១០. ពោជ្ឈង្គវិភង្គោ

១. សុត្តន្តភាជនីយំ

បឋមនយវណ្ណនា

៤៦៦. បតិដ្ឋានំ ឥធ សំសារេ អវដ្ឋានំ, តស្ស មូលំ កិលេសាតិ អាហ ‘‘កិលេសវសេន បតិដ្ឋាន’’ន្តិ. បតិដ្ឋានាយ បន ព្យាបារាបត្តិ កម្មន្តិ វុត្តំ ‘‘អភិសង្ខារវសេន អាយូហនា’’តិ. យស្មា កិលេសេសុ តណ្ហាទិដ្ឋិយោ តណ្ហាទិដ្ឋិចរិតានំ វិសេសតោ សំសារនាយិកា, កិលេសសហិតមេវ ច កម្មំ បតិដ្ឋានាយ ហោតិ, ន កេវលំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘តណ្ហាទិដ្ឋីហិ…បេ… អាយូហនា’’តិ. តថា តណ្ហាយ ភវស្សាទភាវតោ, ទិដ្ឋិយា វិភវាភិនន្ទនភូតាយ វិភវាភិសង្ខរណភាវតោ ‘‘តណ្ហាវសេន បតិដ្ឋានំ, ទិដ្ឋិវសេន អាយូហនា’’តិ វុត្តំ. ទិដ្ឋីសុបិ អន្តោមុខប្បវត្តាយ ភវទិដ្ឋិយា វិសេសតោ សំសារេ អវដ្ឋានំ, យតោ ឱលីយនាតិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘សស្សតទិដ្ឋិយា បតិដ្ឋាន’’ន្តិ. ពហិមុខប្បវត្តាបិ វិភវទិដ្ឋិ ភវាភិសង្ខរណំ នាតិវត្តតីតិ វុត្តំ ‘‘ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា អាយូហនា’’តិ. លយាបត្តិ យថារទ្ធស្ស អារម្ភស្ស អនិដ្ឋានំ អន្តោសង្កោចភាវតោតិ អាហ ‘‘លីនវសេន បតិដ្ឋាន’’ន្តិ. ឧទ្ធតាបត្តិ អនុបាយភូតា ព្យាបារាបត្តិ អសង្កោចភាវតោតិ វុត្តំ ‘‘ឧទ្ធច្ចវសេន អាយូហនា’’តិ. តថា កោសជ្ជបក្ខិកត្តា ច កាមសុខានុយោគស្ស ឧទ្ធច្ចបក្ខិកត្តា ច អត្តកិលមថានុយោគស្ស តទុភយវសេន បតិដ្ឋានាយូហនា វុត្តា, ឥតរំ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពំ. ឥធាតិ ឥមិស្សា សម្មោហវិនោទនិយា. អវុត្តានន្តិ ‘‘កិលេសវសេន បតិដ្ឋាន’’ន្តិអាទីនំ វសេន វេទិតព្ពា បតិដ្ឋានាយូហនាតិ យោជនា.

សមប្បវត្តេ ធម្មេតិ លីនុទ្ធច្ចវិរហេន សមប្បវត្តេ សម្បយុត្តធម្មេ. បដិសញ្ចិក្ខតីតិ បតិរូបំ សង្កលេតិ គណេតិ តុលេតិ. តេនាហ ‘‘ឧបបត្តិតោ ឥក្ខតី’’តិ. តទាការោតិ បដិសង្ខានាការោ ឧបបត្តិតោ ឥក្ខនាការោ. ឯវញ្ច កត្វាតិ បដិសង្ខានសភាវត្តា ឯវ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស. បច្ឆិមបច្ឆិមការណភាវោតិ បច្ឆិមស្ស បច្ឆិមស្ស ការណភាវោ. បុរិមំ បុរិមញ្ហិ បច្ឆិមស្ស បច្ឆិមស្ស វិសេសបច្ចយោតិ.

៤៦៧. អវិបរីតកាយាទិសភាវគ្គហណសមត្ថតាយ ពលវតី ឯវ សតិ. បញ្ញា គហិតា សតិនេបក្កេនាតិ អត្ថោ. ឯវំចិត្តោតិ ឯវំ លាភសក្ការសិលោកសន្និស្សិតចិត្តោ. ចិរកតវត្តាទិវសេនាតិ ចិរកតវត្តាទិសីសេន. ‘‘វុត្តោ’’តិ ឥមិនាបិ ‘‘កត្វា អាហ កាយវិញ្ញត្តិំ…បេ… កោដ្ឋាស’’ន្តិ យោជនា.

បរេសន្តិ ន អនន្តរានំ. សព្ពេសំ…បេ… យោជេតព្ពា ‘‘សព្ពេ ពោជ្ឈង្គា សព្ពេសំ បច្ចយវិសេសា ហោន្តិយេវា’’តិ. កាមេតីតិ កាមោ, អស្សាទនវសេន អាមសតីតិ អាមិសំ, កាមោវ អាមិសន្តិ កាមាមិសំ, កិលេសកាមោ. វត្ថុកាមោ បន អាមសីយតីតិ អាមិសំ. ឯវំ សេសទ្វយម្បិ. តេសុ លោកីយន្តិ ឯត្ថ សុខវិសេសាតិ លោកោ, ឧបបត្តិវិសេសោ. វដ្ដំ សំសារោ. កាមស្សាទវសេន បវត្តោ លោភោ កាមាមិសំ. ភវវិសេសបត្ថនាវសេន បវត្តោ លោកាមិសំ. វិភវោ នាម កិមត្ថិយោ, កោ វា តំ អភិបត្ថេយ្យាតិ វដ្ដានុគេធភូតោ លោភោ វដ្ដាមិសន្តិ ច វទន្តិ. តទារម្មណន្តិ តស្សា តណ្ហាយ អារម្មណំ, រូបាទិ. លោកធម្មា លាភាទយោ. វុត្តាវសេសា សព្ពាវ តណ្ហា សំសារជនកោ រាគោ.

បឋមនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុតិយនយវណ្ណនា

៤៦៨-៩. សព្ពេ សត្តាតិ កាមភវាទីសុ, សញ្ញីភវាទីសុ, ឯកវោការភវាទីសុ ច សព្ពភវេសុ សព្ពេ សត្តា. អាហារតោ ឋិតិ ឯតេសន្តិ អាហារដ្ឋិតិកា, បច្ចយដ្ឋិតិកា. យេន បច្ចយេន តេ តិដ្ឋន្តិ, សោ ឯកោវ ធម្មោ ញាតបរិញ្ញាសង្ខាតាយ ‘‘អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ អភិញ្ញាយ អភិញ្ញេយ្យោ. ទ្វេ ធាតុយោតិ សង្ខតាសង្ខតធាតុយោ. តិស្សោ ធាតុយោតិ កាមធាតុរូបធាតុអរូបធាតុយោ. បញ្ច វិមុត្តាយតនានីតិ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ សត្ថា ធម្មំ ទេសេតិ អញ្ញតរោ វា គរុដ្ឋានិយោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.៣២២, ៣៥៥; អ. និ. ៥.២៦) អាគតានិ វិមុច្ចនការណានិ. អនុត្តរិយានីតិ ទស្សនានុត្តរិយាទីនិ ឆ អនុត្តរិយានិ. និទ្ទសវត្ថូនីតិ យេហិ ការណេហិ និទ្ទសោ ហោតិ, តានិ និទ្ទសវត្ថូនិ នាម. ទេសនាមត្តញ្ចេតំ. ខីណាសវោ ហិ ទសវស្សោ ហុត្វា បរិនិព្ពុតោ បុន ទសវស្សោ ន ហោតិ. ន កេវលញ្ច ទសវស្សោ, នវវស្សោបិ…បេ… ឯកមុហុត្តិកោបិ ន ហោតិយេវ បុន បដិសន្ធិយា អភាវា, អដ្ឋុប្បត្តិវសេន បនេវំ វុត្តំ. តានិ បន ‘‘ឥធ, ភិក្ខុ, សិក្ខាសមាទានេ តិព្ពច្ឆន្ទោ ហោតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.៣៣១) សុត្តេ អាគតានិយេវ. ‘‘សម្មាទិដ្ឋិស្ស បុរិសបុគ្គលស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិ និជ្ជិណ្ណា ហោតី’’តិអាទីនិ (ទី. និ. ៣.៣៦០; អ. និ. ១០.១០៦) ទស និជ្ជរវត្ថូនិ. ខន្ធាទយោតិ ខន្ធាយតនធាតាទយោ. វិនន្ធនន្តិ ‘‘ភវាទិវិនន្ធនដ្ឋេន វានំ វុច្ចតិ តណ្ហា’’តិ ទស្សេតិ. គមនន្តិ អស្សាទនវសេន អារម្មណេ បវត្តិមាហ. តេន វុត្តំ ‘‘បិយរូបសាតរូបេសូ’’តិ.

វិបស្សនាសហគតន្តិ វេទិតព្ពំ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកត្តា. ‘‘មគ្គំ អប្បត្តំ កាយិកំ វីរិយ’’ន្តិ វិសេសេត្វា វុត្តត្តា បន លោកុត្តរវីរិយម្បិ បរិយាយេន កាយិកំ នាម អត្ថីតិ ទីបិតំ ហោតិ.

រូបាវចរេ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោតិ ន វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘រូបាវចរេ…បេ… បដិក្ខិត្តា’’តិ. យថា វិបស្សនាសហគតា បីតិ បរិយាយេន ‘‘បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ រូបាវចរេ បីតិ និព្ពេធភាគិយា វត្តព្ពា សិយា. ឯវំ លព្ភមានាបិ អលព្ភមានំ ឧបាទាយ ន វុត្តា. ‘‘អវិតក្កអវិចារា’’តិ វិសេសនំ សន្តបណីតាយ បីតិយា ទស្សនត្ថំ. ពោជ្ឈង្គភូតាតិ បរិយាយពោជ្ឈង្គភូតា. អវិតក្កអវិចារោ បីតិ…បេ… ន វុត្តោ សវិតក្កសវិចារត្តា តស្ស. ន ហិ កាមាវចរា អវិតក្កអវិចារា បីតិ អត្ថិ.

ឥធ វុត្តោ បរិយាយេនាតិ អត្ថោ. មគ្គបដិវេធានុលោមនតោ វិបស្សនាយ វិយ បាទកជ្ឈានេសុបិ សតិអាទយោ ‘‘ពោជ្ឈង្គា’’ត្វេវ វុច្ចន្តីតិ អាហ ‘‘និព្ពេធភាគិយត្តា ន បដិក្ខិបិតព្ពោ’’តិ. ឯវំ កសិណជ្ឈានាទីសុ ពោជ្ឈង្គេ ឧទ្ធរន្តានំ អធិប្បាយំ វត្វា អនុទ្ធរន្តានំ អធិប្បាយំ វត្តុំ ‘‘អនុទ្ធរន្តា បនា’’តិអាទិមាហ. តេ ហិ អាសន្នេកន្តកិច្ចនិព្ពត្តីហិ វិបស្សនាក្ខណេ ពោជ្ឈង្គេ ឧទ្ធរន្តិ, ន ឈានក្ខណេ តទភាវតោ. តេនាហ ‘‘វិបស្សនាកិច្ចស្ស វិយ…បេ… ន ឧទ្ធរន្តី’’តិ. កសិណនិស្សន្ទោ អរូបានីតិ អាហ ‘‘តទាយត្តានី’’តិ.

ទុតិយនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តតិយនយវណ្ណនា

៤៧០-១. វោស្សជ្ជនំ បហានំ វោស្សគ្គោ, វោស្សជ្ជនំ វា វិស្សដ្ឋភាវោ និរាសង្កានុប្បវេសោតិ អាហ ‘‘វោស្សគ្គសទ្ទោ…បេ… ទុវិធតា វុត្តា’’តិ. វិបស្សនាក្ខណេ តទង្គតន្និន្នប្បការេន, មគ្គក្ខណេ សមុច្ឆេទតទារម្មណករណប្បការេន.

តតិយនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា

៤៧២. ឧបេក្ខនមុបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស សភាវោ, សោ ច សមាធិវីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ វិយ សម្បយុត្តានំ ឩនាធិកភាវព្យាវដោ អហុត្វា តេសំ អនូនានធិកភាវេ មជ្ឈត្តាការប្បវត្តីតិ ឥមមត្ថំ អាហ ‘‘ឧបេក្ខនវសេនា’’តិអាទិនា. តត្ថ ឧបបត្តិតោ ឥក្ខនន្តិ បដិសង្ខានមាហ.

អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ពោជ្ឈង្គវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.