៥. បណិហិតអច្ឆវគ្គវណ្ណនា

៤១. បញ្ចមស្ស បឋមេ ឧបមាវ ឱបម្មំ, សោ ឯវ អត្ថោ, តស្មិំ ឱបម្មត្ថេ ពោធេតព្ពេ និបាតោ. សេយ្យថាបីតិ យថាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច តត្រ ភគវា កត្ថចិ អត្ថេន ឧបមំ បរិវារេត្វា ទស្សេតិ វត្ថសុត្តេ វិយ, បារិច្ឆត្តកោបម (អ. និ. ៧.៦៩) អគ្គិក្ខន្ធោបមាទិ (អ. និ. ៧.៧២) សុត្តេសុ វិយ ច. កត្ថចិ ឧបមាយ អត្ថំ បរិវារេត្វា ទស្សេតិ លោណម្ពិលសុត្តេ (អ. និ. ៣.១០១) វិយ, សុវណ្ណការសត្តសូរិយោបមាទិសុត្តេសុ (អ. និ. ៧.៦៦) វិយ ច. ឥមស្មិំ បន សាលិសូកោបមេ ឧបមាយ អត្ថំ បរិវារេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហាតិ បោត្ថកេសុ លិខន្តិ, តំ មជ្ឈិមដ្ឋកថាយ វត្ថសុត្តវណ្ណនាយ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៧០) ន សមេតិ. តត្ថ ហិ ឥទំ វុត្តំ –

សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, វត្ថន្តិ ឧបមាវចនមេវេតំ. ឧបមំ ករោន្តោ ច ភគវា កត្ថចិ បឋមំយេវ ឧបមំ ទស្សេត្វា បច្ឆា អត្ថំ ទស្សេតិ, កត្ថចិ បឋមំ អត្ថំ ទស្សេត្វា បច្ឆា ឧបមំ, កត្ថចិ ឧបមាយ អត្ថំ បរិវារេត្វា ទស្សេតិ, កត្ថចិ អត្ថេន ឧបមំ. តថា ហេស ‘‘សេយ្យថាបិស្សុ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ អគារា សទ្វារា, តត្ថ ចក្ខុមា បុរិសោ មជ្ឈេ ឋិតោ បស្សេយ្យា’’តិ សកលម្បិ ទេវទូតសុត្តំ (ម. និ. ៣.២៦១ អាទយោ) ឧបមំ បឋមំ ទស្សេត្វា បច្ឆា អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ. ‘‘តិរោកុដ្ដំ តិរោបាការំ តិរោបព្ពតំ អសជ្ជមានោ គច្ឆតិ, សេយ្យថាបិ, អាកាសេ’’តិអាទិនា បន នយេន សកលម្បិ ឥទ្ធិវិធំ អត្ថំ បឋមំ ទស្សេត្វា បច្ឆា ឧបមំ ទស្សេន្តោ អាហ. ‘‘សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណបុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៣១៤) នយេន សកលម្បិ ចូឡសារោបមសុត្តំ ឧបមាយ អត្ថំ បរិវារេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ. ‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចេ កុលបុត្តា ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ សុត្តំ…បេ… សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ អលគទ្ទត្ថិកោ’’តិអាទិនា នយេន សកលម្បិ អលគទ្ទសុត្តំ (ម. និ. ១.២៣៨) មហាសារោបមសុត្តន្តិ ឯវមាទីនិ សុត្តានិ អត្ថេន ឧបមំ បរិវារេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ. ស្វាយំ ឥធ បឋមំ ឧបមំ ទស្សេត្វា បច្ឆា អត្ថំ ទស្សេតីតិ.

ឯត្ថ ហិ ចូឡសារោបមាទីសុ (ម. និ. ១.៣១២) បឋមំ ឧបមំ វត្វា តទនន្តរំ ឧបមេយ្យត្ថំ វត្វា បុន ឧបមំ វទន្តោ ឧបមាយ អត្ថំ បរិវារេត្វា ទស្សេតីតិ វុត្តោ. អលគទ្ទូបមសុត្តាទីសុ បន អត្ថំ បឋមំ វត្វា តទនន្តរំ ឧបមំ វត្វា បុន អត្ថំ វទន្តោ អត្ថេន ឧបមំ បរិវារេត្វា ទស្សេតីតិ វុត្តោ. តេនេវេត្ថ លីនត្ថប្បកាសិនិយំ វុត្តំ – ‘‘ឧបមេយ្យត្ថំ បឋមំ វត្វា តទនន្តរំ អត្ថំ វត្វា បុន ឧបមំ វទន្តោ ឧបមាយ អត្ថំ បរិវារេត្វា ទស្សេតី’’តិ វុត្តោ. អត្ថេន ឧបមំ បរិវារេត្វាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោតិ. ឥធ បន កត្ថចិ អត្ថេន ឧបមំ បរិវារេត្វា ទស្សេតិ. ‘‘វត្ថសុត្តេ វិយ បារិច្ឆត្តកោបមអគ្គិក្ខន្ធោបមាទិសុត្តេសុ វិយ ចា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ វត្ថសុត្តេ តាវ ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, វត្ថំ សំកិលិដ្ឋំ មលគ្គហិតំ, តមេនំ រជកោ យស្មិំ យស្មិំ រង្គជាតេ ឧបសំហរេយ្យ. យទិ នីលកាយ, យទិ បីតកាយ, យទិ លោហិតកាយ, យទិ មញ្ជិដ្ឋកាយ, ទុរត្តវណ្ណមេវស្ស អបរិសុទ្ធវណ្ណមេវស្ស. តំ កិស្ស ហេតុ? អបរិសុទ្ធត្តា, ភិក្ខវេ, វត្ថស្ស. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ចិត្តេ សំកិលិដ្ឋេ ទុគ្គតិ បាដិកង្ខា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៧០) បឋមំ ឧបមំ ទស្សេត្វា បច្ឆា ឧបមេយ្យត្ថោ វុត្តោ, ន បន បឋមំ អត្ថំ វត្វា តទនន្តរំ ឧបមំ ទស្សេត្វា បុន អត្ថោ វុត្តោ. យេន កត្ថចិ អត្ថេន ឧបមំ បរិវារេត្វា ទស្សេតិ. វត្ថសុត្តេ វិយាតិ វទេយ្យ.

តថា បារិច្ឆត្តកោបមេបិ ‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ ទេវានំ តាវតិំសានំ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ បណ្ឌុបលាសោ ហោតិ, អត្តមនា, ភិក្ខវេ, ទេវា តាវតិំសា, តស្មិំ សមយេ ហោន្តិ បណ្ឌុបលាសោ ទានិ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ, ន ចិរស្សេវ ទានិ បន្នបលាសោ ភវិស្សតិ…បេ… ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យស្មិំ សមយេ អរិយសាវកោ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ ចេតេតិ. បណ្ឌុបលាសោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ តស្មិំ សមយេ ហោតី’’តិអាទិនា (អ. និ. ៧.៦៩) បឋមំ ឧបមំ ទស្សេត្វា បច្ឆា អត្ថោ វុត្តោ. អគ្គិក្ខន្ធោបមេ ‘‘បស្សថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, អមុំ មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ អាទិត្តំ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតន្តិ. ឯវំ, ភន្តេតិ. តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, កតមំ នុ ខោ វរំ យំ អមុំ មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ អាទិត្តំ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតំ អាលិង្គេត្វា ឧបនិសីទេយ្យ វា ឧបនិបជ្ជេយ្យ វា, យំ ខត្តិយកញ្ញំ វា ព្រាហ្មណកញ្ញំ វា គហបតិកញ្ញំ វា មុទុតលុនហត្ថបាទំ អាលិង្គេត្វា ឧបនិសីទេយ្យ វា ឧបនិបជ្ជេយ្យ វា’’តិអាទិនា (អ. និ. ៧.៧២) បឋមំ ឧបមំយេវ ទស្សេត្វា បច្ឆា អត្ថោ វុត្តោ, ន បន បឋមំ អត្ថំ វត្វា តទនន្តរំ ឧបមំ ទស្សេត្វា បុន អត្ថោ វុត្តោ, តស្មា ‘‘កត្ថចិ អត្ថេន ឧបមំ បរិវារេត្វា ទស្សេតិ វត្ថសុត្តេ វិយ បារិច្ឆត្តកោបមអគ្គិក្ខន្ធោបមាទិសុត្តេសុ វិយ ចា’’តិ ន វត្តព្ពំ.

កេចិ បនេត្ថ ឯវំ វណ្ណយន្តិ ‘‘អត្ថំ បឋមំ វត្វា បច្ឆា ច ឧបមំ ទស្សេន្តោ អត្ថេន ឧបមំ បរិវារេត្វា ទស្សេតិ នាម, ឧបមំ បន បឋមំ វត្វា បច្ឆា អត្ថំ ទស្សេន្តោ ឧបមាយ អត្ថំ បរិវារេត្វា ទស្សេតិ នាម, តទុភយស្សបិ អាគតដ្ឋានំ និទស្សេន្តោ ‘វត្ថសុត្តេ វិយា’តិអាទិមាហា’’តិ. តម្បិ ‘‘កត្ថចិ អត្ថេន ឧបមំ បរិវារេត្វា ទស្សេតិ វត្ថសុត្តេ វិយ បារិច្ឆត្តកោបមអគ្គិក្ខន្ធោបមាទិសុត្តេសុ វិយ ចា’’តិ វត្តព្ពំ, ឯវញ្ច វុច្ចមានេ ‘‘កត្ថចិ ឧបមាយ អត្ថំ បរិវារេត្វា ទស្សេតិ លោណម្ពិលសុត្តេ វិយា’’តិ វិសុំ ន វត្តព្ពំ ‘‘អគ្គិក្ខន្ធោបមាទិសុត្តេ វិយា’’តិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេនេវ សង្គហិតត្តា. លោណម្ពិលសុត្តេបិ ហិ –

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ កុសលោ សូទោ រាជានំ វា រាជមហាមត្តំ វា នានច្ចយេហិ សូបេហិ បច្ចុបដ្ឋិតោ អស្ស អម្ពិលគ្គេហិបិ តិត្តកគ្គេហិបិ កដុកគ្គេហិបិ មធុរគ្គេហិបិ ខារិកេហិបិ អខារិកេហិបិ លោណិកេហិបិ អលោណិកេហិបិ.

‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ កុសលោ សូទោ សកស្ស ភត្តស្ស និមិត្តំ ឧគ្គណ្ហាតិ ‘ឥទំ វា មេ អជ្ជ ភត្តសូបេយ្យំ រុច្ចតិ, ឥមស្ស វា អភិហរតិ, ឥមស្ស វា ពហុំ គណ្ហាតិ, ឥមស្ស វា វណ្ណំ ភាសតិ. អម្ពិលគ្គំ វា មេ អជ្ជ ភត្តសូបេយ្យំ រុច្ចតិ, អម្ពិលគ្គស្ស វា អភិហរតិ, អម្ពិលគ្គស្ស វា ពហុំ គណ្ហាតិ, អម្ពិលគ្គស្ស វា វណ្ណំ ភាសតិ…បេ… អលោណិកស្ស វា វណ្ណំ ភាសតី’តិ. ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ កុសលោ សូទោ លាភី ចេវ ហោតិ អច្ឆាទនស្ស, លាភី វេតនស្ស, លាភី អភិហារានំ. តំ កិស្ស ហេតុ? តថា ហិ សោ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ កុសលោ សូទោ សកស្ស ភត្តនិមិត្តំ ឧគ្គណ្ហាតិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ កុសលោ ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ…បេ… វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. តស្ស ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សិនោ វិហរតោ ចិត្តំ សមាធិយតិ, ឧបក្កិលេសា បហីយន្តិ, សោ តំ និមិត្តំ ឧគ្គណ្ហាតិ.

‘‘ស ខោ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ កុសលោ ភិក្ខុ លាភី ចេវ ហោតិ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សុខវិហារានំ, លាភី ហោតិ សតិសម្បជញ្ញស្ស. តំ កិស្ស ហេតុ? តថា ហិ សោ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ កុសលោ ភិក្ខុ សកស្ស ចិត្តស្ស និមិត្តំ ឧគ្គណ្ហាតី’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៧៤) –

ឯវំ បឋមំ ឧបមំ ទស្សេត្វា បច្ឆា អត្ថោ វុត្តោ. ‘‘សុវណ្ណការសូរិយោបមាទិសុត្តេសុ វិយ ចា’’តិ ឥទញ្ច ឧទាហរណមត្តេន សង្គហំ គច្ឆតិ សុវណ្ណការសុត្តាទីសុ បឋមំ ឧបមាយ អទស្សិតត្តា. ឯតេសុ ហិ សុវណ្ណការោបមសុត្តេ (អ. និ. ៣.១០៣) តាវ –

‘‘អធិចិត្តមនុយុត្តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា តីណិ និមិត្តានិ កាលេន កាលំ មនសិ កាតព្ពានិ, កាលេន កាលំ សមាធិនិមិត្តំ មនសិ កាតព្ពំ, កាលេន កាលំ បគ្គហនិមិត្តំ មនសិ កាតព្ពំ, កាលេន កាលំ ឧបេក្ខានិមិត្តំ មនសិ កាតព្ពំ. សចេ, ភិក្ខវេ, អធិចិត្តមនុយុត្តោ ភិក្ខុ ឯកន្តំ សមាធិនិមិត្តំយេវ មនសិ ករេយ្យ, ឋានំ តំ ចិត្តំ កោសជ្ជាយ សំវត្តេយ្យ. សចេ, ភិក្ខវេ, អធិចិត្តមនុយុត្តោ ភិក្ខុ ឯកន្តំ បគ្គហនិមិត្តំយេវ មនសិ ករេយ្យ, ឋានំ តំ ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចាយ សំវត្តេយ្យ. សចេ, ភិក្ខវេ, អធិចិត្តមនុយុត្តោ ភិក្ខុ ឯកន្តំ ឧបេក្ខានិមិត្តំយេវ មនសិ ករេយ្យ, ឋានំ តំ ចិត្តំ ន សម្មា សមាធិយេយ្យ អាសវានំ ខយាយ. យតោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, អធិចិត្តមនុយុត្តោ ភិក្ខុ កាលេន កាលំ សមាធិនិមិត្តំ…បេ… បគ្គហនិមិត្តំ…បេ… ឧបេក្ខានិមិត្តំ មនសិ ករោតិ, តំ ហោតិ ចិត្តំ មុទុញ្ច កម្មនិយញ្ច បភស្សរញ្ច, ន ច បភង្គុ, សម្មា សមាធិយតិ អាសវានំ ខយាយ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, សុវណ្ណការោ វា សុវណ្ណការន្តេវាសី វា ឧក្កំ ពន្ធេយ្យ, ឧក្កំ ពន្ធិត្វា ឧក្កាមុខំ អាលិម្បេយ្យ, ឧក្កាមុខំ អាលិម្បិត្វា សណ្ឌាសេន ជាតរូបំ គហេត្វា ឧក្កាមុខេ បក្ខិបេយ្យ, ឧក្កាមុខេ បក្ខិបិត្វា កាលេន កាលំ អភិធមតិ, កាលេន កាលំ ឧទកេន បរិប្ផោសេតិ, កាលេន កាលំ អជ្ឈុបេក្ខតិ. សចេ, ភិក្ខវេ, សុវណ្ណការោ វា សុវណ្ណការន្តេវាសី វា តំ ជាតរូបំ ឯកន្តំ អភិធមេយ្យ, ឋានំ តំ ជាតរូបំ ទហេយ្យ. សចេ, ភិក្ខវេ, សុវណ្ណការោ វា សុវណ្ណការន្តេវាសី វា តំ ជាតរូបំ ឯកន្តំ ឧទកេន បរិប្ផោសេយ្យ, ឋានំ តំ ជាតរូបំ និព្ពាបេយ្យ. សចេ, ភិក្ខវេ, សុវណ្ណការោ វា សុវណ្ណការន្តេវាសី វា តំ ជាតរូបំ ឯកន្តំ អជ្ឈុបេក្ខេយ្យ, ឋានំ តំ ជាតរូបំ ន សម្មា បរិបាកំ គច្ឆេយ្យ. យតោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, សុវណ្ណការោ វា សុវណ្ណការន្តេវាសី វា តំ ជាតរូបំ កាលេន កាលំ អភិធមតិ, កាលេន កាលំ ឧទកេន បរិប្ផោសេតិ, កាលេន កាលំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, តំ ហោតិ ជាតរូបំ មុទុញ្ច កម្មនិយញ្ច បភស្សរញ្ច, ន ច បភង្គុ, សម្មា ឧបេតិ កម្មាយ. យស្សា យស្សា ច បិឡន្ធនវិកតិយា អាកង្ខតិ, យទិ បដ្ដិកាយ យទិ កុណ្ឌលាយ យទិ គីវេយ្យកេន យទិ សុវណ្ណមាលាយ, តញ្ចស្ស អត្ថំ អនុភោតិ.

‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អធិចិត្តមនុយុត្តេន ភិក្ខុ…បេ… សម្មា សមាធិយតិ អាសវានំ ខយាយ. យស្ស យស្ស ច អភិញ្ញាសច្ឆិករណីយស្ស ធម្មស្ស ចិត្តំ អភិនិន្នាមេតិ អភិញ្ញាសច្ឆិកិរិយាយ, តត្រ តត្រេវ សក្ខិភព្ពតំ បាបុណាតិ សតិ សតិអាយតនេ’’តិ (អ. និ. ៣.១០៣) –

ឯវំ បឋមំ អត្ថំ ទស្សេត្វា តទតន្តរំ ឧបមំ វត្វា បុនបិ អត្ថោ ឯវំ បឋមំ អត្ថំ ទស្សេត្វា តទនន្តរំ ឧបមំ វត្វា បុនបិ អត្ថោ វុត្តោ.

សត្តសូរិយោបមេ ច –

‘‘អនិច្ចា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា, អធុវា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា, អនស្សាសិកា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា, យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, អលមេវ សព្ពសង្ខារេសុ និព្ពិន្ទិតុំ អលំ វិរជ្ជិតុំ អលំ វិមុច្ចិតុំ. សិនេរុ, ភិក្ខវេ, បព្ពតរាជា ចតុរាសីតិយោជនសហស្សានិ អាយាមេន, ចតុរាសីតិយោជនសហស្សានិ វិត្ថារេន, ចតុរាសីតិយោជនសហស្សានិ មហាសមុទ្ទេ អជ្ឈោគាឡ្ហោ, ចតុរាសីតិយោជនសហស្សានិ មហាសមុទ្ទា អច្ចុគ្គតោ. ហោតិ សោ ខោ, ភិក្ខវេ, សមយោ, យំ កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន ពហូនិ វស្សានិ ពហូនិ វស្សសតានិ ពហូនិ វស្សសហស្សានិ ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ ទេវោ ន វស្សតិ, ទេវេ ខោ បន, ភិក្ខវេ, អវស្សន្តេ យេ កេចិមេ ពីជគាមភូតគាមា ឱសធិតិណវនប្បតយោ, តេ ឧស្សុស្សន្តិ វិសុស្សន្តិ ន ភវន្តិ. ឯវំ អនិច្ចា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា, ឯវំ អធុវា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា’’តិអាទិនា (អ. និ. ៧.៦៦) –

បឋមំ អត្ថំ ទស្សេត្វា តទនន្តរំ ឧបមំ វត្វា បុនបិ អត្ថោ វុត្តោ. អថ វា ‘‘សូរិយស្ស, ភិក្ខវេ, ឧទយតោ ឯតំ បុព្ពង្គមំ ឯតំ បុព្ពនិមិត្តំ, យទិទំ អរុណុគ្គំ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទាយ ឯតំ បុព្ពង្គមំ ឯតំ បុព្ពនិមិត្តំ, យទិទំ កល្យាណមិត្តតា’’តិ យទេតំ សំយុត្តនិកាយេ (សំ. និ. ៥.៤៩) អាគតំ, តំ ឥធ សូរិយោបមសុត្តន្តិ អធិប្បេតំ សិយា. តម្បិ ‘‘កត្ថចិ ឧបមាយ អត្ថំ បរិវារេត្វា ទស្សេតី’’តិ ឥមិនា ន សមេតិ បឋមំ ឧបមំ វត្វា តទនន្តរំ អត្ថំ ទស្សេត្វា បុន ឧបមាយ អវុត្តត្តា. បឋមមេវ ហិ តត្ថ ឧបមា ទស្សិតា, ‘‘ឥមស្មិំ បន សាលិសូកោបមេ ឧបមាយ អត្ថំ បរិវារេត្វា ទស្សេន្តោ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេតិ អាទិមាហា’’តិ. ឥទម្បិ វចនមសង្គហិតំ វត្ថសុត្តស្ស ឥមស្ស ច វិសេសាភាវតោ. ឧភយត្ថាបិ ហិ បឋមំ ឧបមំ ទស្សេត្វា បច្ឆា អត្ថោ វុត្តោ, តស្មា ឯវមេត្ថ បាឋេន ភវិតព្ពំ ‘‘តត្រ ភគវា កត្ថចិ បឋមំយេវ ឧបមំ ទស្សេត្វា បច្ឆា អត្ថំ ទស្សេតិ វត្ថសុត្តេ វិយ បារិច្ឆត្តកោបម- (អ. និ. ៧.៦៩) អគ្គិក្ខន្ធោបមាទិសុត្តេសុ (អ. និ. ៧.៧២) វិយ ច, កត្ថចិ អត្ថេន ឧបមំ បរិវារេត្វា ទស្សេតិ សុវណ្ណការសត្តសូរិយោបមាទិសុត្តេសុ (អ. និ. ៧.៦៦) វិយ, ឥមស្មិំ បន សាលិសូកោបមេ បឋមំ ឧបមំ ទស្សេត្វា បច្ឆា អត្ថំ ទស្សេន្តោ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេតិ អាទិមាហា’’តិ. អញ្ញថា មជ្ឈិមដ្ឋកថាយ វិរុជ្ឈតិ. ឥធាបិ ច បុព្ពេនាបរំ ន សមេតិ. មជ្ឈិមដ្ឋកថាយ វុត្តនយេនេវ វា ឥធាបិ បាឋោ គហេតព្ពោ.

កណសទិសោ សាលិផលស្ស តុណ្ឌេ ឧប្បជ្ជនកវាលោ សាលិសូកំ, តថា យវសូកំ. សូកស្ស តនុកភាវតោ ភេទវតោ ភេទោ នាតិមហា ហោតីតិ អាហ – ‘‘ភិន្ទិស្សតិ, ឆវិំ ឆិន្ទិស្សតីតិ អត្ថោ’’តិ. យថា មិច្ឆាឋបិតសាលិសូកាទិ អក្កន្តម្បិ ហត្ថាទិំ ន ភិន្ទតិ ភិន្ទិតុំ អយោគ្គភាវេន ឋិតត្តា, ឯវំ អាចយគាមិចិត្តំ អវិជ្ជំ ន ភិន្ទតិ ភិន្ទិតុំ អយោគ្គភាវេន ឧប្បន្នត្តាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘មិច្ឆាឋបិតេនា’’តិអាទិនា. អដ្ឋសុ ឋានេសូតិ ‘‘ទុក្ខេ អញ្ញាណ’’ន្តិអាទិនា វុត្តេសុ ទុក្ខាទីសុ ចតូសុ សច្ចេសុ បុព្ពន្តាទីសុ ចតូសុ ចាតិ អដ្ឋសុ ឋានេសុ. ឃនពហលន្តិ ចិរកាលបរិភាវនាយ អតិវិយ ពហលំ. មហាវិសយតាយ មហាបដិបក្ខតាយ ពហុបរិវារតាយ ពហុទុក្ខតាយ ច មហតី អវិជ្ជាតិ មហាអវិជ្ជា. តំ មហាអវិជ្ជំ. មហាសទ្ទោ ហិ ពហុភាវត្ថោបិ ហោតិ ‘‘មហាជនោ’’តិអាទីសុ វិយ. តណ្ហាវានតោ និក្ខន្តភាវេនាតិ តត្ថ តណ្ហាយ អភាវមេវ វទតិ.

៤២. ទុតិយេ បាទេនេវ អវមទ្ទិតេ អក្កន្តន្តិ វុច្ចមានេ ហត្ថេន អវមទ្ទិតំ អក្កន្តំ វិយ អក្កន្តន្តិ រុឡ្ហី ហេសាតិ អាហ – ‘‘អក្កន្តន្តេវ វុត្ត’’ន្តិ. អរិយវោហារោតិ អរិយទេសវាសីនំ វោហារោ. មហន្តំ អគ្គហេត្វា អប្បមត្តកស្សេវ គហណេ បយោជនំ ទស្សេតុំ – ‘‘កស្មា បនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តេន ‘‘វិវដ្ដូបនិស្សយកុសលំ នាម យោនិសោ ឧប្បាទិតំ អប្បក’’ន្តិ ន ចិន្តេតព្ពំ, អនុក្កមេន លទ្ធបច្ចយំ ហុត្វា វឌ្ឍមានំ ខុទ្ទកនទី វិយ បក្ខន្ទមហោឃា សមុទ្ទំ, អនុក្កមេន និព្ពានមហាសមុទ្ទមេវ បុរិសំ បាបេតីតិ ទីបេតិ. បច្ចេកពោធិំ ពុទ្ធភូមិន្តិ ច បច្ចត្តេ ឧបយោគវចនំ. វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតន្តិ យថាក្កមេន វុត្តំ.

៤៣. តតិយេ ទោសេន បទុដ្ឋចិត្តន្តិ សម្បយុត្តធម្មានំ, យស្មិំ សន្តានេ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ច ទូសនេន វិសសំសដ្ឋបូតិមុត្តសទិសេន ទោសេន បទូសិតចិត្តំ. អត្តនោ ចិត្តេនាតិ អត្តនោ ចេតោបរិយញាណេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន វា សហិតេន ចិត្តេន. បរិច្ឆិន្ទិត្វាតិ ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា. ឥដ្ឋាការេន ឯតីតិ អយោ, សុខំ. សព្ពសោ អបេតោ អយោ ឯតស្ស, ឯតស្មាតិ វា អបាយោ, កាយិកស្ស ចេតសិកស្ស ច ទុក្ខស្ស គតិ បវត្តិដ្ឋានន្តិ ទុគ្គតិ, ការណាវសេន វិវិធំ វិការេន ច និបាតិយន្តិ ឯត្ថាតិ វិនិបាតោ, អប្បកោបិ នត្ថិ អយោ សុខំ ឯត្ថាតិ និរយោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៤៤. ចតុត្ថេ សទ្ធាបសាទេន បសន្នន្តិ សទ្ធាសង្ខាតេន បសាទេន បសន្នំ, ន ឥន្ទ្រិយានំ អវិប្បសន្នតាយ. សុខស្ស គតិន្តិ សុខស្ស បវត្តិដ្ឋានំ. សុខមេវេត្ថ គច្ឆន្តិ, ន ទុក្ខន្តិ វា សុគតិ. មនាបិយរូបាទិតាយ សហ អគ្គេហីតិ សគ្គំ, លោកំ.

៤៥. បញ្ចមេ បរិឡាហវូបសមករោ រហទោ ឯត្ថាតិ រហទោ, ឧទកបុណ្ណោ រហទោ ឧទករហទោ. ឧទកំ ទហតិ ធារេតីតិ ឧទកទហោ. អាវិលោតិ កលលពហុលតាយ អាកុលោ. តេនាហ – ‘‘អវិប្បសន្នោ’’តិ. លុឡិតោតិ វាតេន អាលោឡិតោ. តេនាហ – ‘‘អបរិសណ្ឋិតោ’’តិ. វាតាភិឃាតេន វីចិតរង្គមលសមាកុលតាយ ហិ បរិតោ ន សណ្ឋិតោ វា អបរិសណ្ឋិតោ. វាតាភិឃាតេន ឧទកស្ស ច អប្បភាវេន កលលីភូតោ កទ្ទមភាវប្បត្តោតិ អាហ – ‘‘កទ្ទមីភូតោ’’តិ. សិប្បិយោ មុត្តសិប្បិអាទយោ. សម្ពុកា សង្ខសលាកវិសេសា. ចរន្តម្បិ តិដ្ឋន្តម្បីតិ យថាលាភវចនមេតំ ទដ្ឋព្ពំ. តមេវ ហិ យថាលាភវចនតំ ទស្សេតុំ – ‘‘ឯត្ថា’’តិអាទិ អារទ្ធំ.

បរិយោនទ្ធេនាតិ បដិច្ឆាទិតេន. តយិទំ ការណេន អាវិលភាវស្ស ទស្សនំ. ទិដ្ឋធម្មេ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ ភវោ ទិដ្ឋធម្មិកោ, សោ បន លោកិយោបិ ហោតិ លោកុត្តរោបីតិ អាហ – ‘‘លោកិយលោកុត្តរមិស្សកោ’’តិ. បេច្ច សម្បរេតព្ពតោ សម្បរាយោ, បរលោកោ. តេនាហ – ‘‘សោ ហិ បរត្ថ អត្ថោតិ បរត្ថោ’’តិ. ឥតិ ទ្វិធាបិ សកសន្តតិបរិយាបន្នោ ឯវ គហិតោតិ ឥតរម្បិ សង្គហេត្វា ទស្សេតុំ – ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. អយន្តិ កុសលកម្មបថសង្ខាតោ ទសវិធោ ធម្មោ. សត្ថន្តរកប្បាវសានេតិ ឥទំ តស្ស អាសន្នភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. យស្ស កស្សចិ អន្តរកប្បស្សាវសានេតិ វេទិតព្ពំ. អរិយានំ យុត្តន្តិ អរិយានំ អរិយភាវាយ យុត្តំ, តតោ ឯវ អរិយភាវំ កាតុំ សមត្ថំ. ញាណមេវ ញេយ្យស្ស បច្ចក្ខករណដ្ឋេន ទស្សនន្តិ អាហ – ‘‘ញាណមេវ ហី’’តិអាទិ. កិំ បន តន្តិ អាហ – ‘‘ទិព្ពចក្ខូ’’តិអាទិ.

៤៦. ឆដ្ឋេ អច្ឆោតិ តនុកោ. តនុភាវមេវ ហិ សន្ធាយ ‘‘អពហលោ’’តិ វុត្តំ. យស្មា បសន្នោ នាម អច្ឆោ ន ពហលោ, តស្មា ‘‘បសន្នោតិបិ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. វិប្បសន្នោតិ វិសេសេន បសន្នោ. សោ បន សម្មា បសន្នោ នាម ហោតីតិ អាហ – ‘‘សុដ្ឋុ បសន្នោ’’តិ. អនាវិលោតិ អកលុសោ. តេនាហ – ‘‘បរិសុទ្ធោ’’តិអាទិ. សង្ខន្តិ ខុទ្ទកសេវាលំ, យំ ‘‘តិលពីជក’’ន្តិ វុច្ចតិ. សេវាលន្តិ កណ្ណិកសេវាលំ. បណកន្តិ ឧទកមលំ. ចិត្តស្ស អាវិលភាវោ នីវរណហេតុកោតិ អាហ – ‘‘អនាវិលេនាតិ បញ្ចនីវរណវិមុត្តេនា’’តិ.

៤៧. សត្តមេ រុក្ខជាតានីតិ ឯត្ថ ជាតសទ្ទេន បទវឌ្ឍនមេវ កតំ យថា ‘‘កោសជាត’’ន្តិ អាហ – ‘‘រុក្ខានមេវេតំ អធិវចន’’ន្តិ. កោចិ ហិ រុក្ខោ វណ្ណេន អគ្គោ ហោតិ យថា តំ រត្តចន្ទនាទិ. កោចិ គន្ធេន យថា តំ គោសីតចន្ទនំ. កោចិ រសេន ខទិរាទិ. កោចិ ថទ្ធតាយ ចម្បកាទិ. មគ្គផលាវហតាយ វិបស្សនាវសេន ភាវិតម្បិ គហិតំ. ‘‘តត្ថ តត្ថេវ សក្ខិភព្ពតំ បាបុណាតី’’តិ (អ. និ. ៣.១០៣) វចនតោ ‘‘អភិញ្ញាបាទកចតុត្ថជ្ឈានចិត្តមេវ, អាវុសោ’’តិ ផុស្សមិត្តត្ថេរោ វទតិ.

៤៨. អដ្ឋមេ ចិត្តស្ស បរិវត្តនំ ឧប្បាទនិរោធា ឯវាតិ អាហ – ‘‘ឯវំ លហុំ ឧប្បជ្ជិត្វា លហុំ និរុជ្ឈនក’’ន្តិ. អធិមត្តបមាណត្ថេតិ អតិក្កន្តបមាណត្ថេ, បមាណាតីតតាយន្តិ អត្ថោ. តេនាហ – ‘‘អតិវិយ ន សុករា’’តិ. ចក្ខុវិញ្ញាណម្បិ អធិប្បេតមេវាតិ សព្ពស្សបិ ចិត្តស្ស សមានខណត្តា វុត្តំ. ចិត្តស្ស អតិវិយ លហុបរិវត្តិភាវំ ថេរវាទេន ទីបេតុំ – ‘‘ឥមស្មិំ បនត្ថេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ចិត្តសង្ខារាតិ សសម្បយុត្តំ ចិត្តំ វទតិ. វាហសតានំ ខោ, មហារាជ, វីហីនន្តិ បោត្ថកេសុ លិខន្តិ, ‘‘វាហសតំ ខោ, មហារាជ, វីហីន’’ន្តិ បន បាឋេន ភវិតព្ពំ. មិលិន្ទបញ្ហេបិ (មិ. ប. ៤.១.២) ហិ កត្ថចិ អយមេវ បាឋោ ទិស្សតិ. ‘‘វាហសតាន’’ន្តិ វា បច្ចត្តេ សាមិវចនំ ព្យត្តយេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អឌ្ឍចូឡន្តិ ថោកេន ឩនំ ឧបឌ្ឍំ. កស្ស បន ឧបឌ្ឍន្តិ? អធិការតោ វាហស្សាតិ វិញ្ញាយតិ. ‘‘អឌ្ឍចុទ្ទស’’ន្តិ កេចិ. ‘‘អឌ្ឍចតុត្ថ’’ន្តិ អបរេ. សាធិកំ ទិយឌ្ឍសតំ វាហាតិ ទឡ្ហំ កត្វា វទន្តិ, វីមំសិតព្ពំ. ចតុនាឡិកោ តុម្ពោ. បុច្ឆាយ អភាវេនាតិ ‘‘សក្កា បន, ភន្តេ, ឧបមំ កាតុ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តាយ បុច្ឆាយ អភាវេន ន កតា ឧបមា. ធម្មទេសនាបរិយោសានេតិ សន្និបតិតបរិសាយ យថារទ្ធធម្មទេសនាយ បរិយោសានេ.

៤៩. នវមេ បភស្សរន្តិ បរិយោទាតំ សភាវបរិសុទ្ធដ្ឋេន. តេនាហ – ‘‘បណ្ឌរំ បរិសុទ្ធ’’ន្តិ. បភស្សរតាទយោ នាម វណ្ណធាតុយំ លព្ភនកវិសេសាតិ អាហ – ‘‘កិំ បន ចិត្តស្ស វណ្ណោ នាម អត្ថី’’តិ? ឥតរោ អរូបតាយ ‘‘នត្ថី’’តិ បដិក្ខិបិត្វា បរិយាយកថា អយំ តាទិសស្ស ចិត្តស្ស បរិសុទ្ធភាវនាទីបនាយាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘នីលាទីន’’ន្តិអាទិមាហ. តថា ហិ ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ’’តិ (ទី. និ. ១.២៤៣-២៤៤; ម. និ. ១.៣៨៤-៣៨៦, ៤៣១-៤៣៣; បារា. ១២-១៣) វុត្តំ. តេនេវាហ – ‘‘ឥទម្បិ និរុបក្កិលេសតាយ បរិសុទ្ធន្តិ បភស្សរ’’ន្តិ. កិំ បន ភវង្គចិត្តំ និរុបក្កិលេសន្តិ? អាម សភាវតោ និរុបក្កិលេសំ, អាគន្តុកឧបក្កិលេសវសេន បន សិយា ឧបក្កិលិដ្ឋំ. តេនាហ – ‘‘តញ្ច ខោ’’តិអាទិ. តត្ថ អត្តនោ តេសញ្ច ភិក្ខូនំ បច្ចក្ខភាវតោ បុព្ពេ ‘‘ឥទ’’ន្តិ វត្វា ឥទានិ បច្ចាមសនវសេន ‘‘ត’’ន្តិ អាហ. ច-សទ្ទោ អត្ថូបនយនេ. ខោ-សទ្ទោ វចនាលង្ការេ, អវធារណេ វា. វក្ខមានស្ស អត្ថស្ស និច្ឆិតភាវតោ ភវង្គចិត្តេន សហាវដ្ឋានាភាវតោ ឧបក្កិលេសានំ អាគន្តុកតាតិ អាហ – ‘‘អសហជាតេហី’’តិអាទិ. រាគាទយោ ឧបេច្ច ចិត្តសន្តានំ កិលិស្សន្តិ វិពាធេន្តិ ឧបតាបេន្តិ ចាតិ អាហ – ‘‘ឧបក្កិលេសេហីតិ រាគាទីហី’’តិ. ភវង្គចិត្តស្ស និប្បរិយាយតោ ឧបក្កិលេសេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋតា នាម នត្ថិ អសំសដ្ឋភាវតោ, ឯកសន្តតិបរិយាបន្នតាយ បន សិយា ឧបក្កិលិដ្ឋតាបរិយាយោតិ អាហ – ‘‘ឧបក្កិលិដ្ឋំ នាមាតិ វុច្ចតី’’តិ. ឥទានិ តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិមាហ. តេន ភិន្នសន្តានគតាយបិ នាម ឥរិយាយ លោកេ គារយ្ហតា ទិស្សតិ, បគេវ ឯកសន្តានគតាយ ឥរិយាយាតិ ឥមំ វិសេសំ ទស្សេតិ. តេនាហ – ‘‘ជវនក្ខណេ…បេ… ឧបក្កិលិដ្ឋំ នាម ហោតី’’តិ.

៥០. ទសមេ ភវង្គចិត្តមេវ ចិត្តន្តិ ‘‘បភស្សរមិទំ, ភិក្ខវេ, ចិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ ភវង្គចិត្តមេវ. យទគ្គេន ភវង្គចិត្តំ តាទិសបច្ចយសមវាយេ ឧបក្កិលិដ្ឋំ នាម វុច្ចតិ, តទគ្គេន តព្ពិធុរបច្ចយសមវាយេ ឧបក្កិលេសតោ វិមុត្តន្តិ វុច្ចតិ. តេនាហ – ‘‘ឧបក្កិលេសេហិ វិប្បមុត្តំ នាម ហោតី’’តិ. សេសមេត្ថ នវមសុត្តេ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពំ.

បណិហិតអច្ឆវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.