(១.) ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៧៦១. ន ហេតុមេវាតិ ឯត្ថ ច ន ហេតូ ឯវាតិ អត្ថោ, ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាវសេន បន រស្សត្តំ ម-ការោ ច កតោ ‘‘អទុក្ខមសុខា’’តិ ឯត្ថ វិយ. ឥមិនាបិ នយេនាតិ ឯត្ថ បុរិមនយេន ហេតុភាវាទិបដិក្ខេបោ, បច្ឆិមនយេន នហេតុធម្មាទិកោដ្ឋាសសង្គហោតិ អយំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ. ចុតិគ្គហណេន ចុតិបរិច្ឆិន្នាយ ឯកាយ ជាតិយា គហណំ ទដ្ឋព្ពំ, ភវគ្គហណេន នវធា វុត្តភវស្ស. តទន្តោគធតាយ តត្ថ តត្ថ បរិយាបន្នតា វុត្តា. ឧប្បន្នំ មនោវិញ្ញាណវិញ្ញេយ្យមេវាតិ ‘‘ន រូបំ វិយ ឧប្បន្នា ឆវិញ្ញាណវិញ្ញេយ្យា’’តិ រូបតោ ឯតេសំ វិសេសនំ ករោតិ.

៧៦២. កប្បតោ កប្បំ គន្ត្វាបិ ន ឧប្បជ្ជតីតិ ន កទាចិ តថា ឧប្បជ្ជតិ. ន ហិ ខីរាទីនំ វិយ ឯតេសំ យថាវុត្តលក្ខណវិលក្ខណតា អត្ថីតិ ទស្សេតិ.

៧៦៣. សមោធានេត្វាតិ លោកេ វិជ្ជមានំ សព្ពំ រូបំ សមោធានេត្វា. ឯតេន មហត្តេបិ អវិភាវកត្តំ ទស្សេន្តោ សុខុមត្តា ន វិភាវេស្សតីតិ វាទបថំ ឆិន្ទតិ. ចក្ខុបសាទេ មម វត្ថុម្ហីតិ អត្ថោ. វិសយោតិ ឥស្សរិយដ្ឋានន្តិ អធិប្បាយោ.

៧៦៤. អព្ពោកិណ្ណាតិ អព្យវហិតា, អនន្តរិតាតិ អត្ថោ. វវត្ថិតានម្បិ បដិបាដិនិយមោ តេន បដិក្ខិត្តោតិ អត្ថោ. អនន្តរតាតិ អនន្តរបច្ចយតា ឯតេន បដិក្ខិត្តាតិ អត្ថោ.

៧៦៥. សមនន្តរតាតិ ច សមនន្តរបច្ចយតា.

៧៦៦. អាភុជនតោតិ អាភុគ្គករណតោ, និវត្តនតោ ឥច្ចេវ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ‘‘បញ្ច វិញ្ញាណា អនាភោគា’’តិ អាភោគសភាវា ន ហោន្តីតិ អត្ថោ, ‘‘បញ្ចន្នំ វិញ្ញាណានំ នត្ថិ អាវដ្ដនា វា’’តិអាទីសុបិ អាវដ្ដនភាវោ វាតិអាទិនា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ន កញ្ចិ ធម្មំ បដិវិជានាតីតិ ឯត្ថ ន សព្ពេ រូបាទិធម្មា ធម្មគ្គហណេន គហិតាតិ យថាធិប្បេតធម្មទស្សនត្ថំ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មាតិ ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ អាហ.

រូបាទីសុ អភិនិបតនំ តេហិ សមាគមោ តេសន្តិបិ វត្តុំ យុជ្ជតីតិ អាហ ‘‘រូបាទីនំ អភិនិបាតមត្ត’’ន្តិ. កម្មត្ថេ វា សាមិវចនំ. វិញ្ញាណេហិ អភិនិបតិតព្ពានិ ហិ រូបាទីនីតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតីតិអាទីសុ ហិ អយំ អធិប្បាយោ – អារម្មណករណេន បដិវិជានិតព្ពានិ រូបាទីនិ ឋបេត្វា កុសលាកុសលចេតនាយ តំសម្បយុត្តានញ្ច យថាវុត្តានំ សហជបុព្ពង្គមធម្មេន បដិវិជានិតព្ពានំ បដិវិជាននំ ឯតេសំ នត្ថីតិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ទស្សនាទិមត្តតោ បន មុត្តា អញ្ញា ឯតេសំ កុសលាទិបដិវិញ្ញត្តិ នាម នត្ថី’’តិ កិច្ចន្តរំ បដិសេធេតិ.

អវិបាកភាវេន អញ្ញំ អព្យាកតសាមញ្ញំ អនិវារេន្តោ កុសលាកុសលគ្គហណញ្ច ករោតីតិ ចវនបរិយោសានញ្ច កិច្ចំ. បិ-សទ្ទេន សហជវនកានិ វីថិចិត្តានិ សម្បិណ្ឌេត្វា បញ្ចទ្វារេ បដិសេធនេ អយំ អធិប្បាយោ សិយា – ‘‘មនសា ចេ បទុដ្ឋេន…បេ… បសន្នេន ភាសតិ វា ករោតិ វា’’តិ (ធ. ប. ១-២) ឯវំ វុត្តា ភាសនករណករា, តំសទិសា ច សុខទុក្ខុប្បាទកា ពលវន្តោ ឆដ្ឋទ្វារិកា ឯវ ធម្មគ្គហណេន គហិតាតិ ន តេសំ បញ្ចទ្វារិកជវនេន បដិវិជាននំ អត្ថិ, ទុព្ពលានំ បន បុព្ពង្គមបដិវិជាននំ តត្ថ ន បដិសិទ្ធំ ‘‘ន កាយកម្មំ ន វចីកម្មំ បដ្ឋបេតី’’តិ វិញ្ញត្តិទ្វយជនកស្សេវ បដ្ឋបនបដិក្ខេបេន ទុព្ពលស្ស មនោកម្មស្ស អនុញ្ញាតត្តា. តថា កាយសុចរិតាទិកុសលកម្មំ ករោមីតិ, តព្ពិបរីតំ អកុសលំ កម្មំ ករោមីតិ ច កុសលាកុសលសមាទានំ បញ្ចទ្វារិកជវនេន ន ហោតិ. តថា បដិច្ចសមុប្បាទវណ្ណនាយំ វុត្តា ‘‘បញ្ចទ្វារិកចុតិ ច ន បញ្ចទ្វារិកចិត្តេហិ ហោតិ ចុតិចិត្តស្ស អតំទ្វារិកត្តា’’តិ. យា បនាយំ បាឡិ ‘‘បញ្ចហិ វិញ្ញាណេហិ ន កញ្ចិ ធម្មំ បដិវិជានាតិ អញ្ញត្រ អភិនិបាតមត្តា’’តិ, តស្សា រូបាទីនំ អាបាថមត្តំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញំ កញ្ចិ ធម្មសភាវំ ន បដិវិជានាតីតិ អយមត្ថោ ទិស្សតិ. ន ហិ រូបំ បដិគ្គណ្ហន្តម្បិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ រូបន្តិ ច គណ្ហាតីតិ. សម្បដិច្ឆនស្សបិ រូបនីលាទិអាការបដិវិជាននំ នត្ថីតិ កិញ្ចិ ធម្មស្ស បដិវិជាននំ បដិក្ខិត្តំ, បញ្ចហិ បន វិញ្ញាណេហិ សាតិសយំ តស្ស វិជាននន្តិ ‘‘អញ្ញត្រ អភិនិបាតមត្តា’’តិ ន វុត្តំ. យស្ស បាឡិយំ ពហិទ្ធាបច្ចុប្បន្នារម្មណតា វុត្តា, តតោ អញ្ញំ និរុត្តិបដិសម្ភិទំ ឥច្ឆន្តេហិ បញ្ចទ្វារជវនេន បដិសម្ភិទាញាណស្ស សហុប្បត្តិ បដិសិទ្ធា. រូបារូបធម្មេតិ រូបារូបាវចរធម្មេតិ អត្ថោ.

បញ្ចទ្វារិកចិត្តេន ន បដិពុជ្ឈតីតិ កស្មា វុត្តំ, ននុ រូបាទីនំ អាបាថគមនេ និទ្ទាបដិពោធោ ហោតីតិ? ន, បឋមំ មនោទ្វារិកជវនស្ស ឧប្បត្តិតោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘និទ្ទាយន្តស្ស ហី’’តិអាទិ. បលោភេត្វា សច្ចសុបិនេន.

អព្យាកតោយេវ អាវជ្ជនមត្តស្សេវ ឧប្បជ្ជនតោតិ វទន្តិ. ឯវំ វទន្តេហិ មនោទ្វារេបិ អាវជ្ជនំ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជិត្វា ជវនដ្ឋានេ ឋត្វា ភវង្គំ ឱតរតីតិ អធិប្បេតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

តស្សា ឯវ វសេនាតិ តស្សា វសេន ឯកវិធេន ញាណវត្ថុ ហោតីតិ ច, វេទិតព្ពន្តិ ច យោជនា កាតព្ពា.

ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.