១០. ពោជ្ឈង្គវិភង្គោ

១. សុត្តន្តភាជនីយំ

បឋមនយវណ្ណនា

៤៦៦. បតិដ្ឋានាយូហនា ឱឃតរណសុត្តវណ្ណនាយំ (សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១) –

‘‘កិលេសវសេន បតិដ្ឋានំ, អភិសង្ខារវសេន អាយូហនា. តថា តណ្ហាទិដ្ឋីហិ បតិដ្ឋានំ, អវសេសកិលេសាភិសង្ខារេហិ អាយូហនា. តណ្ហាវសេន បតិដ្ឋានំ, ទិដ្ឋិវសេន អាយូហនា. សស្សតទិដ្ឋិយា បតិដ្ឋានំ, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា អាយូហនា. លីនវសេន បតិដ្ឋានំ, ឧទ្ធច្ចវសេន អាយូហនា. កាមសុខានុយោគវសេន បតិដ្ឋានំ, អត្តកិលមថានុយោគវសេន អាយូហនា. សព្ពាកុសលាភិសង្ខារវសេន បតិដ្ឋានំ, សព្ពលោកិយកុសលាភិសង្ខារវសេន អាយូហនា’’តិ –

វុត្តេសុ បការេសុ ឥធ អវុត្តានំ វសេន វេទិតព្ពា.

សម្មប្បវត្តេ ធម្មេ បដិសញ្ចិក្ខតិ, ឧបបត្តិតោ ឥក្ខតិ, តទាការោ ហុត្វា បវត្តតីតិ បដិសង្ខានលក្ខណោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋនា គហណេ មជ្ឈត្តតា’’តិ ឧបេក្ខាកិច្ចាធិមត្តតាយ សង្ខារុបេក្ខា វុត្តា. អនុក្កមនិក្ខេបេ បយោជនំ បុរិមស្ស បុរិមស្ស បច្ឆិមបច្ឆិមការណភាវោ.

៤៦៧. ពលវតី ឯវ សតិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោតិ កត្វា ពលវភាវទីបនត្ថំ បញ្ញា គហិតា, ន យស្ស កស្សចិ សម្បធារណសតិ, កុសលុប្បត្តិការណស្ស បន សរណំ សតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘វត្តំ វា’’តិអាទិមាហ. វត្តសីសេ ឋត្វាតិ ‘‘អហោ វត មេ ធម្មំ សុណេយ្យុំ, សុត្វា ច ធម្មំ បសីទេយ្យុំ, បសន្នា ច មេ បសន្នាការំ ករេយ្យុ’’ន្តិ ឯវំចិត្តោ អហុត្វា ‘‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ…បេ… វិញ្ញូហិ, អហោ វត មេ ធម្មំ សុណេយ្យុំ, សុត្វា ច ធម្មំ អាជានេយ្យុំ, អាជានិត្វា ច បន តថត្ថាយ បដិបជ្ជេយ្យុ’’ន្តិ ធម្មសុធម្មតំ បដិច្ច ការុញ្ញំ អនុទ្ទយំ អនុកម្បំ ឧបាទាយ មហាកស្សបត្ថេរេន វិយ ភាសិតន្តិ អត្ថោ. វិមុត្តាយតនសីសេតិ ‘‘ន ហេវ ខោ សត្ថា, អបិច ខោ យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ វិត្ថារេន បរេសំ ទេសេស្សាមី’’តិ ឯវំ វិមុត្តិការណបធានភាវេ ឋត្វា. ចិរកតវត្តាទិវសេន តំសមុដ្ឋាបកោ អរូបកោដ្ឋាសោ វុត្តោ, ភាវត្ថត្តា ឯវ វា កតភាសិត-សទ្ទា កិរិយាភូតស្ស អរូបកោដ្ឋាសស្ស វាចកាតិ កត្វា អាហ ‘‘កាយវិញ្ញត្តិំ…បេ… កោដ្ឋាស’’ន្តិ.

ពោជ្ឈង្គសមុដ្ឋាបកតា បុរិមានំ ឆន្នំ អត្តនោ អត្តនោ អនន្តរិកស្ស, បរេសំ សព្ពេសំ វា តំតំបរិយាយេន សមុដ្ឋាបនវសេន យោជេតព្ពា. កាមលោកវដ្ដាមិសាតិ តណ្ហា តទារម្មណា ខន្ធាតិ វទន្តិ, បញ្ចកាមគុណិកោ ច រាគោ តទារម្មណញ្ច កាមាមិសំ, ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិអាទិនា លោកគ្គហណវសេន បវត្តោ សស្សតុច្ឆេទសហគតោ រាគោ តទារម្មណញ្ច លោកាមិសំ, លោកធម្មា វា, វដ្ដស្សាទវសេន ឧប្បន្នោ សំសារជនកោ រាគោ តទារម្មណញ្ច វដ្ដាមិសំ. មគ្គស្ស បុព្ពភាគត្តា បុព្ពភាគា.

បឋមនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុតិយនយវណ្ណនា

៤៦៨-៤៦៩. អភិញ្ញេយ្យា ធម្មា នាម ‘‘សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា, ទ្វេ ធាតុយោ, តិស្សោ ធាតុយោ, ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ, បញ្ច វិមុត្តាយតនានិ, ឆ អនុត្តរិយានិ, សត្ត និទ្ទសវត្ថូនិ, អដ្ឋាភិភាយតនានិ, នវានុបុព្ពវិហារា, ទស និជ្ជរវត្ថូនី’’តិ ឯវំបភេទា ធម្មា, ‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, អភិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.៤៦) ទស្សិតា ខន្ធាទយោ ច. វានន្តិ វិនន្ធនំ ភវាទីនំ, គមនំ វា បិយរូបសាតរូបេសុ.

ចង្កមំ អធិដ្ឋហន្តស្ស ឧប្បន្នវីរិយំ វិបស្សនាសហគតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯត្តកេនាតិ ‘‘លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា កថិតា’’តិ ឯត្តាវតា. លោកិយន្តិ វទន្តោ ន កិលមតីតិ កាយវិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកស្ស លោកិយត្តា អចោទនីយោតិ អត្ថោ. អលព្ភ…បេ… បដិក្ខិត្តាតិ រូបាវចរេ អលព្ភមានកំ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ឧបាទាយ លព្ភមានាបិ អវិតក្កអវិចារា បីតិ បដិក្ខិត្តា, ‘‘បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ’’តិ ន វុត្តោតិ អត្ថោ. កាមាវចរេ វា អលព្ភមានកំ អវិតក្កអវិចារំ បីតិំ ឧបាទាយ លព្ភមានកាវ បីតិពោជ្ឈង្គភូតា បដិក្ខិត្តា, អវិតក្កអវិចារោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ន វុត្តោតិ អត្ថោ.

អជ្ឈត្តវិមោក្ខន្តិ អជ្ឈត្តធម្មេ អភិនិវិសិត្វា តតោ វុដ្ឋិតមគ្គោ ‘‘អជ្ឈត្តវិមោក្ខោ’’តិ ឥធ វុត្តោតិ អធិប្បាយោ. ន វារេតព្ពោតិ វិបស្សនាបាទកេសុ កសិណាទិឈានេសុ សតិអាទីនំ និព្ពេធភាគិយត្តា ន បដិក្ខិបិតព្ពោតិ អត្ថោ. អនុទ្ធរន្តា បន វិបស្សនា វិយ ពោធិយា មគ្គស្ស អាសន្នការណំ ឈានំ ន ហោតិ, ន ច តថា ឯកន្តិកំ ការណំ, ន ច វិបស្សនាកិច្ចស្ស វិយ ឈានកិច្ចស្ស និដ្ឋានំ មគ្គោតិ កត្វា ន ឧទ្ធរន្តិ. តត្ថ កសិណជ្ឈានគ្គហណេន តទាយត្តានិ អារុប្បានិបិ គហិតានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ. អសុភជ្ឈានានំ អវចនំ អវិតក្កាវិចារស្ស អធិប្បេតត្តា.

ទុតិយនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តតិយនយវណ្ណនា

៤៧០-៤៧១. តទង្គសមុច្ឆេទនិស្សរណវិវេកនិស្សិតតំ វត្វា បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកនិស្សិតត្តស្ស អវចនំ ‘‘សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.១៨២; វិភ. ៤៧១) ឥធ ភាវេតព្ពានំ ពោជ្ឈង្គានំ វុត្តត្តា. ភាវិតពោជ្ឈង្គស្ស ហិ សច្ឆិកាតព្ពា ផលពោជ្ឈង្គា អភិធម្មភាជនីយេ វុត្តាតិ. វោស្សគ្គ-សទ្ទោ បរិច្ចាគត្ថោ បក្ខន្ទនត្ថោ ចាតិ វោស្សគ្គស្ស ទុវិធតា វុត្តា. យថាវុត្តេនាតិ តទង្គសមុច្ឆេទប្បការេន តន្និន្នភាវារម្មណករណប្បការេន ច. បរិណាមេន្តំ វិបស្សនាក្ខណេ, បរិណតំ មគ្គក្ខណេ.

តតិយនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា

៤៧២. ឧបេក្ខនវសេនាតិ សភាវនិទ្ទេសតំ ទស្សេតិ, ហាបនវឌ្ឍនេសុ ព្យាបារំ អកត្វា ឧបបត្តិតោ ឥក្ខនវសេនាតិ អត្ថោ. លោកិយឧបេក្ខនាយ អធិកា ឧបេក្ខនា អជ្ឈុបេក្ខនាតិ អយមត្ថោ ឥធ លោកុត្តរា ឯវ អធិប្បេតាតិ យុត្តោតិ.

អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ពោជ្ឈង្គវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.