១. សង្គហវារវណ្ណនា

៧១៨. ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ធម្មាទីសុ កតោ អតិទេសោ សង្ខេបតោ តេសំ ទស្សនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘សង្ខេបេន ទស្សេត្វា’’តិ. តេសំ និរុត្តិបដិភានានំ វិសយា តព្ពិសយា, តេសំ, និរុត្តិបដិភានវិសយភូតានន្តិ អត្ថោ. បច្ចយុប្បន្នាទិភេទេហីតិ បច្ចយុប្បន្ននិព្ពានភាសិតត្ថាទិភេទេហិ.

ទុក្ខហេតុផលជាតាទិធម្មជរាមរណានិ ទុក្ខាទីនិ. សច្ចហេតុធម្មបច្ចយាការវារេសុ ទុក្ខសមុទយាទិបរិយាយេន អាគតោ ផលនិព្ពត្តកោ ហេតុ, សច្ចបច្ចយាការវារេសុ អរិយមគ្គោ, បរិយត្តិវារេ ភាសិតំ, អភិធម្មភាជនីយេ កុសលំ, អកុសលន្តិ ឯវំ បាឡិយំ វុត្តានំយេវ វសេន បញ្ច ធម្មា វេទិតព្ពាតិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘តថា ធម្មា ចា’’តិ ឥមិនា.

និព្ពត្តកហេតុអាទីនន្តិ និព្ពត្តកសម្បាបកញាបកានំ. បុរិមោតិ បវត្តនត្ថោ. តស្មិន្តិ មគ្គេ. បច្ឆិមោតិ បាបនត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អវិបរីតនិរុត្តីតិ ពុទ្ធាទីហិ អាចិណ្ណា តស្ស តស្ស អត្ថស្ស វាចកភាវេ និរុឡ្ហា យាថាវនិរុត្តិ. យស្មា វិញ្ញត្តិវិការសហិតោ សទ្ទោ បញ្ញត្តីតិ អត្តនោ អធិប្បាយោ, តស្មា បរមតតោ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អវចនភូតាយា’’តិ វិសេសេត្វា ‘‘កេចិ វណ្ណយន្តី’’តិ អាហ. ឯវំ សតីតិ ឯវំ និរុត្តិយា បញ្ញត្តិភាវេ សតិ. បញ្ញត្តិ អភិលបិតព្ពាតិ អាបជ្ជតីតិ វុត្តេ, ហោតុ, កោ ទោសោ តស្សា វចនីយភាវតោតិ កទាចិ វទេយ្យាតិ អាសង្កន្តោ អាហ ‘‘ន ច វចនតោ…បេ… ឧច្ចារេតព្ពំ អត្ថី’’តិ. តេសំ អត្ថធម្មានំ. ន វចនន្តិ អវចនំ អវចនសភាវំ. ឯវំបការន្តិ ឯវំវិធំ ឯវំ និយតលិង្គវិសេសជោតនាការំ.

បរតោតិ បរភាគេ អនន្តរមនោទ្វារេ. សទ្ទគ្គហណានុសារេន គហិតាយ នាមនិរុត្តិយំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា បវត្តតីតិ វទន្តិ. យទិ ឯវំ កស្មា បាឡិយំ ‘‘និរុត្តិបដិសម្ភិទា បច្ចុប្បន្នារម្មណា’’តិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘និរុត្តិ…បេ… សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. បច្ឆា ជាននន្តិ សទ្ទគ្គហណុត្តរកាលំ នាមនិរុត្តិយា ជាននំ. ឯវន្តិ ឯវំ សទ្ទគ្គហណតោ បច្ឆា នាមនិរុត្តិំ អារព្ភ បវត្តំ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទាតិ គយ្ហមានេ. ឯវំ និរុត្តិយា នាមបញ្ញត្តិបក្ខេ បាឡិយា, អដ្ឋកថាយ ច វិរោធំ ទស្សេត្វា សទ្ទបក្ខេ តទភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា បនា’’តិអាទិមាហ. តំតំសទ្ទវិភាវកន្តិ យថា តស្ស តស្ស សទ្ទប្បភេទនិច្ឆយស្ស បច្ចយភូតំ ទិព្ពសោតញាណំ សទ្ទារម្មណមេវ តំ តំ សទ្ទំ វិភូតំ ករោតិ, ឯវំ និរុត្តិប្បភេទនិច្ឆយស្ស បច្ចយភូតំ និរុត្តិសទ្ទារម្មណមេវ និរុត្តិបដិសម្ភិទាញាណំ តំ វិភូតំ ករោតីតិ តស្ស បច្ចុប្បន្នារម្មណតា វុត្តា. សទ្ទំ បន វិភាវេន្តំ ឯកន្តតោ សទ្ទូបនិពន្ធំ បញ្ញត្តិម្បិ វិភាវេតិយេវ, យតោ សភាវាសភាវវិសេសវិភាវនំ សម្បជ្ជតិ. អញ្ញថា ហិ សទ្ទមត្តគ្គហណេ វិសេសាវពោធោ ឯវ ន សិយាតិ បោរាណា បញ្ញត្តិវិភាវនម្បិ តស្ស ឥច្ឆន្តិ. តំវិភាវកន្តិ និរុត្តិសទ្ទវិភាវកំ. ន បាឡិវិរោធោ ហោតីតិ យទិបិ អភិធម្មភាជនីយេ ‘‘យាយ និរុត្តិយា តេសំ ធម្មានំ បញ្ញត្តិ ហោតី’’តិ (វិភ. ៧២៧) វុត្តំ, តម្បិ សភាវនិរុត្តិសទ្ទេន ធម្មានំ បពោធនមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, ន តព្ពិនិមុត្តំ បញ្ញត្តិន្តិ ‘‘និរុត្តិសទ្ទារម្មណា និរុត្តិបដិសម្ភិទា’’តិ វុច្ចមានេ បាឡិយា វិរោធោ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ‘‘បច្ចវេក្ខន្តស្សា’’តិ វុត្តត្តា សទ្ទំ គហេត្វា បច្ឆា គហិតាយ បញ្ញត្តិយា បច្ចវេក្ខណេន ភវិតព្ពន្តិ អាសង្កេយ្យាតិ តទាសង្កានិវត្តនត្ថមាហ ‘‘តំ សភាវនិរុត្តិំ សទ្ទំ អារម្មណំ កត្វា’’តិអាទិ. សភាវនិរុត្តិំ វិភាវេន្តំយេវាតិ សភាវនិរុត្តិវិសយស្ស សម្មោហស្ស បគេវ វិទ្ធំសិតត្តា អត្ថសាធនវសេន អភិញ្ញាញាណំ វិយ តំ វិភាវេន្តមេវ បវត្តតិ. តេនាហ ‘‘និរុត្តិំ ភិន្ទន្តំ បដិវិជ្ឈន្តមេវ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. បភេទគមនញ្ចេត្ថ អនវសេសតោ និរុត្តិវិភាគជាននំ. តថា សេសេសុ. សក្កដនាមាទីតិ សក្កដវសេន វុត្តនាមាខ្យាតាទិ. និបាតបទំ នាមាទិបទានិ វិយ អត្ថំ ន វទតិ, អថ ខោ ព្យញ្ជេតិ ជោតេតីតិ ‘‘ព្យញ្ជន’’ន្តិ វុត្តំ និបាតបទំ.

ពោធិ ញាណំ មណ្ឌភូតំ ឯត្ថាតិ ពោធិមណ្ឌោ, មហាពោធិដ្ឋានំ. តេនាហ ‘‘បឋមាភិសម្ពុទ្ធដ្ឋានេ’’តិ. អញ្ញេន បការេនាតិ ឧគ្គហាទិប្បការេន.

អញ្ញថា ហោន្តីតិ បុរិសយុគេ បុរិសយុគេ ឯកទេសេន បរិវត្តន្តា កាលន្តរេ អញ្ញាការា ភវន្តិ. វិនស្សន្តីតិ តំតំភាសានំ មនុស្សានំ វិនាសេន ន បញ្ញាយន្តិ, មនុស្សានំ ទុរុគ្គហណាទិនា កត្ថចិ កទាចិ បរិវត្តន្តីបិ ព្រហ្មលោកាទីសុ យថាសភាវេនេវ អវដ្ឋានតោ ន សព្ពត្ថ, សព្ពទា, សព្ពថា ច បរិវត្តតិ. តេនាហ ‘‘កប្បវិនាសេបិ តិដ្ឋតិយេវា’’តិ. ឯតស្ស និរុត្តិបដិសម្ភិទាញាណស្ស.

អត្ថាទីសុ ញាណន្តិ អត្ថបដិសម្ភិទាទិ. អត្ថធម្មនិរុត្តិវសេន តីសុ. អត្ថធម្មនិរុត្តិបដិភានវសេន ចតូសុបិ វា. អត្ថធម្មាទិនា អត្តនា ជោតេតព្ពេន សហ អត្ថេនាតិ សាត្ថកានិ. សព្ពោ អត្ថធម្មាទិកោ អត្ថោ វិសយភូតោ ឯតស្ស ញាណស្ស អត្ថីតិ សព្ពត្ថកំ. សព្ពស្មិំ អត្ថាទិកេ វិសយេ ខិត្តំ អត្តនោ បច្ចយេហិ ឋបិតំ បវត្តិតំ. អរហត្តប្បត្តិយា វិសទា ហោន្តិ បដិបក្ខធម្មានំ សព្ពសោ វិទ្ធំសិតត្តា. បញ្ចន្នន្តិ អធិគមបរិយត្តិសវនបរិបុច្ឆាបុព្ពយោគានំ. យថាយោគន្តិ យំ យំ យស្ស បុគ្គលស្ស វិសទតាយ យុជ្ជតិ, តថា យោជេតព្ពំ.

បរិបុច្ឆាហេតុ បវត្តា កថា បរិបុច្ឆាតិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘បុច្ឆាយ…បេ… បរិបុច្ឆាតិ វុត្តា’’តិ.

តេហីតិ មគ្គេហិ. បដិលាភោ នាម បុព្ពយោគសម្បត្តិយា អត្ថាទិវិសយស្ស សម្មោហស្ស សមុច្ឆិន្ទនំ, តំ បន មគ្គកិច្ចមេវាតិ អាហ ‘‘សោ លោកុត្តរោ’’តិ. អត្ថាទីនំ បភេទតោ សល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថាបនា យថារហំ បរិត្តកុសលមហាកិរិយចិត្តវសេន ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘បភេទោ កាមាវចរោ’’តិ. យថា បុព្ពយោគោ អធិគមស្ស ពលវបច្ចយោ សភាវហេតុភាវតោ, ន តថា បភេទស្ស អសភាវហេតុតាយ, បរម្បរបច្ចយតាយ ចាតិ អធិប្បាយោ. បរិយត្តិអាទីនំ បភេទស្ស ពលវបច្ចយតាយ, អធិគមស្ស ច តទភាវេ ឯសេវ នយោ. តត្ថាតិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ, តាសុ បរិយត្តិសវនបរិបុច្ឆាសុ និមិត្តភូតាសូតិ អត្ថោ. យំ វុត្តំ ហោតីតិ ‘‘ឯតេសុ បនា’’តិអាទិនា អដ្ឋកថាវចនេន យំ អត្ថជាតំ វុត្តំ ហោតិ. តំ ទស្សេន្តោតិ តំ និទ្ធារេត្វា ទស្សេន្តោ. ‘‘បុព្ពយោគាធិគមា’’តិ វត្វា ‘‘ទ្វេបី’’តិ វចនំ អធិគមសហិតោយេវ បុព្ពយោគោ បភេទស្ស ពលវបច្ចយោ, ន កេវលោតិ ទស្សនត្ថំ. តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ទ្វេបិ ឯកតោ ហុត្វា’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៧១៨). ‘‘ទ្វេបិ វិសទការណា’’តិ វុត្តេ បុព្ពយោគស្សាបិ វិសទការណត្តំ លព្ភតេវាតិ អាហ ‘‘ទ្វេបិ វិសទការណាតិ…បេ… វុត្ត’’ន្តិ.

សង្គហវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.