២. អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា

១៥៥. បច្ចយយុគឡវសេនាតិ អជ្ឈត្តិកពាហិរបច្ចយទ្វយវសេន. អជ្ឈត្តិកពាហិរវសេន អព្ពោការតោតិ អជ្ឈត្តិកវសេន ចេវ ពាហិរវសេន ច អសង្ករតោ.

១៦៧. វិសង្ខារនិន្នស្សាតិ និព្ពានបោណស្ស. វិនិមុត្តសង្ខារស្សាតិ សមុច្ឆេទបដិបស្សទ្ធិវិមុត្តីហិ សមុខេន, តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគប្បហានេន ច សុដ្ឋុ វិនិមុត្តសង្ខារស្ស បរមស្សាសភាវេន, គតិភាវេន ច បតិដ្ឋានភូតេ. ‘‘និព្ពានំ អរហតោ គតី’’តិ (បដិ. ៣៣៩) ហិ វុត្តំ. ឋិតិភាវេនាតិ ច បាឋោ. តំសច្ឆិករណាភាវេតិ តស្ស និព្ពានស្ស សច្ឆិករណាភាវេ. នីតោតិ បាបិតោ, បកាសិតោតិ អត្ថោ.

ចុណ្ណិតន្តិ ភេទិតំ. ត្វមេវ កិំ ន ជានាសីតិ កិំ ត្វំ ន ជានាសិយេវាតិ អត្ថោ. ‘‘កិំ ត្វំ ឯកំ នានំ ជានាសិ, កិំ ត្វំ ន ជានាសិ ឯវា’’តិ ឯវំ វិក្ខេបំ ករោន្តំ បរវាទិំ ‘‘ននុ ញាតេ’’តិអាទិនា សកវាទី និពន្ធតិ. វិភជិត្វាតិ ‘‘រាគាទីនំ ខីណន្តេ ឧប្បន្នត្តា’’តិ ភាវត្ថំ វិភជិត្វា. រាគាទីនំ ខយា ន ហោន្តីតិ យោជនា. សសភាវតា ច និព្ពានស្ស អាបន្នា ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

និព្ពានារម្មណករណេន ការណភូតេន. ហេតុអត្ថេ ហិ ឥទំ ករណវចនំ. កិលេសក្ខយមត្តតំ វា និព្ពានស្ស ឥច្ឆតោ កិលេសក្ខយេន ភវិតព្ពន្តិ យោជនា.

ឯវំ កិលេសក្ខយមត្តេ និព្ពានេ ខេបេតព្ពា កិលេសា ពហុវិធា នានប្បការា, មគ្គោ ច ឱធិសោ កិលេសេ ខេបេតិ. ស្វាយំ ‘‘កតមំ កិលេសក្ខយំ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា កតមេ កិលេសេ ខេបេតី’’តិ បុរិមបុច្ឆាទ្វយមេវ វទតិ. តទេវាតិ យំ ‘‘អវិជ្ជាតណ្ហានំ កិញ្ចិ ឯកទេសមត្តម្បី’’តិ វុត្តំ, តទេវ.

ឯត្ថ ច យាយំ ‘‘កិលេសក្ខយោវ និព្ពាន’’ន្តិ និព្ពានស្ស អភាវតាចោទនា, តត្រាយំ អាគមតោ យុត្តិតោ ចស្ស ភាវាភាវវិភាវនា. តញ្ហិ ភគវតា –

‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាតំ អភូតំ អកតំ អសង្ខត’’ន្តិ (ឧទា. ៧៣; ឥតិវុ. ៤៣).

‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, តទាយតនំ, យត្ថ នេវ បថវី ន អាបោ ន តេជោ ន វាយោ’’តិ (ឧទា. ៧១) –

ច អាទិនា, តថា –

‘‘គម្ភីរោ ទុទ្ទសោ ទុរនុពោធោ សន្តោ បណីតោ អតក្កាវចរោ និបុណោ បណ្ឌិតវេទនីយោ’’តិ (ម. និ. ២.៣៣៧; សំ. និ. ១.១៧២; មហាវ. ៧-៨) –

‘‘អសង្ខតញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ អសង្ខតគាមិនិញ្ច បដិបទំ, អនតំ, អនាសវំ, សច្ចំ, បារំ, និបុណំ, សុទុទ្ទសំ, អជជ្ជរំ, ធុវំ, អបលោកិតំ, អនិទស្សនំ, និប្បបញ្ចំ, សន្តំ, អមតំ, បណីតំ, សិវំ, ខេមំ, តណ្ហាក្ខយំ, អច្ឆរិយំ, អព្ភុតំ, អនីតិកំ, អនីតិកធម្មំ, និព្ពានំ, អព្យាពជ្ឈំ, វិរាគំ, សុទ្ធិំ, មុត្តិំ, អនាលយំ, ទីបំ, លេណំ, តាណំ, សរណំ, បរាយណញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ បរាយណគាមិនិញ្ច បដិបទ’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.៣៧៧) –

ឯវមាទីហិ ច សុត្តបទេហិ ‘‘អប្បច្ចយា ធម្មា, អសង្ខតា ធម្មា (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៧), សព្ពញ្ច រូបំ អសង្ខតា ច ធាតូ’’តិអាទីហិ (ធ. ស. ១១៩២, ១១៩៨, ១២០០) អភិធម្មបទេសេហិ ច បរមត្ថភាវេនេវ ទេសិតំ. ន ហិ សភាវវិរហិតស្ស អភាវមត្តស្ស គម្ភីរាសង្ខតាទិភាវោ អព្យាកតធម្មាទិភាវោ ច យុត្តោ, វុត្តោ ច សោ. តស្មា ន អភាវមត្តំ និព្ពានំ.

អបិ ចាយំ អភាវវាទី ឯវំ បុច្ឆិតព្ពោ – យទិ កិលេសាភាវោ និព្ពានំ, ស្វាយមភាវោ ឯកោ វា សិយា អនេកោ វា? យទិ ឯកោ, ឯកេនេវ មគ្គេន កតោ សច្ឆិកតោ ច ហោតីតិ ឧបរិមានំ មគ្គានំ និរត្ថកតា អាបជ្ជតិ. ន ហិ ឯកំ អនេកេហិ កម្មប្បវត្តេហិ សាធេតព្ពំ ទិដ្ឋំ. អថ សិយា ឯកោវ សោ កិលេសាភាវោ, ន បន មគ្គេហិ កាតព្ពោ, អថ ខោ សច្ឆិកាតព្ពោតិ. ឯវំ សតិ សុដ្ឋុតរំ មគ្គស្ស និរត្ថកតា អាបជ្ជតិ កិលេសានំ អប្បហានតោ. អករោន្តោ ច មគ្គោ កិលេសាភាវំ តស្ស សច្ឆិកិរិយាយ កមត្ថំ សាធេយ្យ, អថ មគ្គានំ សំយោជនត្តយប្បហានាទិបដិនិយតកិច្ចតាយ បហាយកវិភាគេន កិលេសាភាវភេទោ, ឯវំ សតិ វិនា សភាវភេទំ ពហុភាវោ នត្ថីតិ ពហុភាវតាបទេសេនស្ស សសភាវតា អាបន្នា. អថាបិ សិយា ‘‘យេសំ អភាវោ, តេសំ ពហុភាវេន ពហុភាវោបចារោ’’តិ, ឯវំ សតិ យេសំ អភាវោ, តេសំ សភាវតាយ សសភាវោបចារោបិ សិយា. តថា តេសំ កិលេសសង្ខតាទិតាយ កិលេសសង្ខតាទិភាវា ច សិយុំ, ន ចេតំ យុត្តន្តិ ន តេសំ ពហុភាវោបចារោ យុត្តោ. ឯកភាវោបិ ចស្ស អសភាវតាយ ឯវ វត្តុំ ន សក្កាតិ ចេ? ន, អភាវសាមញ្ញតោ, អភាវសាមញ្ញេន អភេទសមញ្ញាយ ឯកត្តនិទ្ទេសោ. សតិ ច ឯកត្តេ បុព្ពេ វុត្តទោសានតិវត្តិ.

ពហុភាវេ ច សសភាវតា សិទ្ធា. យទិបិ សិយា យថា ពហុភាវោ សសភាវតំ, ឯវំ សាមញ្ញេន សសភាវតា ពហុភាវំ ន ព្យភិចរេយ្យាតិ សសភាវបក្ខេបិ និព្ពានស្ស ពហុភាវោ អាបជ្ជតីតិ? តំ ន, កស្មា? តថា សាមញ្ញាភេទតោ. ន ហិ ឯវំ វត្តុំ លព្ភា យថា ខរភាវោ សសភាវតំ ន ព្យភិចរតិ, ឯវំ សសភាវតាបិ ខរភាវំ ន ព្យភិចរេយ្យាតិ. ឯវញ្ហិ សតិ តទញ្ញសព្ពធម្មាភាវប្បសង្គោ សិយា, តស្មា ពហុភាវោ សសភាវតាបេក្ខោ, ន សសភាវតា ពហុភាវាបេក្ខាតិ ន សសភាវស្ស និព្ពានស្ស ពហុភាវាបត្តិ. ‘‘ឯកញ្ហិ សច្ចំ ន ទុតីយមត្ថិ (សុ. និ. ៨៩០; មហានិ. ១១៩), ឯកា និដ្ឋា ន បុថុនិដ្ឋា’’តិអាទិវចនតោ.

អបិ ចេត្ថ កិលេសាភាវោ នាម រាគាទីនំ សមុច្ឆេទោ អច្ចន្តប្បហានំ អនុប្បាទនិរោធោ. តស្ស ច ឯកត្តេ ឯកេនេវ មគ្គេន សាធេតព្ពតា កិច្ចវិសេសាភាវតោតិ ទស្សនាទិមគ្គវិភាគោ ន សិយា. ឥច្ឆិតោ ច សោ ឱធិសោវ កិលេសានំ បហាតព្ពត្តា. សោ ច មគ្គវិភាគោ សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ នាតិតិក្ខតិក្ខតិក្ខតរតិក្ខតមភាវេន ឯកស្មិម្បិ សមុច្ឆេទប្បហានយោគ្យភាវេ សច្ឆិកិរិយាវិសេសេន ហោតីតិ និព្ពានស្ស សសភាវតាយយេវ យុត្តោ. អភាវោ បន កិលេសានំ មគ្គេន កាតព្ពោ សិយា ‘‘មា មគ្គស្ស និរត្ថកតា អហោសី’’តិ, ន សច្ឆិកាតព្ពោ. កោ ហិ តស្ស សភាវោ, យោ តេន សច្ឆិករិយេយ្យ. សោ ច កិលេសាភាវោ ឯកេនេវ មគ្គេន សាធេតព្ពោ សិយា, ន ចតូហិ ‘‘មា ចតុភាវនិព្ពានតាបត្តិ, និព្ពានវិសេសាបត្តិ ច អហោសី’’តិ. តតោ ទស្សនាទិមគ្គវិភាគោ ន សិយាតិ សព្ពំ អាវត្តតិ.

យទិ ច អភាវោ ភាវស្ស សិយាតិ តស្ស ភាវធម្មតា ឥច្ឆិតា, ឯវំ សតិ យថា សង្ខតធម្មស្ស តស្ស ជរាមរណាទីនំ វិយ សង្ខតធម្មតាបិ អាបន្នា, ឯវំ ពហូនំ កិលេសានំ ធម្មស្ស តស្ស ពហុភាវាទិប្បសង្គោបិ ទុន្និវារោតិ អតំសភាវស្ស អសង្ខតស្សេកស្ស សសភាវស្ស និព្ពានភាវោ វេទិតព្ពោ.

យទិ ឯវំ កស្មា ‘‘រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ’’តិ (សំ. និ. ៤.៣១៥, ៣៣០) វុត្តន្តិ? ខយេន អធិគន្តព្ពត្តា. ខយោ ហិ អរិយមគ្គោ. យថាហ ‘‘ខយេ ញាណំ, អនុប្បាទេ ញាណ’’ន្តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១៤២). តេន រាគាទិក្ខយបរិយាយេន អរិយមគ្គេន អធិគន្តព្ពតោ ‘‘បរមត្ថំ គម្ភីរំ និបុណំ ទុទ្ទសំ ទុរនុពោធំ និព្ពានំ រាគាទិក្ខយោ’’តិ វុត្តំ. រាគាទិប្បហានមុខេន វា តថា បត្តព្ពតោ, យថា អញ្ញត្ថាបិ វុត្តំ ‘‘មទនិម្មទ្ទនោ បិបាសវិនយោ’’តិអាទិ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០).

អបិច យថា បរិញ្ញេយ្យតាយ សឧត្តរានំ កាមានំ រូបានញ្ច បដិបក្ខភូតំ តព្ពិធុរសភាវំ និស្សរណំ បញ្ញាយតិ, ឯវំ សសភាវានំ សព្ពេសម្បិ សង្ខតធម្មានំ បដិបក្ខភូតេន តព្ពិធុរសភាវេន និស្សរណេន ភវិតព្ពំ. យញ្ច តន្និស្សរណំ, សា អសង្ខតា ធាតុ. កិញ្ច ភិយ្យោ – សង្ខតធម្មារម្មណំ វិបស្សនាញាណំ អបិ អនុលោមញាណំ កិលេសេ តទង្គវសេន បជហតិ, ន សមុច្ឆេទវសេន បជហិតុំ សក្កោតិ. តថា សម្មុតិសច្ចារម្មណំ បឋមជ្ឈានាទីសុ ញាណំ វិក្ខម្ភនវសេនេវ កិលេសេ បជហតិ, ន សមុច្ឆេទវសេន. ឥតិ សង្ខតធម្មារម្មណស្ស, សម្មុតិសច្ចារម្មណស្ស ច ញាណស្ស កិលេសានំ សមុច្ឆេទប្បហានេ អសមត្ថភាវតោ តេសំ សមុច្ឆេទប្បហានករស្ស អរិយមគ្គញាណស្ស តទុភយវិបរីតសភាវេន អារម្មណេន ភវិតព្ពំ, សា អសង្ខតា ធាតុ. តថា ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាតំ អភូតំ អកតំ អសង្ខត’’ន្តិ (ឧទា. ៧៣; ឥតិវុ. ៤៣) ឥទំ និព្ពានស្ស បរមត្ថតោ អត្ថិភាវជោតកំ វចនំ អវិបរីតត្ថំ ភគវតា ភាសិតត្តា. យញ្ហិ ភគវតា ភាសិតំ, តំ អវិបរីតត្ថំ យថា តំ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា, សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា, សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ (ធ. ប. ២៧៧-២៧៩; ថេរគា. ៦៧៦-៦៧៨; នេត្តិ. ៥), តថា និព្ពាន-សទ្ទោ កត្ថចិ វិសយេ យថាភូតបរមត្ថវិសយោ ឧបចារវុត្តិសព្ភាវតោ សេយ្យថាបិ សីហ-សទ្ទោ. អថ វា អត្ថេវ បរមត្ថតោ អសង្ខតា ធាតុ ឥតរតព្ពិបរីតវិមុត្តិសភាវត្តា សេយ្យថាបិ ‘‘បថវីធាតុ វេទនា ចា’’តិ ឯវមាទីហិ នយេហិ យុត្តិតោបិ អសង្ខតាយ ធាតុយា បរមត្ថតោ អត្ថិភាវោ វេទិតព្ពោ.

អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.