុទ្វារភាវេ តំទ្វារិកេហិ អត្តនោ ឥន្ទភាវំ បរមិស្សរភាវំ ការយតីតិ អត្ថោ. តញ្ហិ តេ រូបគ្គហណេ អត្តានំ អនុវត្តេតិ, តេ ច តំ អនុវត្តន្តីតិ. ឯស នយោ ឥតរេសុបិ. យេន តំសមង្គីបុគ្គលោ តំសម្បយុត្តធម្មា វា អញ្ញាតាវិនោ ហោន្តិ, សោ អញ្ញាតាវិភាវោ បរិនិដ្ឋិតកិច្ចជាននំ.

កត្ថចិ ទ្វេតិ ‘‘ទ្វិន្នំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥន្ទ្រិយានំ ភាវិតត្តា ពហុលីកតត្តា ខីណាសវោ ភិក្ខុ អញ្ញំ ព្យាករោតិ…បេ… អរិយាយ ច បញ្ញាយ អរិយាយ ច វិមុត្តិយា. យា ហិស្ស, ភិក្ខវេ, អរិយា បញ្ញា, តទស្ស បញ្ញិន្ទ្រិយំ. យា ហិស្ស អរិយា វិមុត្តិ, តទស្ស សមាធិន្ទ្រិយ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.៥១៦) ទ្វេ, ‘‘តិណ្ណំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥន្ទ្រិយានំ ភាវិតត្តា ពហុលីកតត្តា បិណ្ឌោលភារទ្វាជេន ភិក្ខុនា អញ្ញា ព្យាកតា…បេ… សតិន្ទ្រិយស្ស សមាធិន្ទ្រិយស្ស បញ្ញិន្ទ្រិយស្សា’’តិ (សំ. និ. ៥.៥១៩), ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, ឥន្ទ្រិយានិ. កតមានិ តីណិ? អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ អញ្ញិន្ទ្រិយំ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយ’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.៤៩៣), ‘‘តីណិមានិ…បេ… ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ជីវិតិន្ទ្រិយ’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.៤៩២) ច ឯវមាទីសុ តីណិ, ‘‘បញ្ចិមានិ, ព្រាហ្មណ, ឥន្ទ្រិយានិ នានាវិសយានិ…បេ… ចក្ខុន្ទ្រិយំ…បេ… កាយិន្ទ្រិយ’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.៥១២), ‘‘បញ្ចិ…បេ… សុខិន្ទ្រិយំ…បេ… ឧបេក្ខិន្ទ្រិយ’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.៥០១ អាទយោ), ‘‘បញ្ចិ…បេ… សទ្ធិន្ទ្រិយំ…បេ… បញ្ញិន្ទ្រិយ’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.៤៨៦ អាទយោ) ច ឯវមាទីសុ បញ្ច. តត្ថ សុត្តន្តេ ទុកាទិវចនំ និស្សរណុបាយាទិភាវតោ ទុកាទីនំ. សព្ពានិ បន ឥន្ទ្រិយានិ អភិញ្ញេយ្យានិ, អភិញ្ញេយ្យធម្មទេសនា ច អភិធម្មោតិ ឥធ សព្ពានិ ឯកតោ វុត្តានិ.

ខីណាសវស្ស ភាវភូតោ ហុត្វា ឧប្បត្តិតោ ‘‘ខីណាសវស្សេវ ឧប្បជ្ជនតោ’’តិ វុត្តំ.

លិង្គេតិ គមេតិ ញាបេតីតិ លិង្គំ, លិង្គីយតិ វា ឯតេនាតិ លិង្គំ, កិំ លិង្គេតិ, កិញ្ច វា លិង្គីយតីតិ? ឥន្ទំ ឥន្ទោ វា, ឥន្ទស្ស លិង្គំ ឥន្ទលិង្គំ, ឥន្ទលិង្គស្ស អត្ថោ តំសភាវោ ឥន្ទលិង្គដ្ឋោ, ឥន្ទលិង្គមេវ វា ឥន្ទ្រិយ-សទ្ទស្ស អត្ថោ ឥន្ទលិង្គដ្ឋោ. សជ្ជិតំ ឧប្បាទិតន្តិ សិដ្ឋំ, ឥន្ទេន សិដ្ឋំ ឥន្ទសិដ្ឋំ. ជុដ្ឋំ សេវិតំ. កម្មសង្ខាតស្ស ឥន្ទស្ស លិង្គានិ, តេន ច សិដ្ឋានីតិ កម្មជានេវ យោជេតព្ពានិ, ន អញ្ញានិ. តេ ច ទ្វេ អត្ថា កម្មេ ឯវ យោជេតព្ពា, ឥតរេ ច ភគវតិ ឯវាតិ ‘‘យថាយោគ’’ន្តិ អាហ. តេនាតិ ភគវតោ កម្មស្ស ច ឥន្ទត្តា. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ. ឧល្លិង្គេន្តិ បកាសេន្តិ ផលសម្បត្តិវិបត្តីហិ ការណសម្បត្តិវិបត្តិអវពោធតោ. ‘‘សោ តំ និមិត្តំ អាសេវតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៩.៣៥) គោចរករណម្បិ អាសេវនាតិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘កានិចិ គោចរាសេវនាយា’’តិ. តត្ថ សព្ពេសំ គោចរីកាតព្ពត្តេបិ ‘‘កានិចី’’តិ វចនំ អវិបស្សិតព្ពានំ ពហុលីមនសិករណេន អនាសេវនីយត្តា. បច្ចវេក្ខណាមត្តមេវ ហិ តេសុ ហោតីតិ. ‘‘តស្ស តំ មគ្គំ អាសេវតោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.១៧០) ភាវនា ‘‘អាសេវនា’’តិ វុត្តាតិ ភាវេតព្ពានិ សទ្ធាទីនិ សន្ធាយាហ ‘‘កានិចិ ភាវនាសេវនាយា’’តិ. អាធិបច្ចំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយភាវោ, អសតិ ច ឥន្ទ្រិយបច្ចយភាវេ ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយានំ អត្តនោ បច្ចយវសេន បវត្តមានេហិ តំសហិតសន្តានេ អញ្ញាការេន អនុប្បជ្ជមានេហិ លិង្គាទីហិ អនុវត្តនីយភាវោ, ឥមស្មិញ្ចត្ថេ ឥន្ទន្តិ បរមិស្សរិយំ ករោន្តិច្ចេវ ឥន្ទ្រិយានិ. ចក្ខាទីសុ ទស្សិតេន នយេន អញ្ញេសញ្ច តទនុវត្តីសុ អាធិបច្ចំ យថារហំ យោជេតព្ពំ.

ហេដ្ឋាតិ អដ្ឋសាលិនិយំ. អមោហោ ឯវ, ន វិសុំ ចត្តារោ ធម្មា, តស្មា អមោហស្ស បញ្ញិន្ទ្រិយបទេ វិភាវិតានិ លក្ខណាទីនិ តេសញ្ច វេទិតព្ពានីតិ អធិប្បាយោ. សេសានិ អដ្ឋសាលិនិយំ លក្ខណាទីហិ សរូបេនេវ អាគតានិ. ននុ ច សុខិន្ទ្រិយទុក្ខិន្ទ្រិយានំ តត្ថ លក្ខណាទីនិ ន វុត្តានីតិ? កិញ្ចាបិ ន វុត្តានិ, សោមនស្សទោមនស្សិន្ទ្រិយានំ បន វុត្តលក្ខណាទិវសេន វិញ្ញេយ្យតោ ឯតេសម្បិ វុត្តានេវ ហោន្តិ. កថំ? ឥដ្ឋផោដ្ឋព្ពានុភវនលក្ខណំ សុខិន្ទ្រិយំ, ឥដ្ឋាការសម្ភោគរសំ, កាយិកស្សាទបច្ចុបដ្ឋានំ, កាយិន្ទ្រិយបទដ្ឋានំ. អនិដ្ឋផោដ្ឋព្ពានុភវនលក្ខណំ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ, អនិដ្ឋាការសម្ភោគរសំ, កាយិកាពាធបច្ចុបដ្ឋានំ, កាយិន្ទ្រិយបទដ្ឋានន្តិ. ឯត្ថ ច ឥដ្ឋានិដ្ឋាការានមេវ អារម្មណានំ សម្ភោគរសតា វេទិតព្ពា, ន វិបរីតេបិ ឥដ្ឋាការេន អនិដ្ឋាការេន ច សម្ភោគរសតាតិ.

សត្តានំ អរិយភូមិបដិលាភោ ភគវតោ ទេសនាយ សាធារណំ បធានញ្ច បយោជនន្តិ អាហ ‘‘អជ្ឈត្តធម្មំ បរិញ្ញាយា’’តិអាទិ. អដ្ឋកថាយំ ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយានន្តរំ ជីវិតិន្ទ្រិយទេសនក្កមោ វុត្តោ, សោ ឥន្ទ្រិយយមកទេសនាយ សមេតិ. ឥធ បន ឥន្ទ្រិយវិភង្គេ មនិន្ទ្រិយានន្តរំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ វុត្តំ, តំ បុរិមបច្ឆិមានំ អជ្ឈត្តិកពាហិរានំ អនុបាលកត្តេន តេសំ មជ្ឈេ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យញ្ច កិញ្ចិ វេទយិតំ, សព្ពំ តំ ទុក្ខំ. យាវ ច ទុវិធត្តភាវានុបាលកស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស បវត្តិ, តាវ ទុក្ខភូតានំ ឯតេសំ វេទយិតានំ អនិវត្តីតិ ញាបនត្ថំ. តេន ច ចក្ខាទីនំ ទុក្ខានុពន្ធតាយ បរិញ្ញេយ្យតំ ញាបេតិ. តតោ អនន្តរំ ភាវេតព្ពត្តាតិ ភាវនាមគ្គសម្បយុត្តំ អញ្ញិន្ទ្រិយំ សន្ធាយ វុត្តំ. ទស្សនានន្តរា ហិ ភាវនាតិ.

សតិបិ បុរេជាតាទិបច្ចយភាវេ ឥន្ទ្រិយបច្ចយភាវេន សាធេតព្ពមេវ កិច្ចំ ‘‘កិច្ច’’ន្តិ អាហ តស្ស អនញ្ញសាធារណត្តា ឥន្ទ្រិយកថាយ ច បវត្តត្តា. បុព្ពង្គមភាវេន មនិន្ទ្រិយស្ស វសវត្តាបនំ ហោតិ, នាញ្ញេសំ. តំសម្បយុត្តានិបិ ហិ ឥន្ទ្រិយានិ សាធេតព្ពភូតានេវ អត្តនោ អត្តនោ ឥន្ទ្រិយកិច្ចំ សាធេន្តិ ចេតសិកត្តាតិ. ‘‘សព្ពត្ថ ច ឥន្ទ្រិយបច្ចយភាវេន សាធេតព្ព’’ន្តិ អយំ អធិការោ អនុវត្តតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. អនុប្បាទនេ អនុបត្ថម្ភេ ច តប្បច្ចយានំ តប្បវត្តនេ និមិត្តភាវោ អនុវិធានំ. ឆាទេត្វា ផរិត្វា ឧប្បជ្ជមានា សុខទុក្ខវេទនា សហជាតេ អភិភវិត្វា សយមេវ បាកដា ហោតិ, សហជាតា ច តព្ពសេន សុខទុក្ខភាវប្បត្តា វិយាតិ អាហ ‘‘យថាសកំ ឱឡារិកាការានុបាបន’’ន្តិ. អសន្តស្ស អបណីតស្សបិ អកុសលតព្ពិបាកាទិសម្បយុត្តស្ស មជ្ឈត្តាការានុបាបនំ យោជេតព្ពំ, សមានជាតិយំ វា សុខទុក្ខេហិ សន្តបណីតាការានុបាបនញ្ច. បសន្នបគ្គហិតឧបដ្ឋិតសមាហិតទស្សនាការានុបាបនំ យថាក្កមំ សទ្ធាទីនំ. អាទិ-សទ្ទេន ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនានិ គហិតានិ, មគ្គសម្បយុត្តស្សេវ ច ឥន្ទ្រិយស្ស កិច្ចំ ទស្សិតំ, តេនេវ ផលសម្បយុត្តស្ស តំតំសំយោជនានំយេវ បដិប្បស្សទ្ធិបហានកិច្ចតា ទស្សិតា ហោតីតិ. សព្ពកតកិច្ចំ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ អញ្ញស្ស កាតព្ពស្ស អភាវា អមតាភិមុខមេវ តព្ភាវបច្ចយោ ច ហោតិ, ន ឥតរានិ វិយ កិច្ចន្តរបសុតញ្ច. តេនាហ ‘‘អមតាភិមុខភាវបច្ចយតា ចា’’តិ.

២២០. ឯវំ សន្តេបីតិ សតិបិ សព្ពសង្គាហកត្តេ វីរិយិន្ទ្រិយបទាទីហិ សង្គហេតព្ពានិ កុសលាកុសលវីរិយាទីនិ, ចក្ខុន្ទ្រិយបទាទីហិ សង្គហេតព្ពានិ កាលបុគ្គលបច្ចយាទិភេទេន ភិន្នានិ ចក្ខាទីនិ សង្គណ្ហន្តិច្ចេវ សព្ពសង្គាហកានិ, ន យស្សា ភូមិយា យានិ ន វិជ្ជន្តិ, តេសំ សង្គាហកត្តាតិ អត្ថោ. តេន ច អវិសេសិតត្តា សព្ពេសំ សព្ពភូមិកត្តគហណប្បសង្គេ តំនិវត្តនេន សព្ពសង្គាហកវចនំ អវិជ្ជមានស្ស សង្គាហកត្តទីបកំ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ.

អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.