១. រូបាទិវគ្គវណ្ណនា

និទានវណ្ណនា

វិភាគវន្តានំ សភាវវិភាវនំ វិភាគទស្សនវសេនេវ ហោតីតិ បឋមំ តាវ និបាតសុត្តវសេន វិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ អង្គុត្តរាគមោ នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ ‘‘អង្គុត្តរាគមស្ស អត្ថំ បកាសយិស្សាមី’’តិ យទិទំ វុត្តំ, តស្មិំ វចនេ, ‘‘យស្ស អត្ថំ បកាសយិស្សាមី’’តិ បដិញ្ញាតំ, សោ អង្គុត្តរាគមោ នាម និបាតសុត្តវសេន ឯវំ វិភាគោតិ អត្ថោ. អថ វា តត្ថាតិ ‘‘អង្គុត្តរនិស្សិតំ អត្ថ’’ន្តិ ឯតស្មិំ វចនេ យោ អង្គុត្តរាគមោ វុត្តោ, សោ និបាតសុត្តាទិវសេន ឯទិសោតិ អត្ថោ.

ឥទានិ តំ អាទិតោ បដ្ឋាយ សំវណ្ណិតុកាមោ អត្តនោ សំវណ្ណនាយ បឋមមហាសង្គីតិយំ និក្ខិត្តានុក្កមេន បវត្តភាវទស្សនត្ថំ ‘‘តស្ស និបាតេសុ…បេ… វុត្តំ និទានមាទី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យថាបច្ចយំ តត្ថ តត្ថ ទេសិតត្តា បញ្ញត្តត្តា ច វិប្បកិណ្ណានំ ធម្មវិនយានំ សង្គហេត្វា គាយនំ កថនំ សង្គីតិ. ឯតេន តំតំសិក្ខាបទានំ សុត្តានញ្ច អាទិបរិយោសានេសុ អន្តរន្តរា ច សម្ពន្ធវសេន ឋបិតំ សង្គីតិការវចនំ សង្គហិតំ ហោតិ. សង្គីយមានស្ស អត្ថស្ស មហន្តតាយ បូជនីយតាយ ច មហតី សង្គីតិ មហាសង្គីតិ, បឋមា មហាសង្គីតិ បឋមមហាសង្គីតិ, តស្សា បវត្តិកាលោ បឋមមហាសង្គីតិកាលោ, តស្មិំ បឋមមហាសង្គីតិកាលេ. និទទាតិ ទេសនំ ទេសកាលាទិវសេន អវិទិតំ វិទិតំ កត្វា និទស្សេតីតិ និទានំ. យោ លោកិយេហិ ឧបោគ្ឃាតោតិ វុច្ចតិ, ស្វាយមេត្ថ ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទិកោ គន្ថោ វេទិតព្ពោ. ន ‘‘សនិទានាហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេមី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.១២៦) វិយ អជ្ឈាសយាទិទេសនុប្បត្តិហេតុ. តេនេវាហ – ‘‘ឯវំ មេ សុតន្តិអាទិកំ អាយស្មតា អានន្ទេន បឋមមហាសង្គីតិកាលេ វុត្តំ និទានមាទី’’តិ.

១. ‘‘សា បនេសា’’តិអាទិនា ពាហិរនិទានេ វត្តព្ពំ អតិទិសិត្វា ឥទានិ អព្ភន្តរនិទានំ អាទិតោ បដ្ឋាយ សំវណ្ណិតុំ ‘‘យំ បនេត’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ យស្មា សំវណ្ណនំ ករោន្តេន សំវណ្ណេតព្ពេ ធម្មេ បទានិ បទវិភាគំ តទត្ថញ្ច ទស្សេត្វា តតោ បរំ បិណ្ឌត្ថាទិនិទស្សនវសេន ច សំវណ្ណនា កាតព្ពា, តស្មា បទានិ តាវ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវន្តិ និបាតបទ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បទវិភាគោតិ បទានំ វិសេសោ, ន បទវិគ្គហោ. អថ វា បទានិ ច បទវិភាគោ ច បទវិភាគោ, បទវិគ្គហោ ច បទវិភាគោ ច បទវិភាគោតិ វា ឯកសេសវសេន បទបទវិគ្គហា បទវិភាគសទ្ទេន វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ បទវិគ្គហោ ‘‘ជេតស្ស វនំ ជេតវន’’ន្តិអាទិនា សមាសបទេសុ ទដ្ឋព្ពោ.

អត្ថតោតិ បទត្ថតោ. តំ បន បទត្ថំ អត្ថុទ្ធារក្កមេន បឋមំ ឯវំ-សទ្ទស្ស ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ-សទ្ទោ តាវា’’តិអាទិមាហ. អវធារណាទីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ឥទមត្ថបុច្ឆាបរិមាណាទិអត្ថានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ ‘‘ឯវំគតានិ បុថុសិប្បាយតនានិ, ឯវមាទីនី’’តិអាទីសុ ឥទំ-សទ្ទស្ស អត្ថេ ឯវំ-សទ្ទោ. គត-សទ្ទោ ហិ បការបរិយាយោ, តថា វិធាការ-សទ្ទា ច. តថា ហិ វិធយុត្តគតសទ្ទេ លោកិយា បការត្ថេ វទន្តិ. ‘‘ឯវំ សុ តេ សុន្ហាតា សុវិលិត្តា កប្បិតកេសមស្សូ អាមុក្កមណិកុណ្ឌលាភរណា ឱទាតវត្ថវសនា បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតា សមង្គីភូតា បរិចារេន្តិ សេយ្យថាបិ ត្វំ ឯតរហិ សាចរិយកោតិ. នោ ហិទំ, ភោ គោតមា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៨៦) បុច្ឆាយំ. ‘‘ឯវំ លហុបរិវត្តំ (អ. និ. ១.៤៨), ឯវមាយុបរិយន្តោ’’តិ (ទី. និ. ១.២៤៤; បារា. ១២) ច អាទីសុ បរិមាណេ.

ននុ ច ‘‘ឯវំ សុ តេ សុន្ហាតា សុវិលិត្តា ឯវមាយុបរិយន្តោ’’តិ ឯត្ថ ឯវំ-សទ្ទេន បុច្ឆនាការបរិមាណាការានំ វុត្តត្តា អាការត្ថោ ឯវ ឯវំ-សទ្ទោតិ? ន, វិសេសសព្ភាវតោ. អាការមត្តវាចកោ ហិ ឯវំ-សទ្ទោ អាការត្ថោតិ អធិប្បេតោ យថា ‘‘ឯវំ ព្យាខោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៣៤; បាចិ. ៤១៧; ចូឡវ. ៦៥), ន បន អាការវិសេសវាចកោ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ឯវំ ជាតេន មច្ចេនា’’តិអាទីនិ (ធ. ប. ៥៣) ឧបមាទិឧទាហរណានិ ឧបបន្នានិ ហោន្តិ. តថា ហិ ‘‘យថា ហិ…បេ… ពហុ’’ន្តិ (ធ. ប. ៥៣) ឯត្ថ បុប្ផរាសិដ្ឋានិយតោ មនុស្សូបបត្តិសប្បុរិសូបនិស្សយសទ្ធម្មស្សវនយោនិសោមនសិការភោគសម្បត្តិ- អាទិទានាទិបុញ្ញកិរិយាហេតុសមុទាយតោ សោភាសុគន្ធតាទិគុណយោគតោ មាលាគុណសទិសិយោ បហូតា បុញ្ញកិរិយា មរិតព្ពសភាវតាយ មច្ចេន សត្តេន កត្តព្ពាតិ ជោតិតត្តា បុប្ផរាសិមាលាគុណាវ ឧបមា. តេសំ ឧបមាការោ យថា-សទ្ទេន អនិយមតោ វុត្តោតិ ‘‘ឯវំ-សទ្ទោ ឧបមាការនិគមនត្ថោ’’តិ វត្តុំ យុត្តំ, សោ បន ឧបមាការោ និយមិយមានោ អត្ថតោ ឧបមាវ ហោតីតិ អាហ – ‘‘ឧបមាយំ អាគតោ’’តិ. តថា ‘‘ឯវំ ឥមិនា អាការេន អភិក្កមិតព្ព’’ន្តិអាទិនា ឧបទិសិយមានាយ សមណសារុប្បាយ អាកប្បសម្បត្តិយា យោ តត្ថ ឧបទិសនាការោ, សោ អត្ថតោ ឧបទេសោ ឯវាតិ វុត្តំ – ‘‘ឯវំ តេ…បេ… ឧបទេសេ’’តិ. តថា ឯវមេតំ ភគវា, ឯវមេតំ សុគតាតិ ឯត្ថ ភគវតា យថាវុត្តមត្ថំ អវិបរីតតោ ជានន្តេហិ កតំ តត្ថ សំវិជ្ជមានគុណានំ បការេហិ ហំសនំ ឧទគ្គតាករណំ សម្បហំសនំ, យោ តត្ថ សម្បហំសនាការោតិ យោជេតព្ពំ.

ឯវមេវំ បនាយន្តិ ឯត្ថ គរហណាការោតិ យោជេតព្ពំ, សោ ច គរហណាការោ ‘‘វសលី’’តិអាទិខុំសនសទ្ទសន្និធានតោ ឥធ ឯវំ-សទ្ទេន បកាសិតោតិ វិញ្ញាយតិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឧបមាការាទយោបិ ឧបមាទិវសេន វុត្តានំ បុប្ផរាសិអាទិសទ្ទានំ សន្និធានតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ, ភន្តេតិ ខោតិអាទីសុ បន ធម្មស្ស សាធុកំ សវនមនសិការេន និយោជិតេហិ ភិក្ខូហិ អត្តនោ តត្ថ ឋិតភាវស្ស បដិជាននវសេន វុត្តត្តា ឯត្ថ ឯវំ-សទ្ទោ វចនសម្បដិច្ឆនត្ថោ វុត្តោ, តេន ‘‘ឯវំ, ភន្តេ, សាធុ ភន្តេ, សុដ្ឋុ ភន្តេ’’តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវញ្ច វទេហីតិ ‘‘យថាហំ វទាមិ, ឯវំ សមណំ អានន្ទំ វទេហី’’តិ វទនាការោ ឥទានិ វត្តព្ពោ ឯវំ-សទ្ទេន និទស្សីយតីតិ និទស្សនត្ថោ វុត្តោ. ឯវំ នោតិ ឯត្ថាបិ តេសំ យថាវុត្តធម្មានំ អហិតទុក្ខាវហភាវេ សន្និដ្ឋានជននត្ថំ អនុមតិគ្គហណវសេន ‘‘នោ វា, កថំ វោ ឯត្ថ ហោតី’’តិ បុច្ឆាយ កតាយ ‘‘ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា តទាការសន្និដ្ឋានំ ឯវំ-សទ្ទេន វិភាវិតន្តិ វិញ្ញាយតិ. សោ បន តេសំ ធម្មានំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តនាការោ និយមិយមានោ អវធារណត្ថោ ហោតីតិ អាហ – ‘‘ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតីតិអាទីសុ អវធារណេ’’តិ.

នានានយនិបុណន្តិ ឯកត្តនានត្តអព្យាបារឯវំធម្មតាសង្ខាតា, នន្ទិយាវដ្ដតិបុក្ខលសីហវិក្កីឡិតអង្កុសទិសាលោចនសង្ខាតា វា អាធារាទិភេទវសេន នានាវិធា នយា នានានយា. នយា វា បាឡិគតិយោ, តា ច បញ្ញត្តិអាទិវសេន សំកិលេសភាគិយាទិលោកិយាទិតទុភយវោមិស្សកតាទិវសេន កុសលាទិវសេន ខន្ធាទិវសេន សង្គហាទិវសេន សមយវិមុត្តាទិវសេន បធានាទិវសេន កុសលមូលាទិវសេន តិកបដ្ឋានាទិវសេន ច នានប្បការាតិ នានានយា, តេហិ និបុណំ សណ្ហំ សុខុមន្តិ នានានយនិបុណំ. អាសយោវ អជ្ឈាសយោ, តេ ច សស្សតាទិភេទេន តត្ថ ច អប្បរជក្ខតាទិភេទេន ច អនេកេ, អត្តជ្ឈាសយាទយោ ឯវ វា សមុដ្ឋានំ ឧប្បត្តិហេតុ ឯតស្សាតិ អនេកជ្ឈាសយសមុដ្ឋានំ. អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នន្តិ អត្ថព្យញ្ជនបរិបុណ្ណំ ឧបនេតព្ពាភាវតោ. សង្កាសនបកាសនវិវរណវិភជនឧត្តានីករណបញ្ញត្តិវសេន ឆហិ អត្ថបទេហិ អក្ខរបទព្យញ្ជនាការនិរុត្តិនិទ្ទេសវសេន ឆហិ ព្យញ្ជនបទេហិ ច សមន្នាគតន្តិ វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

វិវិធបាដិហារិយន្តិ ឯត្ថ បាដិហារិយបទស្ស វចនត្ថំ ‘‘បដិបក្ខហរណតោ រាគាទិកិលេសាបនយនតោ ច បាដិហារិយ’’ន្តិ វទន្តិ. ភគវតោ បន បដិបក្ខា រាគាទយោ ន សន្តិ, យេ ហរិតព្ពា. បុថុជ្ជនានម្បិ វិគតូបក្កិលេសេ អដ្ឋគុណសមន្នាគតេ ចិត្តេ ហតបដិបក្ខេ ឥទ្ធិវិធំ បវត្តតិ, តស្មា តត្ថ បវត្តវោហារេន ច ន សក្កា ឥធ ‘‘បាដិហារិយ’’ន្តិ វត្ថុំ. សចេ បន មហាការុណិកស្ស ភគវតោ វេនេយ្យគតា ច កិលេសា បដិបក្ខា, តេសំ ហរណតោ ‘‘បាដិហារិយ’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ សតិ យុត្តមេតំ. អថ វា ភគវតោ ច សាសនស្ស ច បដិបក្ខា តិត្ថិយា, តេសំ ហរណតោ បាដិហារិយំ. តេ ហិ ទិដ្ឋិហរណវសេន ច ទិដ្ឋិប្បកាសនេ អសមត្ថភាវេន ច ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនីហិ ហរិតា អបនីតា ហោន្តីតិ. ‘‘បដី’’តិ វា អយំ សទ្ទោ ‘‘បច្ឆា’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ ពោធេតិ ‘‘តស្មិំ បដិបវិដ្ឋម្ហិ, អញ្ញោ អាគញ្ឆិ ព្រាហ្មណោ’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៩៨៥; ចូឡនិ. បារាយនវគ្គោ, វត្ថុគាថា ៤) វិយ, តស្មា សមាហិតេ ចិត្តេ វិគតូបក្កិលេសេ កតកិច្ចេន បច្ឆា ហរិតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ បដិហារិយំ, អត្តនោ វា ឧបក្កិលេសេសុ ចតុត្ថជ្ឈានមគ្គេហិ ហរិតេសុ បច្ឆា ហរណំ បដិហារិយំ, ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនិយោ ច វិគតូបក្កិលេសេន កតកិច្ចេន ច សត្តហិតត្ថំ បុន បវត្តេតព្ពា, ហរិតេសុ ច អត្តនោ ឧបក្កិលេសេសុ បរសត្តានំ ឧបក្កិលេសហរណានិ ហោន្តីតិ បដិហារិយានិ ភវន្តិ. បដិហារិយមេវ បាដិហារិយំ, បដិហារិយេ វា ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនិសមុទាយេ ភវំ ឯកមេកំ បាដិហារិយន្តិ វុច្ចតិ. បដិហារិយំ វា ចតុត្ថជ្ឈានំ មគ្គោ ច បដិបក្ខហរណតោ, តត្ថ ជាតំ, តស្មិំ វា និមិត្តភូតេ, តតោ វា អាគតន្តិ បាដិហារិយំ. តស្ស បន ឥទ្ធិអាទិភេទេន វិសយភេទេន ច ពហុវិធស្ស ភគវតោ ទេសនាយំ លព្ភមានត្តា អាហ – ‘‘វិវិធបាដិហារិយ’’ន្តិ.

ន អញ្ញថាតិ ភគវតោ សម្មុខា សុតាការតោ ន អញ្ញថាតិ អត្ថោ, ន បន ភគវតោ ទេសិតាការតោ. អចិន្តេយ្យានុភាវា ហិ ភគវតោ ទេសនា. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘សព្ពប្បការេន កោ សមត្ថោ វិញ្ញាតុ’’ន្តិ ឥទំ វចនំ សមត្ថិតំ ភវតិ, ធារណពលទស្សនញ្ច ន វិរុជ្ឈតិ សុតាការាវិរុជ្ឈនស្ស អធិប្បេតត្តា. ន ហេត្ថ អត្ថន្តរតាបរិហារោ ទ្វិន្នំ អត្ថានំ ឯកវិសយត្តា, ឥតរថា ថេរោ ភគវតោ ទេសនាយ សព្ពថា បដិគ្គហណេ សមត្ថោ អសមត្ថោ ចាតិ អាបជ្ជេយ្យាតិ.

‘‘យោ បរោ ន ហោតិ, សោ អត្តា’’តិ ឯវំ វុត្តាយ និយកជ្ឈត្តសង្ខាតាយ សសន្តតិយំ វត្តនតោ តិវិធោបិ មេ-សទ្ទោ កិញ្ចាបិ ឯកស្មិំយេវ អត្ថេ ទិស្សតិ, ករណសម្បទានសាមិនិទ្ទេសវសេន បន វិជ្ជមានភេទំ សន្ធាយាហ – ‘‘មេ-សទ្ទោ តីសុ អត្ថេសុ ទិស្សតី’’តិ.

កិញ្ចាបិ ឧបសគ្គោ កិរិយំ វិសេសេតិ, ជោតកភាវតោ បន សតិបិ តស្មិំ សុត-សទ្ទោ ឯវ តំ តមត្ថំ វទតីតិ អនុបសគ្គស្ស សុត-សទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេ សឧបសគ្គស្ស គហណំ ន វិរុជ្ឈតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សឧបសគ្គោ ច អនុបសគ្គោ ចា’’តិ អាហ. អស្សាតិ សុតសទ្ទស្ស. កម្មភាវសាធនានិ ឥធ សុតសទ្ទេ សម្ភវន្តីតិ វុត្តំ – ‘‘ឧបធារិតន្តិ វា ឧបធារណន្តិ វា អត្ថោ’’តិ. មយាតិ អត្ថេ សតីតិ យទា មេ-សទ្ទស្ស កត្តុវសេន ករណនិទ្ទេសោ, តទាតិ អត្ថោ. មមាតិ អត្ថេ សតីតិ យទា សម្ពន្ធវសេន សាមិនិទ្ទេសោ, តទា.

សុតសទ្ទសន្និដ្ឋានេ បយុត្តេន ឯវំ-សទ្ទេន សវនកិរិយាជោតកេន ភវិតព្ពន្តិ វុត្តំ – ‘‘ឯវន្តិ សោតវិញ្ញាណាទិវិញ្ញាណកិច្ចនិទស្សន’’ន្តិ. អាទិ-សទ្ទេន សម្បដិច្ឆនាទីនំ សោតទ្វារិកវិញ្ញាណានំ តទភិនីហដានញ្ច មនោទ្វារិកវិញ្ញាណានំ គហណំ វេទិតព្ពំ. សព្ពេសម្បិ វាក្យានំ ឯវការត្ថសហិតត្តា ‘‘សុត’’ន្តិ ឯតស្ស សុតមេវាតិ អយមត្ថោ លព្ភតីតិ អាហ – ‘‘អស្សវនភាវប្បដិក្ខេបតោ’’តិ. ឯតេន អវធារណេន និយាមតំ ទស្សេតិ. យថា ច សុតំ សុតមេវាតិ និយាមេតព្ពំ, តំ សម្មា សុតំ ហោតីតិ អាហ – ‘‘អនូនាធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សន’’ន្តិ. អថ វា សទ្ទន្តរត្ថាបោហនវសេន សទ្ទោ អត្ថំ វទតីតិ សុតន្តិ អស្សុតំ ន ហោតីតិ អយមេតស្ស អត្ថោតិ វុត្តំ – ‘‘អស្សវនភាវប្បដិក្ខេបតោ’’តិ. ឥមិនា ទិដ្ឋាទិវិនិវត្តនំ ករោតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ន ឥទំ មយា ទិដ្ឋំ, ន សយម្ភុញាណេន សច្ឆិកតំ, អថ ខោ សុតំ, តញ្ច សម្មទេវាតិ. តេនេវាហ – ‘‘អនូនាធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សន’’ន្តិ. អវធារណត្ថេ វា ឯវំ-សទ្ទេ អយមត្ថយោជនា – ‘‘ករីយតី’’តិ តទបេក្ខស្ស សុត-សទ្ទស្ស អយមត្ថោ វុត្តោ ‘‘អស្សវនភាវប្បដិក្ខេបតោ’’តិ. តេនេវាហ – ‘‘អនូនាធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សន’’ន្តិ. សវន-សទ្ទោ ចេត្ថ កម្មត្ថោ វេទិតព្ពោ ‘‘សុយ្យតី’’តិ.

ឯវំ សវនហេតុសវនវិសេសវសេន បទត្តយស្ស ឯកេន បការេន អត្ថយោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បការន្តរេហិ តំ ទស្សេតុំ – ‘‘តថា ឯវ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តស្សាតិ យា សា ភគវតោ សម្មុខា ធម្មស្សវនាការេន បវត្តា មនោទ្វារវិញ្ញាណវីថិ, តស្សា. សា ហិ នានប្បការេន អារម្មណេ បវត្តិតុំ សមត្ថា. តថា ច វុត្តំ – ‘‘សោតទ្វារានុសារេនា’’តិ. នានប្បការេនាតិ វក្ខមានានំ អនេកវិហិតានំ ព្យញ្ជនត្ថគ្គហណានំ នានាការេន. ឯតេន ឥមិស្សា យោជនាយ អាការត្ថោ ឯវំ-សទ្ទោ គហិតោតិ ទីបេតិ. បវត្តិភាវប្បកាសនន្តិ បវត្តិយា អត្ថិភាវប្បកាសនំ. សុតន្តិ ធម្មប្បកាសនន្តិ យស្មិំ អារម្មណេ វុត្តប្បការា វិញ្ញាណវីថិ នានប្បការេន បវត្តា, តស្ស ធម្មត្តា វុត្តំ, ន សុតសទ្ទស្ស ធម្មត្ថត្តា. វុត្តស្សេវត្ថស្ស បាកដីករណំ ‘‘អយញ្ហេត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ វិញ្ញាណវីថិយាតិ ករណត្ថេ ករណវចនំ, មយាតិ កត្តុអត្ថេ.

ឯវន្តិ និទ្ទិសិតព្ពប្បកាសនន្តិ និទស្សនត្ថំ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា វុត្តំ និទស្សេតព្ពស្ស និទស្សិតព្ពត្តាភាវាភាវតោ. តេន ឯវំ-សទ្ទេន សកលម្បិ សុត្តំ បច្ចាមដ្ឋន្តិ ទស្សេតិ. សុតសទ្ទស្ស កិរិយាសទ្ទត្តា សវនកិរិយាយ ច សាធារណវិញ្ញាណប្បពន្ធប្បដិពទ្ធត្តា តត្ថ ច បុគ្គលវោហារោតិ វុត្តំ – ‘‘សុតន្តិ បុគ្គលកិច្ចប្បកាសន’’ន្តិ. ន ហិ បុគ្គលវោហាររហិតេ ធម្មប្បពន្ធេ សវនកិរិយា លព្ភតីតិ.

យស្ស ចិត្តសន្តានស្សាតិអាទិបិ អាការត្ថមេវ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា បុរិមយោជនាយ អញ្ញថា អត្ថយោជនំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ អាការបញ្ញត្តីតិ ឧបាទាបញ្ញត្តិ ឯវ ធម្មានំ បវត្តិអាការុបាទានវសេន តថា វុត្តា. សុតន្តិ វិសយនិទ្ទេសោតិ សោតព្ពភូតោ ធម្មោ សវនកិរិយាកត្តុបុគ្គលស្ស សវនកិរិយាវសេន បវត្តិដ្ឋានន្តិ កត្វា វុត្តំ. ចិត្តសន្តានវិនិមុត្តស្ស បរមត្ថតោ កស្សចិ កត្តុអភាវេបិ សទ្ទវោហារេន ពុទ្ធិបរិកប្បិតភេទវចនិច្ឆាយ ចិត្តសន្តានតោ អញ្ញំ វិយ តំសមង្គិំ កត្វា វុត្តំ – ‘‘ចិត្តសន្តានេន តំសមង្គីនោ’’តិ. សវនកិរិយាវិសយោបិ សោតព្ពធម្មោ សវនកិរិយាវសេន បវត្តចិត្តសន្តានស្ស ឥធ បរមត្ថតោ កត្តុភាវតោ, សវនវសេន ចិត្តបវត្តិយា ឯវ វា សវនកិរិយាភាវតោ តំកិរិយាកត្តុ ច វិសយោ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ – ‘‘តំសមង្គីនោ កត្តុវិសយេ’’តិ. សុតាការស្ស ច ថេរស្ស សម្មានិច្ឆិតភាវតោ អាហ – ‘‘គហណសន្និដ្ឋាន’’ន្តិ. ឯតេន វា អវធារណត្ថំ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា អយមត្ថយោជនា កតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បុព្ពេ សុតានំ នានាវិហិតានំ សុត្តសង្ខាតានំ អត្ថព្យញ្ជនានំ ឧបធារិតរូបស្ស អាការស្ស និទស្សនស្ស, អវធារណស្ស វា បកាសនសភាវោ ឯវំ-សទ្ទោតិ តទាការាទិឧបធារណស្ស បុគ្គលបញ្ញត្តិយា ឧបាទានភូតធម្មប្បពន្ធព្យាបារតាយ វុត្តំ – ‘‘ឯវន្តិ បុគ្គលកិច្ចនិទ្ទេសោ’’តិ. សវនកិរិយា បន បុគ្គលវាទិនោបិ វិញ្ញាណនិរបេក្ខា នត្ថីតិ វិសេសតោ វិញ្ញាណព្យាបារោតិ អាហ – ‘‘សុតន្តិ វិញ្ញាណកិច្ចនិទ្ទេសោ’’តិ. មេតិ សទ្ទប្បវត្តិយា ឯកន្តេនេវ សត្តវិសយត្តា វិញ្ញាណកិច្ចស្ស ច តត្ថេវ សមោទហិតព្ពតោ ‘‘មេតិ ឧភយកិច្ចយុត្តបុគ្គលនិទ្ទេសោ’’តិ វុត្តំ. អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិវិជ្ជមានបញ្ញត្តិសភាវា យថាក្កមំ ឯវំសទ្ទសុតសទ្ទានំ អត្ថាតិ តេ តថារូបបញ្ញត្តិឧបាទានព្យាបារភាវេន ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘ឯវន្តិ បុគ្គលកិច្ចនិទ្ទេសោ, សុតន្តិ វិញ្ញាណកិច្ចនិទ្ទេសោ’’តិ. ឯត្ថ ច ករណកិរិយាកត្តុកម្មវិសេសប្បកាសនវសេន បុគ្គលព្យាបារវិសយបុគ្គលព្យាបារនិទស្សនវសេន គហណាការគ្គាហកតព្ពិសយវិសេសនិទ្ទេសវសេន កត្តុករណព្យាបារកត្តុនិទ្ទេសវសេន ច ទុតិយាទយោ ចតស្សោ អត្ថយោជនា ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សព្ពស្សបិ សទ្ទាធិគមនីយស្ស អត្ថស្ស បញ្ញត្តិមុខេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពត្តា សព្ពបញ្ញត្តីនញ្ច វិជ្ជមានាទិវសេន ឆសុ បញ្ញត្តិភេទេសុ អន្តោគធត្តា តេសុ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទីនំ បញ្ញត្តីនំ សរូបំ និទ្ធារេន្តោ អាហ – ‘‘ឯវន្តិ ច មេតិ ចា’’តិអាទិ. តត្ថ ឯវន្តិ ច មេតិ ច វុច្ចមានស្សត្ថស្ស អាការាទិនោ ធម្មានំ អសល្លក្ខណភាវតោ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវោតិ អាហ – ‘‘សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេន អវិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ. តត្ថ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេនាតិ ភូតត្ថឧត្តមត្ថវសេន. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ មាយាមរីចិអាទយោ វិយ អភូតត្ថោ, អនុស្សវាទីហិ គហេតព្ពោ វិយ អនុត្តមត្ថោ ច ន ហោតិ, សោ រូបសទ្ទាទិសភាវោ, រុប្បនានុភវនាទិសភាវោ វា អត្ថោ សច្ចិកដ្ឋោ បរមត្ថោ ចាតិ វុច្ចតិ, ន តថា ‘‘ឯវំ មេ’’តិបទានំ អត្ថោតិ. ឯតមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘កិញ្ហេត្ថ ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សុតន្តិ បន សទ្ទាយតនំ សន្ធាយាហ – ‘‘វិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ. តេនេវ ហិ ‘‘យញ្ហិ តំ ឯត្ថ សោតេន ឧបលទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘សោតទ្វារានុសារេន ឧបលទ្ធ’’ន្តិ បន វុត្តេ អត្ថព្យញ្ជនាទិ សព្ពំ លព្ភតិ. តំ តំ ឧបាទាយ វត្តព្ពតោតិ សោតបថមាគតេ ធម្មេ ឧបាទាយ តេសំ ឧបធារិតាការាទិនោ បច្ចាមសនវសេន ឯវន្តិ, សសន្តតិបរិយាបន្នេ ខន្ធេ ឧបាទាយ មេតិ វត្តព្ពត្តាតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋាទិសភាវរហិតេ សទ្ទាយតនេ បវត្តមានោបិ សុតវោហារោ ‘‘ទុតិយំ តតិយ’’ន្តិអាទិកោ វិយ បឋមាទីនិ ទិដ្ឋមុតវិញ្ញាតេ អបេក្ខិត្វា បវត្តោតិ អាហ – ‘‘ទិដ្ឋាទីនិ ឧបនិធាយ វត្តព្ពតោ’’តិ. អស្សុតំ ន ហោតីតិ ហិ សុតន្តិ បកាសិតោ អយមត្ថោតិ.

អត្តនា បដិវិទ្ធា សុត្តស្ស បការវិសេសា ឯវន្តិ ថេរេន បច្ចាមដ្ឋាតិ អាហ – ‘‘អសម្មោហំ ទីបេតី’’តិ. នានប្បការប្បដិវេធសមត្ថោ ហោតីតិ ឯតេន វក្ខមានស្ស សុត្តស្ស នានប្បការតំ ទុប្បដិវិជ្ឈតញ្ច ទស្សេតិ. សុតស្ស អសម្មោសំ ទីបេតីតិ សុតាការស្ស យាថាវតោ ទស្សិយមានត្តា វុត្តំ. អសម្មោហេនាតិ សម្មោហាភាវេន, បញ្ញាយ ឯវ វា សវនកាលសម្ភូតាយ តទុត្តរិកាលបញ្ញាសិទ្ធិ. ឯវំ អសម្មោសេនាតិ ឯត្ថាបិ វត្តព្ពំ. ព្យញ្ជនានំ បដិវិជ្ឈិតព្ពោ អាការោ នាតិគម្ភីរោ, យថាសុតធារណមេវ តត្ថ ករណីយន្តិ សតិយា ព្យាបារោ អធិកោ, បញ្ញា តត្ថ គុណីភូតាតិ វុត្តំ – ‘‘បញ្ញាបុព្ពង្គមាយា’’តិអាទិ ‘‘បញ្ញាយ បុព្ពង្គមា’’តិ កត្វា. បុព្ពង្គមតា ចេត្ថ បធានភាវោ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១, ២) វិយ, បុព្ពង្គមតាយ វា ចក្ខុវិញ្ញាណាទីសុ អាវជ្ជនាទីនំ វិយ អប្បធានត្តេ បញ្ញា បុព្ពង្គមា ឯតិស្សាតិ អយម្បិ អត្ថោ យុជ្ជតិ, ឯវំ សតិបុព្ពង្គមាយាតិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយានុសារេន យថាសម្ភវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នស្សាតិ អត្ថព្យញ្ជនបរិបុណ្ណស្ស, សង្កាសនប្បកាសនវិវរណវិភជនឧត្តានីករណបញ្ញត្តិវសេន ឆហិ អត្ថបទេហិ អក្ខរបទព្យញ្ជនាការនិរុត្តិនិទ្ទេសវសេន ឆហិ ព្យញ្ជនបទេហិ ច សមន្នាគតស្សាតិ វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

យោនិសោមនសិការំ ទីបេតិ ឯវំ-សទ្ទេន វុច្ចមានានំ អាការនិទស្សនាវធារណត្ថានំ អវិបរីតសទ្ធម្មវិសយត្តាតិ អធិប្បាយោ. អវិក្ខេបំ ទីបេតីតិ ‘‘ចិត្តបរិយាទានំ កត្ថ ភាសិត’’ន្តិអាទិបុច្ឆាវសេ បករណប្បត្តស្ស វក្ខមានស្ស សុត្តស្ស សវនំ សមាធានមន្តរេន ន សម្ភវតីតិ កត្វា វុត្តំ. វិក្ខិត្តចិត្តស្សាតិអាទិ តស្សេវត្ថស្ស សមត្ថនវសេន វុត្តំ. សព្ពសម្បត្តិយាតិ អត្ថព្យញ្ជនទេសកប្បយោជនាទិសម្បត្តិយា. អវិបរីតសទ្ធម្មវិសយេហិ វិយ អាការនិទស្សនាវធារណត្ថេហិ យោនិសោមនសិការស្ស, សទ្ធម្មស្សវនេន វិយ ច អវិក្ខេបស្ស យថា យោនិសោមនសិការេន ផលភូតេន អត្តសម្មាបណិធិបុព្ពេកតបុញ្ញតានំ សិទ្ធិ វុត្តា តទវិនាភាវតោ. ឯវំ អវិក្ខេបេន ផលភូតេន ការណភូតានំ សទ្ធម្មស្សវនសប្បុរិសូបនិស្សយានំ សិទ្ធិ ទស្សេតព្ពា សិយា អស្សុតវតោ សប្បុរិសូបនិស្សយរហិតស្ស ច តទភាវតោ. ន ហិ វិក្ខិត្តចិត្តោតិអាទិនា សមត្ថនវចនេន បន អវិក្ខេបេន ការណភូតេន សប្បុរិសូបនិស្សយេន ច ផលភូតស្ស សទ្ធម្មស្សវនស្ស សិទ្ធិ ទស្សិតា. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ យុត្តោ សិយា, សទ្ធម្មស្សវនសប្បុរិសូបនិស្សយា ន ឯកន្តេន អវិក្ខេបស្ស ការណំ ពាហិរង្គត្តា, អវិក្ខេបោ បន សប្បុរិសូបនិស្សយោ វិយ សទ្ធម្មស្សវនស្ស ឯកន្តការណន្តិ. ឯវម្បិ អវិក្ខេបេន សប្បុរិសូបនិស្សយសិទ្ធិជោតនា ន សមត្ថិតាវ. នោ ន សមត្ថិតា វិក្ខិត្តចិត្តានំ សប្បុរិសបយិរុបាសនាភាវស្ស អត្ថសិទ្ធត្តា. ឯត្ថ ច បុរិមំ ផលេន ការណស្ស សិទ្ធិទស្សនំ នទីបូរេន វិយ ឧបរិ វុដ្ឋិសព្ភាវស្ស, ទុតិយំ ការណេន ផលស្ស សិទ្ធិទស្សនំ ទដ្ឋព្ពំ ឯកន្តវស្សិនា វិយ មេឃវុដ្ឋានេន វុដ្ឋិប្បវត្តិយា.

ភគវតោ វចនស្ស អត្ថព្យញ្ជនប្បភេទបរិច្ឆេទវសេន សកលសាសនសម្បត្តិឱគាហនាការោ និរវសេសបរហិតបារិបូរិតាការណន្តិ វុត្តំ – ‘‘ឯវំ ភទ្ទកោ អាការោ’’តិ. យស្មា ន ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. បច្ឆិមចក្កទ្វយសម្បត្តិន្តិ អត្តសម្មាបណិធិបុព្ពេកតបុញ្ញតាសង្ខាតគុណទ្វយំ. អបរាបរំ វុត្តិយា ចេត្ថ ចក្កភាវោ, ចរន្តិ ឯតេហិ សត្តា សម្បត្តិភវេសូតិ វា. យេ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ចក្កានិ, យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សានំ ចតុចក្កំ វត្តតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៤.៣១). បុរិមបច្ឆិមភាវោ ចេត្ថ ទេសនាក្កមវសេន ទដ្ឋព្ពោ. បច្ឆិមចក្កទ្វយសិទ្ធិយាតិ បច្ឆិមចក្កទ្វយស្ស អត្ថិតាយ. សម្មាបណិហិតត្តោ បុព្ពេ ច កតបុញ្ញោ សុទ្ធាសយោ ហោតិ តទសិទ្ធិហេតូនំ កិលេសានំ ទូរីភាវតោតិ អាហ – ‘‘អាសយសុទ្ធិ សិទ្ធា ហោតី’’តិ. តថា ហិ វុត្តំ – ‘‘សម្មាបណិហិតំ ចិត្តំ, សេយ្យសោ នំ តតោ ករេ’’តិ (ធ. ប. ៤៣), ‘‘កតបុញ្ញោសិ ត្វំ, អានន្ទ, បធានមនុយុញ្ជ, ខិប្បំ ហោហិសិ អនាសវោ’’តិ (ទី. និ. ២.២០៧) ច. តេនេវាហ – ‘‘អាសយសុទ្ធិយា អធិគមព្យត្តិសិទ្ធី’’តិ. បយោគសុទ្ធិយាតិ យោនិសោមនសិការបុព្ពង្គមស្ស ធម្មស្សវនប្បយោគស្ស វិសទភាវេន. តថា ចាហ – ‘‘អាគមព្យត្តិសិទ្ធី’’តិ, សព្ពស្ស វា កាយវចីបយោគស្ស និទ្ទោសភាវេន. បរិសុទ្ធកាយវចីបយោគោ ហិ វិប្បដិសារាភាវតោ អវិក្ខិត្តចិត្តោ បរិយត្តិយំ វិសារទោ ហោតីតិ.

នានប្បការបដិវេធទីបកេនាតិអាទិនា អត្ថព្យញ្ជនេសុ ថេរស្ស ឯវំ-សទ្ទសុត-សទ្ទានំ អសម្មោហទីបនតោ ចតុប្បដិសម្ភិទាវសេន អត្ថយោជនំ ទស្សេតិ. តត្ថ សោតប្បភេទបដិវេធទីបកេនាតិ ឯតេន អយំ សុត-សទ្ទោ ឯវំ-សទ្ទសន្និធានតោ, វក្ខមានាបេក្ខាយ វា សាមញ្ញេនេវ សោតព្ពធម្មវិសេសំ អាមសតីតិ ទស្សេតិ. មនោទិដ្ឋិករណានំ បរិយត្តិធម្មានំ អនុបេក្ខនសុប្បដិវេធា វិសេសតោ មនសិការប្បដិពទ្ធាតិ តេ វុត្តនយេន យោនិសោមនសិការទីបកេន ឯវំ-សទ្ទេន យោជេត្វា, សវនធារណវចីបរិចយា បរិយត្តិធម្មា វិសេសេន សោតាវធានប្បដិពទ្ធាតិ តេ អវិក្ខេបទីបកេន សុត-សទ្ទេន យោជេត្វា ទស្សេន្តោ សាសនសម្បត្តិយា ធម្មស្សវនេ ឧស្សាហំ ជនេតិ. តត្ថ ធម្មាតិ បរិយត្តិធម្មា. មនសា អនុបេក្ខិតាតិ ‘‘ឥធ សីលំ កថិតំ, ឥធ សមាធិ, ឥធ បញ្ញា, ឯត្តកា ឯត្ថ អនុសន្ធយោ’’តិអាទិនា នយេន មនសា អនុ អនុ បេក្ខិតា. ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធាតិ និជ្ឈានក្ខន្តិ ភូតាយ, ញាតបរិញ្ញាសង្ខាតាយ វា ទិដ្ឋិយា តត្ថ តត្ថ វុត្តរូបារូបធម្មេ ‘‘ឥតិ រូបំ, ឯត្តកំ រូប’’ន្តិអាទិនា សុដ្ឋុ វវត្ថបេត្វា បដិវិទ្ធា.

សកលេន វចនេនាតិ បុព្ពេ តីហិ បទេហិ វិសុំ វិសុំ យោជិតត្តា វុត្តំ. អសប្បុរិសភូមិន្តិ អកតញ្ញុតំ, ‘‘ឥធេកច្ចោ បាបភិក្ខុ តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ បរិយាបុណិត្វា អត្តនោ ទហតី’’តិ (បារា. ១៩៥) ឯវំ វុត្តំ អនរិយវោហារាវត្ថំ. សា ឯវ អនរិយវោហារាវត្ថា អសទ្ធម្មោ. ននុ ច អានន្ទត្ថេរស្ស ‘‘មមេទំ វចន’’ន្តិ អធិមានស្ស, មហាកស្សបត្ថេរាទីនញ្ច តទាសង្កាយ អភាវតោ អសប្បុរិសភូមិសមតិក្កមាទិវចនំ និរត្ថកន្តិ? នយិទមេវំ, ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិ វទន្តេន អយម្បិ អត្ថោ វិភាវិតោតិ ទស្សនតោ. កេចិ បន ‘‘ទេវតានំ បរិវិតក្កាបេក្ខំ តថាវចនន្តិ ឯទិសី ចោទនា អនវកាសា’’តិ វទន្តិ. តស្មិំ កិរ ខណេ ឯកច្ចានំ ទេវតានំ ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ ‘‘ភគវា បរិនិព្ពុតោ, អយញ្ច អាយស្មា ទេសនាកុសលោ ឥទានិ ធម្មំ ទេសេតិ, សក្យកុលប្បសុតោ តថាគតស្ស ភាតា ចូឡបិតុបុត្តោ, កិំ នុ ខោ សយំ សច្ឆិកតំ ធម្មំ ទេសេតិ, ឧទាហុ ភគវតោ ឯវ វចនំ យថាសុត’’ន្តិ, ឯវំ តទាសង្កិតប្បការតោ អសប្បុរិសភូមិសមោក្កមាទិតោ អតិក្កមាទិ វិភាវិតន្តិ. អត្តនោ អទហន្តោតិ ‘‘មមេទ’’ន្តិ អត្តនិ អដ្ឋបេន្តោ. អប្បេតីតិ និទស្សេតិ. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេសុ យថារហំ សត្តេ នេតីតិ នេត្តិ, ធម្មោយេវ នេត្តិ ធម្មនេត្តិ.

ទឡ្ហតរនិវិដ្ឋា វិចិកិច្ឆា កង្ខា. នាតិសំសប្បនំ មតិភេទមត្តំ វិមតិ. អស្សទ្ធិយំ វិនាសេតិ ភគវតា ភាសិតត្តា សម្មុខា ចស្ស បដិគ្គហិតត្តា ខលិតទុរុត្តាទិគ្គហណទោសាភាវតោ ច. ឯត្ថ ច បញ្ចមាទយោ តិស្សោ អត្ថយោជនា អាការាទិអត្ថេសុ អគ្គហិតវិសេសមេវ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា ទស្សិតា, តតោ បរា ចតស្សោ អាការត្ថមេវ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា វិភាវិតា, បច្ឆិមា បន តិស្សោ យថាក្កមំ អាការត្ថំ និទស្សនត្ថំ អវធារណត្ថញ្ច ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា យោជិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯក-សទ្ទោ អញ្ញសេដ្ឋអសហាយសង្ខាទីសុ ទិស្សតិ. តថា ហេស ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ ឥត្ថេកេ អភិវទន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២៧) អញ្ញត្ថេ ទិស្សតិ, ‘‘ចេតសោ ឯកោទិភាវ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២២៨; បារា. ១១) សេដ្ឋេ, ‘‘ឯកោ វូបកដ្ឋោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៤០៥; ២.២១៥; ម. និ. ១.៨០; សំ. និ. ៣.៦៣; ចូឡវ. ៤៤៥) អសហាយេ ‘‘ឯកោវ ខោ, ភិក្ខវេ, ខណោ ច សមយោ ច ព្រហ្មចរិយវាសាយា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៨.២៩) សង្ខាយំ. ឥធាបិ សង្ខាយន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘ឯកន្តិ គណនបរិច្ឆេទនិទ្ទេសោ’’តិ. កាលញ្ច សមយញ្ចាតិ យុត្តកាលញ្ច បច្ចយសាមគ្គិញ្ច. ខណោតិ ឱកាសោ. តថាគតុប្បាទាទិកោ ហិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស ឱកាសោ តប្បច្ចយប្បដិលាភហេតុត្តា. ខណោ ឯវ ច សមយោ. យោ ខណោតិ ច សមយោតិ ច វុច្ចតិ, សោ ឯកោ ឯវាតិ ហិ អត្ថោ. មហាសមយោតិ មហាសមូហោ. សមយោបិ ខោតិ សិក្ខាបទបូរណស្ស ហេតុបិ. សមយប្បវាទកេតិ ទិដ្ឋិប្បវាទកេ. តត្ថ ហិ និសិន្នា តិត្ថិយា អត្តនោ អត្តនោ សមយំ បវទន្តីតិ. អត្ថាភិសមយាតិ ហិតប្បដិលាភា. អភិសមេតព្ពោតិ អភិសមយោ, អភិសមយោ អត្ថោ អភិសមយដ្ឋោតិ បីឡនាទីនិ អភិសមេតព្ពភាវេន ឯកីភាវំ ឧបនេត្វា វុត្តានិ. អភិសមយស្ស វា បដិវេធស្ស វិសយភូតោ អត្ថោ អភិសមយដ្ឋោតិ តានេវ តថា ឯកត្តេន វុត្តានិ. តត្ថ បីឡនំ ទុក្ខសច្ចស្ស តំសមង្គិនោ ហិំសនំ អវិប្ផារិកតាករណំ. សន្តាបោ ទុក្ខទុក្ខតាទិវសេន សន្តបនំ បរិទហនំ.

តត្ថ សហការិការណេ សនិជ្ឈំ សមេតិ សមវេតីតិ សមយោ, សមវាយោ. សមេតិ សមាគច្ឆតិ ឯត្ថ មគ្គព្រហ្មចរិយំ តទាធារបុគ្គលេហីតិ សមយោ, ខណោ. សមេតិ ឯត្ថ, ឯតេន វា សំគច្ឆតិ សត្តោ, សភាវធម្មោ វា សហជាតាទីហិ, ឧប្បាទាទីហិ វាតិ សមយោ, កាលោ. ធម្មប្បវត្តិមត្តតាយ អត្ថតោ អភូតោបិ ហិ កាលោ ធម្មប្បវត្តិយា អធិករណំ ករណំ វិយ ច កប្បនាមត្តសិទ្ធេន រូបេន វោហរីយតីតិ. សមំ, សហ វា អវយវានំ អយនំ បវត្តិ អវដ្ឋានន្តិ សមយោ, សមូហោ យថា ‘‘សមុទាយោ’’តិ. អវយវសហាវដ្ឋានមេវ ហិ សមូហោតិ. អវសេសបច្ចយានំ សមាគមេ ឯតិ ផលំ ឯតស្មា ឧប្បជ្ជតិ បវត្តតិ ចាតិ សមយោ, ហេតុ យថា ‘‘សមុទយោ’’តិ. សមេតិ សំយោជនភាវតោ សម្ពទ្ធោ ឯតិ អត្តនោ វិសយេ បវត្តតិ, ទឡ្ហគ្គហណភាវតោ វា សំយុត្តា អយន្តិ បវត្តន្តិ សត្តា យថាភិនិវេសំ ឯតេនាតិ សមយោ, ទិដ្ឋិ. ទិដ្ឋិសំយោជនេន ហិ សត្តា អតិវិយ ពជ្ឈន្តីតិ. សមិតិ សង្គតិ សមោធានន្តិ សមយោ, បដិលាភោ. សមស្ស យានំ, សម្មា វា យានំ អបគមោតិ សមយោ, បហានំ. អភិមុខំ ញាណេន សម្មា ឯតព្ពោ អភិសមេតព្ពោតិ អភិសមយោ, ធម្មានំ អវិបរីតោ សភាវោ. អភិមុខភាវេន សម្មា ឯតិ គច្ឆតិ ពុជ្ឈតីតិ អភិសមយោ, ធម្មានំ អវិបរីតសភាវាវពោធោ. ឯវំ តស្មិំ តស្មិំ អត្ថេ សមយសទ្ទស្ស បវត្តិ វេទិតព្ពា. សមយសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេ អភិសមយសទ្ទស្ស ឧទាហរណំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. អស្សាតិ សមយសទ្ទស្ស. កាលោ អត្ថោ សមវាយាទីនំ អត្ថានំ ឥធ អសម្ភវតោ, ទេសទេសកបរិសានំ វិយ សុត្តស្ស និទានភាវេន កាលស្ស អបទិសិតព្ពតោ ច.

កស្មា បនេត្ថ អនិយមិតវសេនេវ កាលោ និទ្ទិដ្ឋោ, ន ឧតុសំវច្ឆរាទិវសេន និយមេត្វាតិ អាហ – ‘‘តត្ថ កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. ឧតុសំវច្ឆរាទិវសេន និយមំ អកត្វា សមយសទ្ទស្ស វចនេ អយម្បិ គុណោ លទ្ធោ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យេ វា ឥមេ’’តិអាទិមាហ. សាមញ្ញជោតនា ហិ វិសេសេ អវតិដ្ឋតីតិ. តត្ថ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសមយោ ទេវសិកំ ឈានសមាបត្តីហិ វីតិនាមនកាលោ, វិសេសតោ សត្តសត្តាហានិ. សុប្បកាសាតិ ទសសហស្សិលោកធាតុយា បកម្បនឱភាសបាតុភាវាទីហិ បាកដា. យថាវុត្តភេទេសុ ឯវ សមយេសុ ឯកទេសំ បការន្តរេហិ សង្គហេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យោ ចាយ’’ន្តិអាទិមាហ. តថា ហិ ញាណកិច្ចសមយោ អត្តហិតប្បដិបត្តិសមយោ ច អភិសម្ពោធិសមយោ, អរិយតុណ្ហីភាវសមយោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសមយោ, ករុណាកិច្ចបរហិតប្បដិបត្តិធម្មិកថាសមយោ ទេសនាសមយោយេវ.

ករណវចនេន និទ្ទេសោ កតោតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ អភិធម្មវិនយេសុ. តថាតិ ភុម្មករណេហិ. អធិករណត្ថោ អាធារត្ថោ. ភាវោ នាម កិរិយា, កិរិយាយ កិរិយន្តរលក្ខណំ ភាវេនភាវលក្ខណំ. តត្ថ យថា កាលោ សភាវធម្មបរិច្ឆិន្នោ សយំ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានោបិ អាធារភាវេន បញ្ញាតោ តង្ខណប្បវត្តានំ តតោ បុព្ពេ បរតោ ច អភាវតោ ‘‘បុព្ពណ្ហេ ជាតោ, សាយន្ហេ គច្ឆតី’’តិ ច អាទីសុ, សមូហោ ច អវយវវិនិមុត្តោ អវិជ្ជមានោបិ កប្បនាមត្តសិទ្ធោ អវយវានំ អាធារភាវេន បញ្ញាបីយតិ ‘‘រុក្ខេ សាខា, យវរាសិយំ សម្ភូតោ’’តិអាទីសុ, ឯវំ ឥធាបីតិ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘អធិករណំ…បេ… ធម្មាន’’ន្តិ. យស្មិំ កាលេ, ធម្មបុញ្ជេ វា កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, តស្មិំ ឯវ កាលេ, ធម្មបុញ្ជេ ច ផស្សាទយោបិ ហោន្តីតិ អយញ្ហិ តត្ថ អត្ថោ. យថា ‘‘គាវីសុ ទុយ្ហមានាសុ គតោ, ទុទ្ធាសុ អាគតោ’’តិ ទោហនកិរិយាយ គមនកិរិយា លក្ខីយតិ, ឯវំ ឥធាបិ ‘‘យស្មិំ សមយេ, តស្មិំ សមយេ’’តិ ច វុត្តេ ‘‘សតី’’តិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយមានោ ឯវ ហោតិ បទត្ថស្ស សត្តាវិរហាភាវតោតិ សមយស្ស សត្តាកិរិយាយ ចិត្តស្ស ឧប្បាទកិរិយា, ផស្សាទីនំ ភវនកិរិយា ច លក្ខីយតីតិ. យស្មិំ សមយេតិ យស្មិំ នវមេ ខណេ, យស្មិំ យោនិសោមនសិការាទិហេតុម្ហិ, បច្ចយសមវាយេ វា សតិ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, តស្មិំយេវ ខណេ ហេតុម្ហិ បច្ចយសមវាយេ ច ផស្សាទយោបិ ហោន្តីតិ ឧភយត្ថ សមយសទ្ទេ ភុម្មនិទ្ទេសោ កតោ លក្ខណភូតភាវយុត្តោតិ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘ខណ…បេ… លក្ខីយតី’’តិ.

ហេតុអត្ថោ ករណត្ថោ ច សម្ភវតិ ‘‘អន្នេន វសតិ, អជ្ឈេនេន វសតិ, ផរសុនា ឆិន្ទតិ, កុទាលេន ខណតី’’តិអាទីសុ វិយ. វីតិក្កមញ្ហិ សុត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា ឱតិណ្ណេ វត្ថុស្មិំ តំ បុគ្គលំ បដិបុច្ឆិត្វា វិគរហិត្វា ច តំ តំ វត្ថុំ ឱតិណ្ណកាលំ អនតិក្កមិត្វា តេនេវ កាលេន សិក្ខាបទានិ បញ្ញាបេន្តោ ភគវា វិហរតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុញ្ច អបេក្ខមានោ តតិយបារាជិកាទីសុ វិយ.

អច្ចន្តមេវ អារម្ភតោ បដ្ឋាយ យាវ ទេសនានិដ្ឋានំ បរហិតប្បដិបត្តិសង្ខាតេន ករុណាវិហារេន. តទត្ថជោតនត្ថន្តិ អច្ចន្តសំយោគត្ថជោតនត្ថំ. ឧបយោគវចននិទ្ទេសោ កតោ យថា ‘‘មាសំ អជ្ឈេតី’’តិ. បោរាណាតិ អដ្ឋកថាចរិយា. អភិលាបមត្តភេទោតិ វចនមត្តេន វិសេសោ. តេន សុត្តវិនយេសុ វិភត្តិព្យត្តយោ កតោតិ ទស្សេតិ.

ឥទានិ ‘‘ភគវា’’តិ ឥមស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘ភគវាតិ គរូ’’តិអាទិ. ភគវាតិ វចនំ សេដ្ឋន្តិ សេដ្ឋវាចកំ វចនំ, សេដ្ឋគុណសហចរណំ សេដ្ឋន្តិ វុត្តំ. អថ វា វុច្ចតីតិ វចនំ, អត្ថោ. យស្មា យោ ‘‘ភគវា’’តិ វចនេន វចនីយោ អត្ថោ, សោ សេដ្ឋោតិ អត្ថោ. ភគវាតិ វចនមុត្តមន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. គារវយុត្តោតិ គរុភាវយុត្តោ គរុគុណយោគតោ. គរុករណំ វា សាតិសយំ អរហតីតិ គារវយុត្តោ, គារវារហោតិ អត្ថោ. សិប្បាទិសិក្ខាបកា គរូ ហោន្តិ, ន ច គារវយុត្តា, អយំ បន តាទិសោ ន ហោតិ, តស្មា គរូតិ វត្វា គារវយុត្តោតិ វុត្តន្តិ កេចិ. វុត្តោយេវ, ន ឥធ វត្តព្ពោ វិសុទ្ធិមគ្គស្ស ឥមិស្សា អដ្ឋកថាយ ឯកទេសភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

ធម្មសរីរំ បច្ចក្ខំ ករោតីតិ ‘‘យោ វោ, អានន្ទ, មយា ធម្មោ ច វិនយោ ច ទេសិតោ បញ្ញត្តោ, សោ វោ មមច្ចយេន សត្ថា’’តិ (ទី. និ. ២.២១៦) វចនតោ ធម្មស្ស សត្ថុភាវបរិយាយោ វិជ្ជតីតិ កត្វា វុត្តំ. វជិរសង្ឃាតសមានកាយោ បរេហិ អភេជ្ជសរីរត្តា. ន ហិ ភគវតោ រូបកាយេ កេនចិ សក្កា អន្តរាយោ កាតុន្តិ. ទេសនាសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ វក្ខមានស្ស សកលសុត្តស្ស ឯវន្តិ និទ្ទិសនតោ. សាវកសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ បដិសម្ភិទាបត្តេន បញ្ចសុ ឋានេសុ ភគវតា ឯតទគ្គេ ឋបិតេន មយា មហាសាវកេន សុតំ, តញ្ច ខោ មយា សុតំ, ន អនុស្សុតិកំ, ន បរម្បរាភតន្តិ ឥមស្ស អត្ថស្ស ទីបនតោ. កាលសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ ‘‘ភគវា’’តិ បទស្ស សន្និធានេ បយុត្តស្ស សមយសទ្ទស្ស កាលស្ស ពុទ្ធុប្បាទប្បដិមណ្ឌិតភាវទីបនតោ. ពុទ្ធុប្បាទបរមា ហិ កាលសម្បទា. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘កប្បកសាយេ កលិយុគេ, ពុទ្ធុប្បាទោ អហោ មហច្ឆរិយំ;

ហុតាវហមជ្ឈេ ជាតំ, សមុទិតមករន្ទមរវិន្ទ’’ន្តិ. (ទី. និ. ដី. ១.១; សំ. និ. ដី. ១.១.១ ទេវតាសំយុត្ត);

ភគវាតិ ទេសកសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ គុណវិសិដ្ឋសត្តុត្តមគរុគារវាធិវចនភាវតោ.

ឯវំនាមកេ នគរេតិ កថំ បនេតំ នគរំ ឯវំនាមកំ ជាតន្តិ? វុច្ចតេ, យថា កាកន្ទស្ស ឥសិនោ និវាសដ្ឋានេ មាបិតា នគរី កាកន្ទី, មាកន្ទស្ស និវាសដ្ឋានេ មាបិតា មាកន្ទី, កុសម្ពស្ស និវាសដ្ឋានេ មាបិតា កោសម្ពីតិ វុច្ចតិ, ឯវំ សវត្ថស្ស ឥសិនោ និវាសដ្ឋានេ មាបិតា នគរី សាវត្ថីតិ វុច្ចតិ. ឯវំ តាវ អក្ខរចិន្តកា វទន្តិ. អដ្ឋកថាចរិយា បន ភណន្តិ – ‘‘យំ កិញ្ចិ មនុស្សានំ ឧបភោគបរិភោគំ, សព្ពមេត្ថ អត្ថី’’តិ សាវត្ថិ. សត្ថសមាយោគេ ច ‘កិំ ភណ្ឌមត្ថី’តិ បុច្ឆិតេ ‘សព្ពមត្ថី’តិ វចនមុបាទាយ សាវត្ថិ.

‘‘សព្ពទា សព្ពូបករណំ, សាវត្ថិយំ សមោហិតំ;

តស្មា សព្ពមុបាទាយ, សាវត្ថីតិ បវុច្ចតិ. (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៤; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៥.មង្គលសុត្តវណ្ណនា; ឧទា. អដ្ឋ. ៥; បដិ. ម. ២.១.១៨៤);

‘‘កោសលានំ បុរំ រម្មំ, ទស្សនេយ្យំ មនោរមំ;

ទសហិ សទ្ទេហិ អវិវិត្តំ, អន្នបានសមាយុតំ.

‘‘វុទ្ធិំ វេបុល្លតំ បត្តំ, ឥទ្ធំ ផីតំ មនោរមំ;

អាឡកមន្ទាវ ទេវានំ, សាវត្ថិបុរមុត្តម’’ន្តិ. (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៤; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៥.មង្គលសុត្តវណ្ណនា);

អវិសេសេនាតិ ន វិសេសេន, វិហារភាវសាមញ្ញេនាតិ អត្ថោ. ឥរិយាបថវិហារោ…បេ… វិហារេសូតិ ឥរិយាបថវិហារោ ទិព្ពវិហារោ ព្រហ្មវិហារោ អរិយវិហារោតិ ឯតេសុ ចតូសុ វិហារេសុ. សមង្គិបរិទីបនន្តិ សមង្គិភាវបរិទីបនំ. ឯតន្តិ វិហរតីតិ ឯតំ បទំ. តថា ហិ តំ ‘‘ឥធេកច្ចោ គិហិសំសដ្ឋោ វិហរតិ សហនន្ទី សហសោកី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.២៤១) ឥរិយាបថវិហារេ អាគតំ, ‘‘យស្មិំ សមយេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ … បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៤៩៩; វិភ. ៦២៤) ទិព្ពវិហារេ, ‘‘សោ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៥៥៦; ៣.៣០៨; ម. និ. ១.៧៧, ៤៥៩, ៥០៩; ២.៣០៩, ៣១៥, ៤៥១, ៤៧១; ៣.២៣០, វិភ. ៦៤២, ៦៤៣) ព្រហ្មវិហារេ, ‘‘សោ ខោហំ, អគ្គិវេស្សន, តស្សាយេវ កថាយ បរិយោសានេ តស្មិំយេវ បុរិមស្មិំ សមាធិនិមិត្តេ អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេមិ សន្និសាទេមិ ឯកោទិំ ករោមិ, សមាទហាមិ, យេន សុទំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) អរិយវិហារេ.

តត្ថ ឥរិយនំ បវត្តនំ ឥរិយា, កាយប្បយោគោ. តស្សា បវត្តនូបាយភាវតោ ឋានាទិ ឥរិយាបថោ. ឋានសមង្គី វា ហិ កាយេន កិញ្ចិ ករេយ្យ គមនាទីសុ អញ្ញតរសមង្គី វា. អថ វា ឥរិយតិ បវត្តតិ ឯតេន អត្តភាវោ, កាយកិច្ចំ វាតិ ឥរិយា, តស្សា បវត្តិយា ឧបាយភាវតោ បថោតិ ឥរិយាបថោ, ឋានាទិ ឯវ. សោ ច អត្ថតោ គតិនិវត្តិអាទិអាការេន បវត្តោ ចតុសន្តតិរូបប្បពន្ធោ ឯវ. វិហរណំ, វិហរតិ ឯតេនាតិ វា វិហារោ. ទិវិ ភវោ ទិព្ពោ, តត្ថ ពហុលប្បវត្តិយា ព្រហ្មបារិសជ្ជាទិទេវលោកេ ភវោតិ អត្ថោ. តត្ថ យោ ទិព្ពានុភាវោ, តទត្ថាយ សំវត្តតីតិ វា ទិព្ពោ, អភិញ្ញាភិនីហារវសេន មហាគតិកត្តា វា ទិព្ពោ, ទិព្ពោ ច សោ វិហារោ ចាតិ ទិព្ពវិហារោ, ចតស្សោ រូបាវចរសមាបត្តិយោ. អរូបសមាបត្តិយោបិ ឯត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. ព្រហ្មានំ, ព្រហ្មានោ វា វិហារា ព្រហ្មវិហារា, ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោ. អរិយោ, អរិយានំ វា វិហារោ អរិយវិហារោ, ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ. សោ ហិ ឯកំ ឥរិយាបថពាធនន្តិអាទិ យទិបិ ភគវា ឯកេនបិ ឥរិយាបថេន ចិរតរំ កាលំ អត្តភាវំ បវត្តេតុំ សក្កោតិ, តថាបិ ឧបាទិន្នកសរីរស្ស អយំ សភាវោតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ. យស្មា វា ភគវា យត្ថ កត្ថចិ វសន្តោ វេនេយ្យានំ ធម្មំ ទេសេន្តោ នានាសមាបត្តីហិ ច កាលំ វីតិនាមេន្តោ វសតីតិ សត្តានំ អត្តនោ ច វិវិធហិតសុខំ ហរតិ ឧបនេតិ ឧប្បាទេតិ, តស្មា វិវិធំ ហរតីតិ វិហរតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ជេតស្ស រាជកុមារស្សាតិ ឯត្ថ អត្តនោ បច្ចត្ថិកជនំ ជិនាតីតិ ជេតោ. សោតសទ្ទោ វិយ ហិ កត្តុសាធនោ ជេតសទ្ទោ. អថ វា រញ្ញា បសេនទិកោសលេន អត្តនោ បច្ចត្ថិកជនេ ជិតេ ជាតោតិ ជេតោ. រញ្ញោ ហិ ជយំ អារោបេត្វា កុមារោ ជិតវាតិ ជេតោតិ វុត្តោ. មង្គលកាមតាយ វា តស្ស ឯវំនាមមេវ កតន្តិ ជេតោ. មង្គលកាមតាយ ហិ ជេយ្យោតិ ឯតស្មិំ អត្ថេ ជេតោតិ វុត្តំ. វិត្ថារោ បនាតិអាទិនា ‘‘អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ’’តិ ឯត្ថ សុទត្តោ នាម សោ, គហបតិ, មាតាបិតូហិ កតនាមវសេន, សព្ពកាមសមិទ្ធតាយ បន វិគតមច្ឆេរតាយ ករុណាទិគុណសមង្គិតាយ ច និច្ចកាលំ អនាថានំ បិណ្ឌមទាសិ. តេន អនាថបិណ្ឌិកោតិ សង្ខំ គតោ. អារមន្តិ ឯត្ថ បាណិនោ, វិសេសេន វា បព្ពជិតាតិ អារាមោ, តស្ស បុប្ផផលាទិសោភាយ នាតិទូរនច្ចាសន្នតាទិបញ្ចវិធសេនាសនង្គសម្បត្តិយា ច តតោ តតោ អាគម្ម រមន្តិ អភិរមន្តិ, អនុក្កណ្ឋិតា ហុត្វា និវសន្តីតិ អត្ថោ. វុត្តប្បការាយ វា សម្បត្តិយា តត្ថ តត្ថ គតេបិ អត្តនោ អព្ភន្តរំយេវ អានេត្វា រមេតីតិ អារាមោ. សោ ហិ អនាថបិណ្ឌិកេន គហបតិនា ជេតស្ស រាជកុមារស្ស ហត្ថតោ អដ្ឋារសហិរញ្ញកោដីហិ សន្ថារេន កិណិត្វា អដ្ឋារសហិរញ្ញកោដីហិ សេនាសនានិ ការាបេត្វា អដ្ឋារសហិរញ្ញកោដីហិ វិហារមហំ និដ្ឋាបេត្វា ឯវំ ចតុបញ្ញាសហិរញ្ញកោដិបរិច្ចាគេន ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស និយ្យាតិតោ, តស្មា ‘‘អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមោ’’តិ វុច្ចតីតិ ឥមមត្ថំ និទស្សេតិ.

តត្ថាតិ ‘‘ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ’’តិ យំ វុត្តំ វាក្យំ, តត្ថ. សិយាតិ កស្សចិ ឯវំ បរិវិតក្កោ សិយា, វក្ខមានាការេន កទាចិ ចោទេយ្យ វាតិ អត្ថោ. អថ តត្ថ វិហរតីតិ យទិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ វិហរតិ. ន វត្តព្ពន្តិ នានាឋានភូតត្តា សាវត្ថិជេតវនានំ, ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ ច វុត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ ចោទកោ តមេវ អត្តនោ អធិប្បាយំ ‘‘ន ហិ សក្កា’’តិអាទិនា វិវរតិ. ឥតរោ សព្ពមេតំ អវិបរីតំ អត្ថំ អជានន្តេន តយា វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯតន្តិ ‘‘សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ’’តិ ឯតំ វចនំ. ឯវន្តិ ‘‘យទិ តាវ ភគវា’’តិអាទិនា យំ តំ ភវតា ចោទិតំ, តំ អត្ថតោ ឯវំ ន ខោ បន ទដ្ឋព្ពំ, ន ឧភយត្ថ អបុព្ពំ អចរិមំ វិហារទស្សនត្ថន្តិ អត្ថោ. ឥទានិ អត្តនា យថាធិប្បេតំ អវិបរីតមត្ថំ, តស្ស ច បដិកច្ចេវ វុត្តភាវំ, តេន ច អប្បដិវិទ្ធតំ បកាសេន្តោ ‘‘ននុ អវោចុម្ហ…បេ… ជេតវនេ’’តិ អាហ. ឯវម្បិ ‘‘ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ វិហរតិ’’ច្ចេវ វត្តព្ពំ, ន ‘‘សាវត្ថិយ’’ន្តិ ចោទនំ មនសិ កត្វា វុត្តំ – ‘‘គោចរគាមនិទស្សនត្ថ’’ន្តិអាទិ.

អវស្សញ្ចេត្ថ គោចរគាមកិត្តនំ កត្តព្ពំ. តថា ហិ តំ យថា ជេតវនាទិកិត្តនំ បព្ពជិតានុគ្គហករណាទិអនេកប្បយោជនំ, ឯវំ គោចរគាមកិត្តនម្បិ គហដ្ឋានុគ្គហករណាទិវិវិធបយោជនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សាវត្ថិវចនេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បច្ចយគ្គហណេន ឧបសង្កមបយិរុបាសនានំ ឱកាសទានេន ធម្មទេសនាយ សរណេសុ សីលេសុ ច បតិដ្ឋាបនេន យថូបនិស្សយំ ឧបរិវិសេសាធិគមាវហនេន ច គហដ្ឋានុគ្គហករណំ, ឧគ្គហបរិបុច្ឆានំ កម្មដ្ឋានានុយោគស្ស ច អនុរូបវសនដ្ឋានបរិគ្គហេនេត្ថ បព្ពជិតានុគ្គហករណំ វេទិតព្ពំ. ករុណាយ ឧបគមនំ, ន លាភាទិនិមិត្តំ. បញ្ញាយ អបគមនំ, ន វិរោធាទិនិមិត្តន្តិ ឧបគមនាបគមនានំ និរុបក្កិលេសតំ វិភាវេតិ. ធម្មិកសុខំ នាម អនវជ្ជសុខំ. ទេវតានំ ឧបការពហុលតា ជនវិវិត្តតាយ. បចុរជនវិវិត្តញ្ហិ ឋានំ ទេវា ឧបសង្កមិតព្ពំ មញ្ញន្តិ. តទត្ថបរិនិប្ផាទនន្តិ លោកត្ថនិប្ផាទនំ, ពុទ្ធកិច្ចសម្បាទនន្តិ អត្ថោ. ឯវមាទិនាតិ អាទិ-សទ្ទេន សាវត្ថិកិត្តនេន រូបកាយស្ស អនុគ្គណ្ហនំ ទស្សេតិ, ជេតវនាទិកិត្តនេន ធម្មកាយស្ស. តថា បុរិមេន បរាធីនកិរិយាករណំ, ទុតិយេន អត្តាធីនកិរិយាករណំ. បុរិមេន វា ករុណាកិច្ចំ, ឥតរេន បញ្ញាកិច្ចំ. បុរិមេន ចស្ស បរមាយ អនុកម្បាយ សមន្នាគមំ, បច្ឆិមេន បរមាយ ឧបេក្ខាយ សមន្នាគមំ ទីបេតិ. ភគវា ហិ សព្ពសត្តេ បរមាយ អនុកម្បាយ អនុកម្បតិ, ន ច តត្ថ សិនេហទោសានុបតិតោ បរមុបេក្ខកភាវតោ. ឧបេក្ខកោ ច ន បរហិតសុខករណេ អប្បោស្សុក្កោ មហាការុណិកភាវតោ. តស្ស មហាការុណិកតាយ លោកនាថតា, ឧបេក្ខកតាយ អត្តនាថតា.

តថា ហេស ពោធិសត្តភូតោ មហាករុណាយ សញ្ចោទិតមានសោ សកលលោកហិតាយ ឧស្សុក្កមាបន្នោ មហាភិនីហារតោ បដ្ឋាយ តទត្ថនិប្ផាទនត្ថំ បុញ្ញញាណសម្ភារេ សម្បាទេន្តោ អបរិមិតំ កាលំ អនប្បកំ ទុក្ខមនុភោសិ, ឧបេក្ខកតាយ សម្មា បតិតេហិ ទុក្ខេហិ ន វិកម្បិតតា. មហាការុណិកតាយ សំសារាភិមុខតា, ឧបេក្ខកតាយ តតោ និព្ពិន្ទនា. តថា ឧបេក្ខកតាយ និព្ពានាភិមុខតា, មហាការុណិកតាយ តទធិគមោ. តថា មហាការុណិកតាយ បរេសំ អហិំសាបនំ, ឧបេក្ខកតាយ សយំ បរេហិ អភាយនំ. មហាការុណិកតាយ បរំ រក្ខតោ អត្តនោ រក្ខណំ, ឧបេក្ខកតាយ អត្តានំ រក្ខតោ បរេសំ រក្ខណំ. តេនស្ស អត្តហិតាយ បដិបន្នាទីសុ ចតុត្ថបុគ្គលភាវោ សិទ្ធោ ហោតិ. តថា មហាការុណិកតាយ សច្ចាធិដ្ឋានស្ស ច ចាគាធិដ្ឋានស្ស ច បារិបូរី, ឧបេក្ខកតាយ ឧបសមាធិដ្ឋានស្ស ច បញ្ញាធិដ្ឋានស្ស ច បារិបូរី. ឯវំ បុរិសុទ្ធាសយប្បយោគស្ស មហាការុណិកតាយ លោកហិតត្ថមេវ រជ្ជសម្បទាទិភវសម្បត្តិយា ឧបគមនំ, ឧបេក្ខកតាយ តិណាយបិ អមញ្ញមានស្ស តតោ អបគមនំ. ឥតិ សុវិសុទ្ធឧបគមាបគមស្ស មហាការុណិកតាយ លោកហិតត្ថមេវ ទានវសេន សម្បត្តីនំ បរិច្ចជនា, ឧបេក្ខកតាយ ចស្ស ផលស្ស អត្តនោ អបច្ចាសីសនា. ឯវំ សមុទាគមនតោ បដ្ឋាយ អច្ឆរិយព្ភុតគុណសមន្នាគតស្ស មហាការុណិកតាយ បរេសំ ហិតសុខត្ថំ អតិទុក្ករការិតា, ឧបេក្ខកតាយ កាយម្បិ អនលង្ការិតា.

តថា មហាការុណិកតាយ ចរិមត្តភាវេ ជិណ្ណាតុរមតទស្សនេន សញ្ជាតសំវេគោ, ឧបេក្ខកតាយ ឧឡារេសុ ទេវភោគសទិសេសុ ភោគេសុ និរបេក្ខោ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិ. តថា មហាការុណិកតាយ ‘‘កិច្ឆំ វតាយំ លោកោ អាបន្នោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៥៧; សំ. និ. ២.៤, ១០) ករុណាមុខេនេវ វិបស្សនារម្ភោ, ឧបេក្ខកតាយ ពុទ្ធភូតស្ស សត្ត សត្តាហានិ វិវេកសុខេនេវ វីតិនាមនំ. មហាការុណិកតាយ ធម្មគម្ភីរតំ បច្ចវេក្ខិត្វា ធម្មទេសនាយ អប្បោស្សុក្កនំ អាបជ្ជិត្វាបិ មហាព្រហ្មុនោ អជ្ឈេសនាបទេសេន ឱកាសករណំ, ឧបេក្ខកតាយ បញ្ចវគ្គិយាទិវេនេយ្យានំ អននុរូបសមុទាចារេបិ អនញ្ញថាភាវោ. មហាការុណិកតាយ កត្ថចិ បដិឃាតាភាវេនស្ស សព្ពត្ថ អមិត្តសញ្ញាភាវោ, ឧបេក្ខកតាយ កត្ថចិបិ អនុរោធាភាវេន សព្ពត្ថ សិនេហសន្ថវាភាវោ. មហាការុណិកតាយ បរេសំ បសាទនា, ឧបេក្ខកតាយ បសន្នាការេហិ ន វិកម្បនា. មហាការុណិកតាយ ធម្មានុរាគាភាវេន តត្ថ អាចរិយមុដ្ឋិអភាវោ, ឧបេក្ខកតាយ សាវកានុរាគាភាវេន បរិវារបរិកម្មតាភាវោ. មហាការុណិកតាយ ធម្មំ ទេសេតុំ បរេហិ សំសគ្គមុបគច្ឆតោបិ ឧបេក្ខកតាយ ន តត្ថ អភិរតិ. មហាការុណិកតាយ គាមាទីនំ អាសន្នដ្ឋានេ វសតោបិ ឧបេក្ខកតាយ អរញ្ញដ្ឋានេ ឯវ វិហរណំ. តេន វុត្តំ – ‘‘បុរិមេនស្ស បរមាយ អនុកម្បាយ សមន្នាគមំ ទីបេតី’’តិ.

តន្តិ តត្រាតិ បទំ. ‘‘ទេសកាលបរិទីបន’’ន្តិ យេ ទេសកាលា ឥធ វិហរណកិរិយាវិសេសនភាវេន វុត្តា, តេសំ បរិទីបនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ សមយំ…បេ… ទីបេតី’’តិ អាហ. តំ-សទ្ទោ ហិ វុត្តស្ស អត្ថស្ស បដិនិទ្ទេសោ, តស្មា ឥធ កាលស្ស ទេសស្ស វា បដិនិទ្ទេសោ ភវិតុមរហតិ, ន អញ្ញស្ស. អយំ តាវ តត្រ-សទ្ទស្ស បដិនិទ្ទេសភាវេ អត្ថវិភាវនា. យស្មា បន ឦទិសេសុ ឋានេសុ តត្រ-សទ្ទោ ធម្មទេសនាវិសិដ្ឋំ ទេសកាលញ្ច វិភាវេតិ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘ភាសិតព្ពយុត្តេ វា ទេសកាលេ ទីបេតី’’តិ. តេន តត្រាតិ យត្រ ភគវា ធម្មទេសនត្ថំ ភិក្ខូ អាលបតិ ភាសតិ, តាទិសេ ទេសេ, កាលេ វាតិ អត្ថោ. ន ហីតិអាទិនា តមេវត្ថំ សមត្ថេតិ. ននុ ច យត្ថ ឋិតោ ភគវា ‘‘អកាលោ ខោ តាវា’’តិអាទិនា ពាហិយស្ស ធម្មទេសនំ បដិក្ខិបិ, តត្ថេវ អន្តរវីថិយំ ឋិតោ តស្ស ធម្មំ ទេសេសីតិ? សច្ចមេតំ, អទេសេតព្ពកាលេ អទេសនាយ ឥទំ ឧទាហរណំ. តេនេវាហ – ‘‘អកាលោ ខោ តាវា’’តិ.

យំ បន តត្ថ វុត្តំ – ‘‘អន្តរឃរំ បវិដ្ឋម្ហា’’តិ, តម្បិ តស្ស អកាលភាវស្សេវ បរិយាយេន ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តស្ស ហិ តទា អទ្ធានបរិស្សមេន រូបកាយេ អកម្មញ្ញតា អហោសិ, ពលវបីតិវេគេន នាមកាយេ. តទុភយស្ស វូបសមំ អាគមេន្តោ បបញ្ចបរិហារត្ថំ ភគវា ‘‘អកាលោ ខោ’’តិ បរិយាយេន បដិក្ខិបិ. អទេសេតព្ពទេសេ អទេសនាយ បន ឧទាហរណំ ‘‘អថ ខោ ភគវា មគ្គា ឱក្កម្ម អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ (សំ. និ. ២.១៥៤), វិហារបច្ឆាយាយំ បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទី’’តិ (ទី. និ. ១.៣៦៣) ច ឯវមាទិកំ ឥធ អាទិសទ្ទេន សង្គហិតំ. ‘‘អថ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ពាលោ ឥធ បុព្ពេ នេសាទោ ឥធ បាបានិ កម្មានិ ករិត្វា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២៥១) បទបូរណមត្តេ ខោ-សទ្ទោ, ‘‘ទុក្ខំ ខោ អគារវោ វិហរតិ អប្បតិស្សោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.២១) អវធារណេ, ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ, សត្ថុ បវិវិត្តស្ស វិហរតោ សាវកា វិវេកំ នានុសិក្ខន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣១) អាទិកាលត្ថេ, វាក្យារម្ភេតិ អត្ថោ. តត្ថ បទបូរណេន វចនាលង្ការមត្តំ កតំ ហោតិ, អាទិកាលត្ថេន វាក្យស្ស ឧបញ្ញាសមត្តំ. អវធារណត្ថេន បន និយមទស្សនំ, តស្មា អាមន្តេសិ ឯវាតិ អាមន្តនេ និយមោ ទស្សិតោ ហោតិ.

ភគវាតិ លោកគរុទីបនន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ បុព្ពេបិ ភគវាសទ្ទស្ស អត្ថោ វុត្តោតិ? យទិបិ វុត្តោ, តំ បនស្ស យថាវុត្តេ ឋានេ វិហរណកិរិយាយ កត្តុ វិសេសទស្សនត្ថំ កតំ, ន អាមន្តនកិរិយាយ, ឥធ បន អាមន្តនកិរិយាយ, តស្មា តទត្ថំ បុន ‘‘ភគវា’’តិ បាឡិយំ វុត្តន្តិ តស្សត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ភគវាតិ លោកគរុទីបន’’ន្តិ អាហ. តេន លោកគរុភាវតោ តទនុរូបំ បដិបត្តិំ បត្ថេន្តោ អត្តនោ សន្តិកំ ឧបគតានំ ភិក្ខូនំ អជ្ឈាសយានុរូបំ ធម្មំ ទេសេតុំ តេ អាមន្តេសីតិ ទស្សេតិ. កថាសវនយុត្តបុគ្គលវចនន្តិ វក្ខមានាយ ចិត្តបរិយាទានទេសនាយ សវនយោគ្គបុគ្គលវចនំ. ចតូសុបិ បរិសាសុ ភិក្ខូ ឯវ ឯទិសានំ ទេសនានំ វិសេសេន ភាជនភូតាតិ សាតិសយំ សាសនសម្បដិគ្គាហកភាវទស្សនត្ថំ ឥធ ភិក្ខុគ្គហណន្តិ ទស្សេត្វា ឥទានិ សទ្ទត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ភិក្ខកោតិ ភិក្ខូតិ ភិក្ខនធម្មតាយ ភិក្ខូតិ អត្ថោ. ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ពុទ្ធាទីហិ អជ្ឈុបគតំ ភិក្ខាចរិយំ, ឧញ្ឆាចរិយំ, អជ្ឈុបគតត្តា អនុដ្ឋិតត្តា ភិក្ខុ. យោ ហិ អប្បំ វា មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ, សោ កសិគោរក្ខាទិជីវិកាកប្បនំ ហិត្វា លិង្គសម្បដិច្ឆនេនេវ ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតត្តា ភិក្ខុ, បរប្បដិពទ្ធជីវិកត្តា វា វិហារមជ្ឈេ កាជភត្តំ ភុញ្ជមានោបិ ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ភិក្ខុ, បិណ្ឌិយាលោបភោជនំ និស្សាយ បព្ពជ្ជាយ ឧស្សាហជាតត្តា វា ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ភិក្ខូតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អាទិនា នយេនាតិ ‘‘ឆិន្នភិន្នបដធរោតិ ភិក្ខុ, ភិន្ទតិ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេតិ ភិក្ខុ, ភិន្នត្តា បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ ភិក្ខូ’’តិអាទិនា (វិភ. ៥១០) វិភង្គេ អាគតនយេន. ញាបនេតិ អវពោធនេ, បដិវេទនេតិ អត្ថោ.

ភិក្ខនសីលតាតិ ភិក្ខនេន ជីវនសីលតា, ន កសិវាណិជ្ជាទិនា ជីវនសីលតា. ភិក្ខនធម្មតាតិ ‘‘ឧទ្ទិស្ស អរិយា តិដ្ឋន្តី’’តិ (ជា. ១.៧.៥៩) ឯវំ វុត្តា ភិក្ខនសភាវតា, ន យាចនកោហញ្ញសភាវតា. ភិក្ខនេ សាធុការិតាតិ ‘‘ឧត្តិដ្ឋេ នប្បមជ្ជេយ្យា’’តិ (ធ. ប. ១៦៨) វចនំ អនុស្សរិត្វា តត្ថ អប្បមជ្ជនា. អថ វា សីលំ នាម បកតិសភាវោ, ឥធ បន តទធិដ្ឋានំ. ធម្មោតិ វតំ. សាធុការិតាតិ សក្កច្ចការិតា អាទរកិរិយា. ហីនាធិកជនសេវិតន្តិ យេ ភិក្ខុភាវេ ឋិតាបិ ជាតិមទាទិវសេន ឧទ្ធតា ឧន្នឡា, យេ ច គិហិភាវេ បរេសំ អធិកភាវម្បិ អនុបគតត្តា ភិក្ខាចរិយំ បរមការុញ្ញតំ មញ្ញន្តិ, តេសំ ឧភយេសម្បិ យថាក្កមំ ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ វចនេន ហីនជនេហិ ទលិទ្ទេហិ បរមការុញ្ញតំ បត្តេហិ បរកុលេសុ ភិក្ខាចរិយាយ ជីវិកំ កប្បេន្តេហិ សេវិតំ វុត្តិំ បកាសេន្តោ ឧទ្ធតភាវនិគ្គហំ ករោតិ. អធិកជនេហិ ឧឡារភោគខត្តិយកុលាទិតោ បព្ពជិតេហិ ពុទ្ធាទីហិ អាជីវវិសោធនត្ថំ សេវិតំ វុត្តិំ បកាសេន្តោ ទីនភាវនិគ្គហំ ករោតីតិ យោជេតព្ពំ. យស្មា ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ វចនំ អាមន្តនភាវតោ អភិមុខីករណំ, បករណតោ សាមត្ថិយតោ ច សុស្សុសាជននំ សក្កច្ចសវនមនសិការនិយោជនញ្ច ហោតិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ភិក្ខវោតិ ឥមិនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សាធុកំ សវនមនសិការេតិ សាធុកសវនេ សាធុកមនសិការេ ច. កថំ បន បវត្តិតា សវនាទយោ សាធុកំ បវត្តិតា ហោន្តីតិ? ‘‘អទ្ធា ឥមាយ សម្មាបដិបត្តិយា សកលសាសនសម្បត្តិ ហត្ថគតា ភវិស្សតី’’តិ អាទរគារវយោគេន កថាទីសុ អបរិភវាទិនា ច. វុត្តញ្ហិ ‘‘បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ សុណន្តោ សទ្ធម្មំ ភព្ពោ និយាមំ ឱក្កមិតុំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តំ. កតមេហិ បញ្ចហិ? កថំ ន បរិភោតិ, កថិតំ ន បរិភោតិ, ន អត្តានំ បរិភោតិ, អវិក្ខិត្តចិត្តោ ធម្មំ សុណាតិ ឯកគ្គចិត្តោ, យោនិសោ ច មនសិករោតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ សុណន្តោ សទ្ធម្មំ ភព្ពោ និយាមំ ឱក្កមិតុំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ៥.១៥១). តេនេវាហ – ‘‘សាធុកំ សវនមនសិការាយត្តា ហិ សាសនសម្បត្តី’’តិ.

បុព្ពេ សព្ពបរិសាសាធារណត្តេបិ ភគវតោ ធម្មទេសនាយ ‘‘ជេដ្ឋសេដ្ឋា’’តិអាទិនា ភិក្ខូនំ ឯវ អាមន្តនេ ការណំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ភិក្ខូ អាមន្តេត្វាវ ធម្មទេសនាយ បយោជនំ ទស្សេតុំ ‘‘កិមត្ថំ បន ភគវា’’តិ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេតិ. តត្ថ អញ្ញំ ចិន្តេន្តាតិ អញ្ញវិហិតា. វិក្ខិត្តចិត្តាតិ អសមាហិតចិត្តា. ធម្មំ បច្ចវេក្ខន្តាតិ ហិយ្យោ តតោ បរំ ទិវសេសុ វា សុតធម្មំ បតិ បតិ មនសា អវេក្ខន្តា. ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ធម្មេ ទេសិយមានេ អាទិតោ បដ្ឋាយ ទេសនំ សល្លក្ខេតុំ សក្កោន្តីតិ ឥមមត្ថំ ព្យតិរេកមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘តេ អនាមន្តេត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ភិក្ខវោតិ ចេត្ថ សន្ធិវសេន ឥ-ការលោបោ ទដ្ឋព្ពោ. ភិក្ខវោ ឥតីតិ អយំ ឥតិ-សទ្ទោ ហេតុបរិសមាបនាទិអត្ថបទត្ថវិបរិយាយបការាវធារណនិទស្សនាទិអនេកត្ថប្បភេទោ. តថា ហេស ‘‘រុប្បតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា រូបន្តិ វុច្ចតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៧៩) ហេត្វត្ថេ ទិស្សតិ. ‘‘តស្មាតិហ មេ, ភិក្ខវេ, ធម្មទាយាទា ភវថ, មា អាមិសទាយាទា. អត្ថិ មេ តុម្ហេសុ អនុកម្បា. កិន្តិ មេ សាវកា ធម្មទាយាទា ភវេយ្យុំ, នោ អាមិសទាយាទា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៩) បរិសមាបនេ. ‘‘ឥតិ វា ឥតិ ឯវរូបា នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនា បដិវិរតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៣) អាទិអត្ថេ. ‘‘មាគណ្ឌិយោតិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ នាមំ នាមកម្មំ នាមធេយ្យំ និរុត្តិ ព្យញ្ជនមភិលាបោ’’តិអាទីសុ (មហានិ. ៧៣, ៧៥) បទត្ថវិបរិយាយេ. ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, សប្បដិភយោ ពាលោ, អប្បដិភយោ បណ្ឌិតោ, សឧបទ្ទវោ ពាលោ, អនុបទ្ទវោ បណ្ឌិតោ, សឧបសគ្គោ ពាលោ, អនុបសគ្គោ បណ្ឌិតោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១២៤) បការេ. ‘‘អត្ថិ ឥទប្បច្ចយា ជរាមរណន្តិ បុដ្ឋេន សតា, ‘អានន្ទ, អត្ថី’តិស្ស វចនីយំ. ‘កិំ បច្ចយា ជរាមរណ’ន្តិ ឥតិ ចេ វទេយ្យ. ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ ឥច្ចស្ស វចនីយ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៩៦) អវធារណេ. ‘‘អត្ថីតិ ខោ, កច្ចាន, អយមេកោ អន្តោ, នត្ថីតិ ខោ, កច្ចាន, អយំ ទុតិយោ អន្តោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.១៥; សំ. និ. ៣.៩០) និទស្សនេ. ឥធាបិ និទស្សនេ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ. ភិក្ខវោតិ ហិ អាមន្តនាការោ. តមេស ឥតិ-សទ្ទោ និទស្សេតិ ‘‘ភិក្ខវោតិ អាមន្តេសី’’តិ. ឥមិនា នយេន ‘‘ភទ្ទន្តេ’’តិអាទីសុបិ យថារហំ ឥតិ-សទ្ទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បុព្ពេ ‘‘ភគវា អាមន្តេសី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘ភគវតោ បច្ចស្សោសុ’’ន្តិ ឥធ ‘‘ភគវតោ’’តិ សាមិវចនំ អាមន្តនមេវ សម្ពន្ធិអន្តរំ អបេក្ខតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘‘ភគវតោ អាមន្តនំ បដិអស្សោសុ’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘ភគវតោ’’តិ បន ឥទំ បដិស្សវសម្ពន្ធេន សម្បទានវចនំ យថា ‘‘ទេវទត្តាយ បដិស្សុណោតី’’តិ. យំ និទានំ ភាសិតន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥមស្ស សុត្តស្ស សុខាវគាហណត្ថន្តិ កមលកុវលយុជ្ជលវិមលសាទុរសសលិលាយ បោក្ខរណិយា សុខាវតរណត្ថំ និម្មលសិលាតលរចនាវិលាសសោភិតរតនសោបានំ វិប្បកិណ្ណមុត្តាតលសទិសវាលុកាចុណ្ណបណ្ឌរភូមិភាគំ តិត្ថំ វិយ សុវិភត្តភិត្តិវិចិត្រវេទិកាបរិក្ខិត្តស្ស នក្ខត្តបថំ ផុសិតុកាមតាយ វិយ បដិវិជម្ភិតសមុស្សយស្ស បាសាទវរស្ស សុខារោហនត្ថំ ទន្តមយសណ្ហមុទុផលកញ្ចនលតាវិនទ្ធមណិគណប្បភាសមុទយុជ្ជលសោភំ សោបានំ វិយ សុវណ្ណវលយនូបុរាទិសង្ឃដ្ដនសទ្ទសម្មិស្សិតស្ស កថិតហសិតមធុរស្សរគេហជនវិជម្ភិតវិចរិតស្ស ឧឡារឥស្សរិយវិភវសោភិតស្ស មហាឃរស្ស សុខប្បវេសនត្ថំ សុវណ្ណរជតមណិមុត្តាបវាឡាទិជុតិវិស្សរវិជ្ជោតិតសុប្បតិដ្ឋិតវិសាលទ្វារពាហំ មហាទ្វារំ វិយ ច អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នស្ស ពុទ្ធានំ ទេសនាញាណគម្ភីរភាវសំសូចកស្ស ឥមស្ស សុត្តស្ស សុខាវគាហត្ថំ.

ឯត្ថាហ – ‘‘កិមត្ថំ បន ធម្មវិនយសង្គហេ កយិរមានេ និទានវចនំ, ននុ ភគវតា ភាសិតវចនស្សេវ សង្គហោ កាតព្ពោ’’តិ? វុច្ចតេ, ទេសនាយ ឋិតិអសម្មោសសទ្ធេយ្យភាវសម្បាទនត្ថំ. កាលទេសទេសកនិមិត្តបរិសាបទេសេហិ ឧបនិពន្ធិត្វា ឋបិតា ហិ ទេសនា ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ អសម្មោសធម្មា សទ្ធេយ្យា ច. ទេសកាលកត្តុហេតុនិមិត្តេហិ ឧបនិពទ្ធោ វិយ វោហារវិនិច្ឆយោ. តេនេវ ច អាយស្មតា មហាកស្សបេន ‘‘ចិត្តបរិយាទានសុត្តំ, អាវុសោ អានន្ទ, កត្ថ ភាសិត’’ន្តិអាទិនា ទេសាទិបុច្ឆាសុ កតាសុ តាសំ វិស្សជ្ជនំ ករោន្តេន ធម្មភណ្ឌាគារិកេន ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទិនា ឥមស្ស សុត្តស្ស និទានំ ភាសិតំ. អបិច សត្ថុសម្បត្តិប្បកាសនត្ថំ និទានវចនំ. តថាគតស្ស ហិ ភគវតោ បុព្ពចរណានុមានាគមតក្កាភាវតោ សម្មាសម្ពុទ្ធភាវសិទ្ធិ. ន ហិ សម្មាសម្ពុស្ស បុព្ពចរណាទីហិ អត្ថោ អត្ថិ សព្ពត្ថ អប្បដិហតញាណចារតាយ ឯកប្បមាណត្តា ច ញេយ្យធម្មេសុ. តថា អាចរិយមុដ្ឋិធម្មមច្ឆរិយសាសនសាវកានានុរាគាភាវតោ ខីណាសវភាវសិទ្ធិ. ន ហិ សព្ពសោ ខីណាសវស្ស តេ សម្ភវន្តីតិ សុវិសុទ្ធស្ស បរានុគ្គហប្បវត្តិ. ឯវំ ទេសកសំកិលេសភូតានំ ទិដ្ឋិសីលសម្បទាទូសកានំ អវិជ្ជាតណ្ហានំ អច្ចន្តាភាវសំសូចកេហិ ញាណប្បហានសម្បទាភិព្យញ្ជនកេហិ ច សម្ពុទ្ធវិសុទ្ធភាវេហិ បុរិមវេសារជ្ជទ្វយសិទ្ធិ, តតោ ច អន្តរាយិកនិយ្យានិកធម្មេសុ សម្មោហាភាវសិទ្ធិតោ បច្ឆិមវេសារជ្ជទ្វយសិទ្ធីតិ ភគវតោ ចតុវេសារជ្ជសមន្នាគមោ អត្តហិតបរហិតប្បដិបត្តិ ច និទានវចនេន បកាសិតា ហោតិ. តត្ថ តត្ថ សម្បត្តបរិសាយ អជ្ឈាសយានុរូបំ ឋានុប្បត្តិកប្បដិភានេន ធម្មទេសនាទីបនតោ, ឥធ បន រូបគរុកានំ បុគ្គលានំ អជ្ឈាសយានុរូបំ ឋានុប្បត្តិកប្បដិភានេន ធម្មទេសនាទីបនតោតិ យោជេតព្ពំ. តេន វុត្តំ – ‘‘សត្ថុសម្បត្តិប្បកាសនត្ថំ និទានវចន’’ន្តិ.

តថា សាសនសម្បត្តិប្បកាសនត្ថំ និទានវចនំ. ញាណករុណាបរិគ្គហិតសព្ពកិរិយស្ស ហិ ភគវតោ នត្ថិ និរត្ថកា បដិបត្តិ, អត្តហិតត្ថា វា. តស្មា បរេសំ ឯវ អត្ថាយ បវត្តសព្ពកិរិយស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សកលម្បិ កាយវចីមនោកម្មំ យថាបវត្តំ វុច្ចមានំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ យថារហំ សត្តានំ អនុសាសនដ្ឋេន សាសនំ, ន កប្បរចនា. តយិទំ សត្ថុចរិតំ កាលទេសទេសកបរិសាបទេសេហិ សទ្ធិំ តត្ថ តត្ថ និទានវចនេហិ យថារហំ បកាសីយតិ. ‘‘ឥធ បន រូបគរុកានំ បុគ្គលាន’’ន្តិអាទិ សព្ពំ បុរិមសទិសមេវ. តេន វុត្តំ – ‘‘សាសនសម្បត្តិប្បកាសនត្ថំ និទានវចន’’ន្តិ. អបិច សត្ថុនោ បមាណភាវប្បកាសនេន វចនេន សាសនស្ស បមាណភាវទស្សនត្ថំ និទានវចនំ, តញ្ច ទេសកប្បមាណភាវទស្សនំ ហេដ្ឋា វុត្តនយានុសារេន ‘‘ភគវា’’តិ ច ឥមិនា បទេន វិភាវិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ភគវាតិ ហិ តថាគតស្ស រាគទោសមោហាទិសព្ពកិលេសមលទុច្ចរិតទោសប្បហានទីបនេន វចនេន អនញ្ញសាធារណសុបរិសុទ្ធញាណករុណាទិគុណវិសេសយោគបរិទីបនេន តតោ ឯវ សព្ពសត្តុត្តមភាវទីបនេន អយមត្ថោ សព្ពថា បកាសិតោ ហោតីតិ. ឥទមេត្ថ និទានវចនប្បយោជនស្ស មុខមត្តនិទស្សនំ.

និក្ខិត្តស្សាតិ ទេសិតស្ស. ទេសនា ហិ ទេសេតព្ពស្ស សីលាទិអត្ថស្ស វេនេយ្យសន្តានេសុ និក្ខិបនតោ ‘‘និក្ខេបោ’’តិ វុច្ចតិ. សុត្តនិក្ខេបំ វិចារេត្វាវ វុច្ចមានា បាកដា ហោតីតិ សាមញ្ញតោ ភគវតោ ទេសនាយ សមុដ្ឋានស្ស វិភាគំ ទស្សេត្វា ‘‘ឯត្ថាយំ ទេសនា ឯវំសមុដ្ឋានា’’តិ ទេសនាយ សមុដ្ឋានេ ទស្សិតេ សុត្តស្ស សម្មទេវ និទានបរិជាននេន វណ្ណនាយ សុវិញ្ញេយ្យត្តា វុត្តំ. តត្ថ យថា អនេកសតអនេកសហស្សភេទានិបិ សុត្តន្តានិ សំកិលេសភាគិយាទិបដ្ឋាននយវសេន សោឡសវិធតំ នាតិវត្តន្តិ, ឯវំ អត្តជ្ឈាសយាទិសុត្តនិក្ខេបវសេន ចតុព្ពិធភាវន្តិ អាហ – ‘‘ចត្តារោ ហិ សុត្តនិក្ខេបា’’តិ. ឯត្ថ ច យថា អត្តជ្ឈាសយស្ស អដ្ឋុប្បត្តិយា ច បរជ្ឈាសយបុច្ឆាហិ សទ្ធិំ សំសគ្គភេទោ សម្ភវតិ ‘‘អត្តជ្ឈាសយោ ច បរជ្ឈាសយោ ច, អត្តជ្ឈាសយោ ច បុច្ឆាវសិកោ ច, អដ្ឋុប្បត្តិកោ ច បរជ្ឈាសយោ ច, អដ្ឋុប្បត្តិកោ ច បុច្ឆាវសិកោ ចា’’តិ អជ្ឈាសយបុច្ឆានុសន្ធិសព្ភាវតោ, ឯវំ យទិបិ អដ្ឋុប្បត្តិយា អត្តជ្ឈាសយេនបិ សំសគ្គភេទោ សម្ភវតិ, អត្តជ្ឈាសយាទីហិ បន បុរតោ ឋិតេហិ អដ្ឋុប្បត្តិយា សំសគ្គោ នត្ថីតិ ន ឥធ និរវសេសោ វិត្ថារនយោ សម្ភវតីតិ ‘‘ចត្តារោ សុត្តនិក្ខេបា’’តិ វុត្តំ. តទន្តោគធត្តា វា សេសនិក្ខេបានំ មូលនិក្ខេបវសេន ចត្តារោវ ទស្សិតា. យថាទស្សនញ្ហេត្ថ អយំ សំសគ្គភេទោ គហេតព្ពោតិ.

តត្រាយំ វចនត្ថោ – និក្ខិបីយតីតិ និក្ខេបោ, សុត្តំ ឯវ និក្ខេបោ សុត្តនិក្ខេបោ. អថ វា និក្ខិបនំ និក្ខេបោ, សុត្តស្ស និក្ខេបោ សុត្តនិក្ខេបោ, សុត្តទេសនាតិ អត្ថោ. អត្តនោ អជ្ឈាសយោ អត្តជ្ឈាសយោ, សោ អស្ស អត្ថិ ការណភូតោតិ អត្តជ្ឈាសយោ. អត្តនោ អជ្ឈាសយោ ឯតស្សាតិ វា អត្តជ្ឈាសយោ. បរជ្ឈាសយេបិ ឯសេវ នយោ. បុច្ឆាយ វសោ បុច្ឆាវសោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ បុច្ឆាវសិកោ. សុត្តទេសនាវត្ថុភូតស្ស អត្ថស្ស ឧប្បត្តិ អត្ថុប្បត្តិ, អត្ថុប្បត្តិយេវ អដ្ឋុប្បត្តិ ត្ថ-ការស្ស ដ្ឋ-ការំ កត្វា. សា ឯតស្ស អត្ថីតិ អដ្ឋុប្បត្តិកោ. អថ វា និក្ខិបីយតិ សុត្តំ ឯតេនាតិ សុត្តនិក្ខេបោ, អត្តជ្ឈាសយាទិ ឯវ. ឯតស្មិំ អត្ថវិកប្បេ អត្តនោ អជ្ឈាសយោ អត្តជ្ឈាសយោ. បរេសំ អជ្ឈាសយោ បរជ្ឈាសយោ. បុច្ឆីយតីតិ បុច្ឆា, បុច្ឆិតព្ពោ អត្ថោ. បុច្ឆាវសេន បវត្តំ ធម្មប្បដិគ្គាហកានំ វចនំ បុច្ឆាវសិកំ, តទេវ និក្ខេបសទ្ទាបេក្ខាយ បុល្លិង្គវសេន វុត្តំ – ‘‘បុច្ឆាវសិកោ’’តិ. តថា អដ្ឋុប្បត្តិ ឯវ អដ្ឋុប្បត្តិកោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អបិចេត្ថ បរេសំ ឥន្ទ្រិយបរិបាកាទិការណនិរបេក្ខត្តា អត្តជ្ឈាសយស្ស វិសុំ សុត្តនិក្ខេបភាវោ យុត្តោ កេវលំ អត្តនោ អជ្ឈាសយេនេវ ធម្មតន្តិដ្ឋបនត្ថំ បវត្តិតទេសនត្តា. បរជ្ឈាសយបុច្ឆាវសិកានំ បន បរេសំ អជ្ឈាសយបុច្ឆានំ ទេសនាបវត្តិហេតុភូតានំ ឧប្បត្តិយំ បវត្តិតានំ កថមដ្ឋុប្បត្តិយា អនវរោធោ, បុច្ឆាវសិកអដ្ឋុប្បត្តិកានំ វា បរជ្ឈាសយានុរោធេន បវត្តិតានំ កថំ បរជ្ឈាសយេ អនវរោធោតិ? ន ចោទេតព្ពមេតំ. បរេសញ្ហិ អភិនីហារបរិបុច្ឆាទិវិនិមុត្តស្សេវ សុត្តទេសនាការណុប្បាទស្ស អដ្ឋុប្បត្តិភាវេន គហិតត្តា បរជ្ឈាសយបុច្ឆាវសិកានំ វិសុំ គហណំ. តថា ហិ ព្រហ្មជាលធម្មទាយាទសុត្តាទីនំ វណ្ណាវណ្ណអាមិសុប្បាទាទិទេសនានិមិត្តំ ‘‘អដ្ឋុប្បត្តី’’តិ វុច្ចតិ. បរេសំ បុច្ឆំ វិនា អជ្ឈាសយំ ឯវ និមិត្តំ កត្វា ទេសិតោ បរជ្ឈាសយោ, បុច្ឆាវសេន ទេសិតោ បុច្ឆាវសិកោតិ បាកដោយមត្ថោតិ. អត្តនោ អជ្ឈាសយេនេវ កថេសីតិ ធម្មតន្តិដ្ឋបនត្ថំ កថេសិ. វិមុត្តិបរិបាចនីយា ធម្មា សទ្ធិន្ទ្រិយាទយោ. អជ្ឈាសយន្តិ អធិមុត្តិំ. ខន្តិន្តិ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិំ. មនន្តិ បញ្ញត្តិចិត្តំ. អភិនីហារន្តិ បណិធានំ. ពុជ្ឈនភាវន្តិ ពុជ្ឈនសភាវំ, បដិវិជ្ឈនាការំ វា. រូបគរុកានន្តិ បញ្ចសុ អារម្មណេសុ រូបារម្មណគរុកា រូបគរុកា. ចិត្តេន រូបនិន្នា រូបបោណា រូបបព្ភារា រូបទស្សនប្បសុតា រូបេន អាកឌ្ឍិតហទយា, តេសំ រូបគរុកានំ.

បដិសេធត្ថោតិ បដិក្ខេបត្ថោ. កស្ស បន បដិក្ខេបត្ថោតិ? កិរិយាបធានញ្ហិ វាក្យំ, តស្មា ‘‘ន សមនុបស្សាមី’’តិ សមនុបស្សនាកិរិយាបដិសេធត្ថោ. តេនាហ – ‘‘ឥមស្ស បន បទស្សា’’តិអាទិ. យោ បរោ ន ហោតិ, សោ អត្តាតិ លោកសមញ្ញាមត្តសិទ្ធំ សត្តសន្តានំ សន្ធាយ – ‘‘អហ’’ន្តិ សត្ថា វទតិ, ន ពាហិរកបរិកប្បិតំ អហំការវិសយំ អហំការស្ស ពោធិមូលេយេវ សមុច្ឆិន្នត្តា. លោកសមញ្ញានតិក្កមន្តា ឯវ ហិ ពុទ្ធានំ លោកិយេ វិសយេ ទេសនាបវត្តិ. ភិក្ខវេតិ អាលបនេ ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. អញ្ញន្តិ អបេក្ខាសិទ្ធត្តា អញ្ញត្ថស្ស ‘‘ឥទានិ វត្តព្ពឥត្ថិរូបតោ អញ្ញ’’ន្តិ អាហ. ឯកម្បិ រូបន្តិ ឯកំ វណ្ណាយតនំ. សមំ វិសមំ សម្មា យាថាវតោ អនុ អនុ បស្សតីតិ សមនុបស្សនា, ញាណំ. សំកិលិស្សនវសេន អនុ អនុ បស្សតីតិ សមនុបស្សនា, ទិដ្ឋិ. នោ និច្ចតោតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, ឯវមាទិកោតិ អត្ថោ. តេន ‘‘ទុក្ខតោ សមនុបស្សតី’’តិ ឯវមាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. ឱលោកេន្តោបីតិ ទេវមនុស្សវិមានកប្បរុក្ខមណិកនកាទិគតានិ រូបានិ អនវសេសំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ឱលោកេន្តោបិ. សាមញ្ញវចនោបិ យំ-សទ្ទោ ‘‘ឯករូបម្បី’’តិ រូបស្ស អធិគតត្តា រូបវិសយោ ឥច្ឆិតោតិ ‘‘យំ រូប’’ន្តិ វុត្តំ. តថា បុរិសសទ្ទោ បរិយាទិយិតព្ពចិត្តបុគ្គលវិសយោតិ រូបគរុកស្សាតិ វិសេសិតំ. គហណំ ‘‘ខេបន’’ន្តិ ច អធិប្បេតំ, បរិយាទានញ្ច ឧប្បត្តិនិវារណន្តិ អាហ – ‘‘ចតុភូមកកុសលចិត្ត’’ន្តិ. តញ្ហិ រូបំ តាទិសស្ស បរិត្តកុសលស្សបិ ឧប្បត្តិំ និវារេតិ, កិមង្គំ បន មហគ្គតានុត្តរចិត្តស្សាតិ លោកុត្តរកុសលចិត្តស្សបិ ឧប្បត្តិយា និវារណំ ហោតុំ សមត្ថំ, លោកិយកុសលុប្បត្តិយា និវារកត្តេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ‘‘ចតុភូមកកុសលចិត្តំ បរិយាទិយិត្វា’’តិ វុត្តំ. ន ហិ កាមគុណស្សាទប្បសុតស្ស បុរិសស្ស ទានាទិវសេន សវិប្ផារិកា កុសលុប្បត្តិ សម្ភវតិ. គណ្ហិត្វា ខេបេត្វាតិ អត្តានំ អស្សាទេត្វា បវត្តមានស្ស អកុសលចិត្តស្ស បច្ចយោ ហោន្តំ បវត្តិនិវារណេន មុដ្ឋិគតំ វិយ គហេត្វា អនុប្បាទនិរោធេន ខេបេត្វា វិយ តិដ្ឋតិ. តាវ មហតិ លោកសន្និវាសេ តស្ស បរិយាទិយដ្ឋានំ អវិច្ឆេទតោ លព្ភតីតិ អាហ – ‘‘តិដ្ឋតី’’តិ យថា ‘‘បព្ពតា តិដ្ឋន្តិ, នជ្ជោ សន្ទន្តី’’តិ. តេនាហ – ‘‘ឥធ ឧភយម្បិ វដ្ដតី’’តិអាទិ.

យថយិទន្តិ សន្ធិវសេន អាការស្ស រស្សត្តំ យការាគមោ ចាតិ អាហ – ‘‘យថា ឥទ’’ន្តិ. ឥត្ថិយា រូបន្តិ ឥត្ថិសរីរគតំ តប្បដិពទ្ធញ្ច រូបាយតនំ. បរមត្ថស្ស និរុឡ្ហោ, បឋមំ សាធារណតោ សទ្ទសត្ថលក្ខណានិ វិភាវេតព្ពានិ, បច្ឆា អសាធារណតោតិ តានិ បាឡិវសេន វិភាវេតុំ – ‘‘រុប្បតីតិ ខោ…បេ… វេទិតព្ព’’ន្តិ អាហ. តត្ថ រុប្បតីតិ សីតាទិវិរោធិបច្ចយេហិ វិការំ អាបាទីយតិ, អាបជ្ជតីតិ វា អត្ថោ. វិការុប្បត្តិ ច វិរោធិបច្ចយសន្និបាតេ វិសទិសុប្បត្តិ វិភូតតរា, កុតោ បនាយំ វិសេសោតិ ចេ? ‘‘សីតេនា’’តិអាទិវចនតោ. ឯវញ្ច កត្វា វេទនាទីសុ អនវសេសរូបសមញ្ញា សាមញ្ញលក្ខណន្តិ សព្ពរូបធម្មសាធារណំ រូប្បនំ. ឥទានិ អត្ថុទ្ធារនយេន រូបសទ្ទំ សំវណ្ណេន្តោ ‘‘អយំ បនា’’តិអាទិមាហ. រូបក្ខន្ធេ វត្តតីតិ ‘‘ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា’’តិអាទិវចនតោ (ម. និ. ១.៣៦១; ២.១១៣; ៣.៨៦, ៨៩; វិភ. ២). រូបូបបត្តិយាតិ ឯត្ថ រូបភវោ រូបំ ឧត្តរបទលោបេន. រូបភវូបបត្តិយាតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. កសិណនិមិត្តេតិ បថវីកសិណាទិសញ្ញិតេ បដិភាគនិមិត្តេ. រូប្បតិ អត្តនោ ផលស្ស សភាវំ ករោតីតិ រូបំ, សភាវហេតូតិ អាហ – ‘‘សរូបា…បេ… ឯត្ថ បច្ចយេ’’តិ. ករចរណាទិអវយវសង្ឃាតភាវេន រូបីយតិ និរូបីយតីតិ រូបំ, រូបកាយោតិ អាហ – ‘‘អាកាសោ…បេ… ឯត្ថ សរីរេ’’តិ.

រូបយតិ វណ្ណវិការំ អាបជ្ជមានំ ហទយង្គតភាវំ បកាសេតីតិ រូបំ, វណ្ណាយតនំ. អារោហបរិណាហាទិភេទរូបគតំ សណ្ឋានសម្បត្តិំ និស្សាយ បសាទំ អាបជ្ជមានោ រូបប្បមាណោតិ វុត្តោតិ អាហ – ‘‘ឯត្ថ សណ្ឋានេ’’តិ. បិយរូបន្តិអាទីសុ សភាវត្ថោ រូបសទ្ទោ. អាទិសទ្ទេន រូបជ្ឈានាទីនំ សង្គហោ. ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិ ឯត្ថ អជ្ឈត្តំ កេសាទីសុ បរិកម្មសញ្ញាវសេន បដិលទ្ធរូបជ្ឈានំ រូបំ, តំ អស្ស អត្ថីតិ រូបីតិ វុត្តោ. ឥត្ថិយា ចតុសមុដ្ឋានេ វណ្ណេតិ ឥត្ថិសរីរបរិយាបន្នមេវ រូបំ គហិតំ, តប្បដិពទ្ធវត្ថាលង្ការាទិរូបម្បិ បន បុរិសចិត្តស្ស បរិយាទាយកំ ហោតីតិ ទស្សេតុំ – ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. គន្ធវណ្ណគ្គហណេន វិលេបនំ វុត្តំ. កាមំ ‘‘អសុកាយ ឥត្ថិយា បសាធន’’ន្តិ សល្លក្ខិតស្ស អកាយប្បដិពទ្ធស្សបិ វណ្ណោ បដិពទ្ធចិត្តស្ស បុរិសស្ស ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋេយ្យ, តំ បន ន ឯកន្តិកន្តិ ឯកន្តិកំ ទស្សេន្តោ ‘‘កាយប្បដិពទ្ធោ’’តិអាហ. ឧបកប្បតីតិ ចិត្តស្ស បរិយាទានាយ ឧបកប្បតិ. បុរិមស្សេវាតិ បុព្ពេ វុត្តអត្ថស្សេវ ទឡ្ហីករណត្ថំ វុត្តំ យថា ‘‘ទ្វិក្ខត្តុំ ពន្ធំ សុពន្ធ’’ន្តិ. និគមនវសេន វា ឯតំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឱបម្មវសេន វុត្តន្តិ ‘‘យំ ឯវំ បុរិសស្ស ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតី’’តិ សកលមេវិទំ បុរិមវចនំ ឧបមាវសេន វុត្តំ, តត្ថ បន ឧបមាភូតំ អត្ថំ ទស្សេតុំ – ‘‘យថយិទំ…បេ… ឥត្ថិរូប’’ន្តិ វុត្តំ. បរិយាទានេ អានុភាវោ សម្ភវោ បរិយាទានានុភាវោ, តស្ស ទស្សនវសេន វុត្តំ.

ឥទំ បន ‘‘ឥត្ថិរូប’’ន្តិអាទិវចនំ បរិយាទានានុភាវេ សាធេតព្ពេ ទីបេតព្ពេ វត្ថុ ការណំ. នាគោ នាម សោ រាជា, ទីឃទាឋិកត្តា បន ‘‘មហាទាឋិកនាគរាជា’’តិ វុត្តោ. អសំវរនិយាមេនាតិ ចក្ខុទ្វារិកេន អសំវរនីហារេន. និមិត្តំ គហេត្វាតិ រាគុប្បត្តិហេតុភូតំ រូបំ សុភនិមិត្តំ គហេត្វា. វិសិកាទស្សនំ គន្ត្វាតិ សិវថិកទស្សនំ គន្ត្វា. តត្ថ ហិ អាទីនវានុបស្សនា ឥជ្ឈតិ. វត្ថុលោភេន កុតោ តាទិសាយ មរណន្តិ អសទ្ទហន្តោ ‘‘មុខំ តុម្ហាកំ ធូមវណ្ណ’’ន្តិ តេ ទហរសាមណេរេ ឧប្បណ្ឌេន្តោ វទតិ.

រតនត្តយេ សុប្បសន្នត្តា កាកវណ្ណតិស្សាទីហិ វិសេសនត្ថញ្ច សោ តិស្សមហារាជា សទ្ធាសទ្ទេន វិសេសេត្វា វុច្ចតិ. ទហរស្ស ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតីតិ អធិការវសេន វុត្តំ. និដ្ឋិតុទ្ទេសកិច្ចោតិ គាមេ អសប្បាយរូបទស្សនំ ឥមស្ស អនត្ថាយ សិយាតិ អាចរិយេន និវារិតគាមប្បវេសោ បច្ឆា និដ្ឋិតុទ្ទេសកិច្ចោ ហុត្វា ឋិតោ. តេន វុត្តំ – ‘‘អត្ថកាមានំ វចនំ អគ្គហេត្វា’’តិ. និវត្ថវត្ថំ សញ្ជានិត្វាតិ អត្តនា ទិដ្ឋទិវសេ និវត្ថវត្ថំ តស្សា មតទិវសេ សិវថិកទស្សនត្ថំ គតេន លទ្ធំ សញ្ជានិត្វា. ឯវម្បីតិ ឯវំ មរណសម្បាបនវសេនបិ. អយំ តាវេត្ថ អដ្ឋកថាយ អនុត្តានត្ថទីបនា.

នេត្តិនយវណ្ណនា

ឥទានិ បករណនយេន បាឡិយា អត្ថវណ្ណនំ ករិស្សាម. សា បន អត្ថសំវណ្ណនា យស្មា ទេសនាយ សមុដ្ឋានប្បយោជនភាជនេសុ បិណ្ឌត្ថេសុ ច និទ្ធារិតេសុ សុករា ហោតិ សុវិញ្ញេយ្យា ច, តស្មា សុត្តទេសនាយ សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមំ និទ្ធារយិស្សាម. តត្ថ សមុដ្ឋានំ នាម ទេសនានិទានំ, តំ សាធារណមសាធារណន្តិ ទុវិធំ. តត្ថ សាធារណម្បិ អជ្ឈត្តិកពាហិរភេទតោ ទុវិធំ. តត្ថ សាធារណំ អជ្ឈត្តិកសមុដ្ឋានំ នាម លោកនាថស្ស មហាករុណា. តាយ ហិ សមុស្សាហិតស្ស ភគវតោ វេនេយ្យានំ ធម្មទេសនាយ ចិត្តំ ឧទបាទិ, យំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘សត្តេសុ ច ការុញ្ញតំ បដិច្ច ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេសី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.២៨៣; មហាវ. ៩; សំ. និ. ១.១៧៣). ឯត្ថ ច ហេតាវត្ថាយបិ មហាករុណាយ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ យាវទេវ សំសារមហោឃតោ សទ្ធម្មទេសនាហត្ថទានេហិ សត្តសន្តារណត្ថំ តទុប្បត្តិតោ. យថា ច មហាករុណា, ឯវំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ទសពលញាណាទយោ ច ទេសនាយ អព្ភន្តរសមុដ្ឋានភាវេន វត្តព្ពា. សព្ពញ្ហិ ញេយ្យធម្មំ តេសំ ទេសេតព្ពាការំ សត្តានញ្ច អាសយានុសយាទិំ យាថាវតោ ជានន្តោ ភគវា ឋានាដ្ឋានាទីសុ កោសល្លេន វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបំ វិចិត្តនយទេសនំ បវត្តេសីតិ. ពាហិរំ បន សាធារណំ សមុដ្ឋានំ ទសសហស្សមហាព្រហ្មបរិវារស្ស សហម្បតិព្រហ្មុនោ អជ្ឈេសនំ. តទជ្ឈេសនុត្តរកាលញ្ហិ ធម្មគម្ភីរតាបច្ចវេក្ខណាជនិតំ អប្បោស្សុក្កតំ បដិប្បស្សម្ភេត្វា ធម្មស្សាមី ធម្មទេសនាយ ឧស្សាហជាតោ អហោសិ. អសាធារណម្បិ អព្ភន្តរពាហិរភេទតោ ទុវិធមេវ. តត្ថ អព្ភន្តរំ យាយ មហាករុណាយ យេន ច ទេសនាញាណេន ឥទំ សុត្តំ បវត្តិតំ, តទុភយំ វេទិតព្ពំ. ពាហិរំ បន រូបគរុកានំ បុគ្គលានំ អជ្ឈាសយោ. ស្វាយមត្ថោ អដ្ឋកថាយំ វុត្តោ ឯវ.

បយោជនម្បិ សាធារណាសាធារណតោ ទុវិធំ. តត្ថ សាធារណំ យាវ អនុបាទាបរិនិព្ពានំ វិមុត្តិរសត្តា ភគវតោ ទេសនាយ. តេនេវាហ – ‘‘ឯតទត្ថា កថា, ឯតទត្ថា មន្តនា’’តិអាទិ. អសាធារណំ បន តេសំ រូបគរុកានំ បុគ្គលានំ រូបេ ឆន្ទរាគស្ស ជហាបនំ, ឧភយម្បេតំ ពាហិរមេវ. សចេ បន វេនេយ្យសន្តានគតម្បិ ទេសនាពលសិទ្ធិសង្ខាតំ បយោជនំ អធិប្បាយសមិជ្ឈនភាវតោ យថាធិប្បេតត្ថសិទ្ធិយា មហាការុណិកស្ស ភគវតោបិ បយោជនមេវាតិ គណ្ហេយ្យ, ឥមិនា បរិយាយេនស្ស អព្ភន្តរតាបិ សិយា.

អបិច តេសំ រូបគរុកានំ បុគ្គលានំ រូបស្មិំ វិជ្ជមានស្ស អាទីនវស្ស យាថាវតោ អនវពោធោ ឥមិស្សា ទេសនាយ សមុដ្ឋានំ, តទវពោធោ បយោជនំ. សោ ហិ ឥមាយ ទេសនាយ ភគវន្តំ បយោជេតិ តន្និប្ផាទនបរាយំ ទេសនាតិ កត្វា. យញ្ហិ ទេសនាយ សាធេតព្ពំ ផលំ, តំ អាកង្ខិតព្ពត្តា ទេសកំ ទេសនាយ បយោជេតីតិ បយោជនន្តិ វុច្ចតិ. តថា តេសំ បុគ្គលានំ តទញ្ញេសញ្ច វេនេយ្យានំ រូបមុខេន បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អាទីនវទស្សនញ្ចេត្ថ បយោជនំ. តថា សំសារចក្កនិវត្តិសទ្ធម្មចក្កប្បវត្តិសស្សតាទិមិច្ឆាវាទនិរាករណំ សម្មាវាទបុរេក្ខារោ អកុសលមូលសមូហននំ កុសលមូលសមារោបនំ អបាយទ្វារបិទហនំ សគ្គមគ្គទ្វារវិវរណំ បរិយុដ្ឋានវូបសមនំ អនុសយសមុគ្ឃាតនំ ‘‘មុត្តោ មោចេស្សាមី’’តិ បុរិមបដិញ្ញាវិសំវាទនំ តប្បដិបក្ខមារមនោរថវិសំវាទនំ តិត្ថិយធម្មនិម្មថនំ ពុទ្ធធម្មបតិដ្ឋាបនន្តិ ឯវមាទីនិបិ បយោជនានិ ឥធ វេទិតព្ពានិ.

យថា តេ បុគ្គលា រូបគរុកា, ឯវំ តទញ្ញេ ច សក្កាយគរុកា សក្កាយស្មិំ អល្លីនា សង្ខតធម្មានំ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ច បដិបត្តិំ អជានន្តា អសទ្ធម្មស្សវនសាធារណបរិចរិយមនសិការបរា សទ្ធម្មស្សវនធារណបរិចយប្បដិវេធវិមុខា ច ភវវិប្បមោក្ខេសិនោ វេនេយ្យា ឥមិស្សា ទេសនាយ ភាជនំ.

បិណ្ឌត្តា ចេត្ថ រូបគ្គហណេន រូបធាតុរូបាយតនរូបក្ខន្ធបរិគ្គណ្ហនំ រូបមុខេន ចតុធម្មានំ វដ្ដត្តយវិច្ឆេទនូបាយោ អាសវោឃាទិវិវេចនំ អភិនន្ទននិវារណសង្គតិក្កមោ វិវាទមូលបរិច្ចាគោ សិក្ខត្តយានុយោគោ បហានត្តយទីបនា សមថវិបស្សនានុដ្ឋានំ ភាវនាសច្ឆិកិរិយាសិទ្ធីតិ ឯវមាទយោ វេទិតព្ពា.

ឥតោ បរំ បន សោឡស ហារា ទស្សេតព្ពា. តត្ថ ‘‘រូប’’ន្តិ សហជាតា តស្ស និស្សយភូតា តប្បដិពទ្ធា ច សព្ពេ រូបារូបធម្មា តណ្ហាវជ្ជា ទុក្ខសច្ចំ. តំសមុដ្ឋាបិកា តទារម្មណា ច តណ្ហា សមុទយសច្ចំ. តទុភយេសំ អប្បវត្តិ និរោធសច្ចំ. និរោធប្បជាននា បដិបទា មគ្គសច្ចំ. តត្ថ សមុទយេន អស្សាទោ, ទុក្ខេន អាទីនវោ, មគ្គនិរោធេហិ និស្សរណំ, រូបារម្មណស្ស អកុសលចិត្តស្ស កុសលចិត្តស្ស ច បរិយាទានំ ផលំ. យញ្ហិ ទេសនាយ សាធេតព្ពំ បយោជនំ, តំ ផលន្តិ វុត្តោវាយមត្ថោ. តទត្ថំ ហិទំ សុត្តំ ភគវតា ទេសិតន្តិ. យថា តំ កុសលចិត្តំ ន បរិយាទិយតិ, ឯវំ បដិសង្ខានភាវនាពលបរិគ្គហិតា ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា ឧបាយោ. បុរិសស្ស កុសលចិត្តបរិយាទានេនស្ស រូបស្ស អញ្ញរូបាសាធារណតាទស្សនាបទេសេន អត្ថកាមេហិ តតោ ចិត្តំ សាធុកំ រក្ខិតព្ពំ. អយមេត្ថ ភគវតោ អាណត្តីតិ អយំ ទេសនាហារោ. អស្សាទាទិសន្ទស្សនវិភាវនលក្ខណោ ហិ ទេសនាហារោ. វុត្តញ្ហេតំ នេត្តិប្បករណេ –

‘‘អស្សាទាទីនវតា, និស្សរណម្បិ ច ផលំ ឧបាយោ ច;

អាណត្តី ច ភគវតោ, យោគីនំ ទេសនាហារោ’’តិ. (នេត្តិ. ៤ និទ្ទេសវារ);

ទេសីយតិ សំវណ្ណីយតិ ឯតាយ សុត្តត្ថោតិ ទេសនា, ទេសនាយ សហចរណតោ វា ទេសនា. ននុ ច អញ្ញេបិ ហារា ទេសនាសង្ខាតស្ស សុត្តស្ស អត្ថសំវណ្ណនាតោ ទេសនាយ សហចារិនោ វាតិ? សច្ចមេតំ, អយំ បន ហារោ យេភុយ្យេន យថារុតវសេនេវ វិញ្ញាយមានោ ទេសនាយ សហ ចរតីតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, ន តថាបរេ. ន ហិ អស្សាទាទីនវនិស្សរណាទិសន្ទស្សនរហិតា សុត្តទេសនា អត្ថិ. កិំ បន តេសំ អស្សាទាទីនំ អនវសេសានំ វចនំ ទេសនាហារោ, ឧទាហុ ឯកច្ចានន្តិ? និរវសេសានំយេវ. យស្មិញ្ហិ សុត្តេ អស្សាទាទីនវនិស្សរណានិ សរូបតោ អាគតានិ, តត្ថ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. យត្ថ បន ឯកទេសេន អាគតានិ, ន ច សរូបេន, តត្ថ អនាគតំ អត្ថវសេន និទ្ធារេត្វា ហារោ យោជេតព្ពោ.

សយំ សមន្តចក្ខុភាវតោ តំទស្សនេន សភាវតោ ច ‘‘អហ’’ន្តិ វុត្តំ. ភិក្ខនសីលតាទិគុណយោគតោ អភិមុខីករណត្ថញ្ច, ‘‘ភិក្ខវេ’’តិ វុត្តំ. អត្តាភាវតោ អបរតាទស្សនត្ថញ្ច ‘‘អញ្ញ’’ន្តិ វុត្តំ. ឯកស្ស អនុបលព្ភទស្សនត្ថំ អនេកភាវប្បដិសេធនត្ថញ្ច ‘‘ឯករូបម្បី’’តិ វុត្តំ. តាទិសស្ស រូបស្ស អភាវតោ អទស្សនតោ ច ‘‘ន សមនុបស្សាមី’’តិ វុត្តំ. តស្ស បច្ចាមសនតោ អនិយមតោ ច ‘‘យ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥទានិ វុច្ចមានាការបរាមសនតោ តទញ្ញាការនិសេធនតោ ច ‘‘ឯវ’’ន្តិ វុត្តំ. វិសភាគិន្ទ្រិយវត្ថុតោ សភាគវត្ថុស្មិំ តទភាវតោ ច ‘‘បុរិសស្សា’’តិ វុត្តំ. និមិត្តគ្គាហស្ស វត្ថុភាវតោ តថា បរិកប្បិតត្តា ច ‘‘ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតី’’តិ វុត្តំ. ឯវន្តិ វុត្តាការបរាមសនត្ថញ្ចេវ និទស្សនត្ថញ្ច ‘‘យថា’’តិ វុត្តំ. អត្តនោ បច្ចក្ខភាវតោ ភិក្ខូនំ បច្ចក្ខករណត្ថញ្ច ‘‘ឥទ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥត្ថិសន្តានបរិយាបន្នតោ តប្បដិពទ្ធភាវតោ ច ‘‘ឥត្ថិរូប’’ន្តិ វុត្តន្តិ ឯវំ អនុបទវិចយតោ វិចយោ ហារោ. វិចីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា បទបញ្ហាទយោតិ វិចយោ, វិចិតិ ឯវ វា តេសន្តិ វិចយោ. បទបុច្ឆាវិស្សជ្ជនបុព្ពាបរានុគ្គហនំ អស្សាទាទីនញ្ច វិសេសនិទ្ធារណវសេន បវិចយលក្ខណោ ហិ វិចយោ ហារោ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘យំ បុច្ឆិតញ្ច វិស្សជ្ជិតញ្ច, សុត្តស្ស យា ច អនុគីតិ;

សុត្តស្ស យោ បវិចយោ, ហារោ វិចយោតិ និទ្ទិដ្ឋោ’’តិ. (នេត្តិ. ៤ និទ្ទេសវារ);

អនាទិមតិ សំសារេ ឥត្ថិបុរិសានំ អញ្ញមញ្ញរូបាភិរាមតាយ ‘‘ឥត្ថិរូបំ បុរិសស្ស ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតី’’តិ យុជ្ជតីតិ អយំ យុត្តិហារោ. ព្យញ្ជនត្ថានំ យុត្តាយុត្តវិភាគវិភាវនលក្ខណោ ហិ យុត្តិហារោ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘សព្ពេសំ ហារានំ, យា ភូមី យោ ច គោចរោ តេសំ;

យុត្តាយុត្តិបរិក្ខា, ហារោ យុត្តីតិ និទ្ទិដ្ឋោ’’តិ. (នេត្តិ. ៤ និទ្ទេសវារ);

យុត្តីតិ ច ឧបបត្តិ សាធនយុត្តិ, ឥធ បន យុត្តិវិចារណា យុត្តិ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘រូបភវោ រូប’’ន្តិ យថា. យុត្តិសហចរណតោ វា យុត្តិ.

ឥត្ថិរូបំ អយោនិសោ ឱលោកិយមានំ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតាយ បទដ្ឋានំ, សា កុសលានំ ធម្មានំ អភាវនាយ បទដ្ឋានំ, សា សព្ពស្សបិ សំកិលេសបក្ខស្ស បរិវុទ្ធិយា បទដ្ឋានំ. ព្យតិរេកតោ បន ឥត្ថិរូបំ យោនិសោ ឱលោកិយមានំ សតិបដ្ឋានភាវនាយ បទដ្ឋានំ, សា ពោជ្ឈង្គានំ ភាវនាបារិបូរិយា បទដ្ឋានំ, សា វិជ្ជាវិមុត្តីនំ បារិបូរិយា បទដ្ឋានំ, កុសលស្ស ចិត្តស្ស បរិយាទានំ សម្មោហាភិនិវេសស្ស បទដ្ឋានំ, សោ សង្ខារានំ បទដ្ឋានំ, សង្ខារា វិញ្ញាណស្សាតិ សព្ពំ អាវត្តតិ ភវចក្កំ. ព្យតិរេកតោ បន កុសលស្ស ចិត្តស្ស អបរិយាទានំ តេសំ តេសំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ បារិបូរិយា បទដ្ឋានន្តិ អយំ តាវ អវិសេសតោ នយោ. វិសេសតោ បន សីលស្ស អបរិយាទានំ អវិប្បដិសារស្ស បទដ្ឋានំ, អវិប្បដិសារោ បាមោជ្ជស្សាតិអាទិនា យាវ អនុបាទាបរិនិព្ពានំ នេតព្ពំ. អយំ បទដ្ឋានោ ហារោ. សុត្តេ អាគតធម្មានំ បទដ្ឋានភូតេ ធម្មេ តេសញ្ច បទដ្ឋានភូតេតិ សម្ភវតោ បទដ្ឋានភូតធម្មនិទ្ធារណលក្ខណោ ហិ បទដ្ឋានោ ហារោ. វុត្តញ្ចេតំ –

‘‘ធម្មំ ទេសេតិ ជិនោ, តស្ស ច ធម្មស្ស យំ បទដ្ឋានំ;

ឥតិ យាវ សព្ពធម្មា, ឯសោ ហារោ បទដ្ឋានោ’’តិ. (នេត្តិ. ៤ និទ្ទេសវារ);

បទដ្ឋានន្តិ អាសន្នការណំ. ឥធ បន បទដ្ឋានវិចារណា បទដ្ឋានោតិអាទិ យុត្តិហារេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ឯករូបន្តិ ច រូបាយតនគ្គហណេន ឆន្នម្បិ ពាហិរានំ អាយតនានំ គហណំ ពាហិរាយតនភាវេន ឯកលក្ខណត្តា. ចិត្តន្តិ មនាយតនគ្គហណេន ឆន្នម្បិ អជ្ឈត្តិកានំ អាយតនានំ គហណំ អជ្ឈត្តិកាយតនភាវេន ឯកលក្ខណត្តា. ឯវំ ខន្ធធាតាទិវសេនបិ ឯកលក្ខណតា វត្តព្ពា. អយំ លក្ខណោ ហារោ. លក្ខីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា ឯកលក្ខណធម្មា អវុត្តាបិ ឯកច្ចវចនេនាតិ លក្ខណោ. សុត្តេ អនាគតេបិ ធម្មេ វុត្តប្បការេ អាគតេ វិយ និទ្ធារេត្វា យា សំវណ្ណនា, សោ លក្ខណោ ហារោ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘វុត្តម្ហិ ឯកធម្មេ, យេ ធម្មា ឯកលក្ខណា កេចិ;

វុត្តា ភវន្តិ សព្ពេ, សោ ហារោ លក្ខណោ នាមា’’តិ. (នេត្តិ. ៤ និទ្ទេសវារ);

និទានេ ឥមិស្សា ទេសនាយ រូបគរុកានំ បុគ្គលានំ រូបស្មិំ អនាទីនវទស្សិតា វុត្តា, ‘‘កថំ នុ ខោ ឥមេ ឥមំ ទេសនំ សុត្វា រូបេ អាទីនវទស្សនមុខេន សព្ពស្មិម្បិ ខន្ធបញ្ចកេ សព្ពសោ ឆន្ទរាគំ បហាយ សកលវដ្ដទុក្ខតោ មុច្ចេយ្យុំ, បរេ ច តត្ថ បតិដ្ឋាបេយ្យុ’’ន្តិ អយមេត្ថ ភគវតោ អធិប្បាយោ. បទនិព្ពចនំ និរុត្តំ, តំ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិនិទានបទានំ ‘‘នាហ’’ន្តិអាទិបាឡិបទានញ្ច អដ្ឋកថាយំ តស្សា លីនត្ថវណ្ណនាយ ច វុត្តនយានុសារេន សុករត្តា ន វិត្ថារយិម្ហ.

បទបទត្ថទេសនាទេសនានិក្ខេបសុត្តសន្ធិវសេន បញ្ចវិធា សន្ធិ. តត្ថ បទស្ស បទន្តរេន សម្ពន្ធោ បទសន្ធិ. បទត្ថស្ស បទត្ថន្តរេន សម្ពន្ធោ បទត្ថសន្ធិ, យោ ‘‘កិរិយាការកសម្ពន្ធោ’’តិ វុច្ចតិ. នានានុសន្ធិកស្ស សុត្តស្ស តំតំអនុសន្ធីហិ សម្ពន្ធោ, ឯកានុសន្ធិកស្ស ច បុព្ពាបរសម្ពន្ធោ ទេសនាសន្ធិ, យា អដ្ឋកថាយំ ‘‘បុច្ឆានុសន្ធិ, អជ្ឈាសយានុសន្ធិ, យថានុសន្ធី’’តិ តិធា វិភត្តា. អជ្ឈាសយោ ចេត្ថ អត្តជ្ឈាសយោ បរជ្ឈាសយោតិ ទ្វិធា វេទិតព្ពោ. ទេសនានិក្ខេបសន្ធិ ចតុន្នំ សុត្តនិក្ខេបានំ វសេន វេទិតព្ពា. សុត្តសន្ធិ ឥធ បឋមនិក្ខេបវសេនេវ វេទិតព្ពា. ‘‘កស្មា បនេត្ថ ឥទមេវ ចិត្តបរិយាទានសុត្តំ បឋមំ និក្ខិត្ត’’ន្តិ នាយមនុយោគោ កត្ថចិ ន បវត្តតិ. អបិច ឥមេ សត្តា អនាទិមតិ សំសារេ បរិព្ភមន្តា ឥត្ថិបុរិសា អញ្ញមញ្ញេសំ បញ្ចកាមគុណសង្ខាតរូបាភិរាមា, តត្ថ ឥត្ថី បុរិសស្ស រូបេ សត្តា គិទ្ធា គធិតា លគ្គា លគ្គិតា អាសត្តា, សា ចស្សា តត្ថ អាសត្តិ ទុព្ពិវេចនីយា. តថា បុរិសោ ឥត្ថិយា រូបេ, តត្ថ ច ទស្សនសំសគ្គោ គរុតរោ ឥតរេសញ្ច មូលភូតោ. តេនេវ ហិ ភគវា ‘‘កថំ នុ ខោ មាតុគាមេ បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ (ទី. និ. ២.២០៣) បុដ្ឋោ ‘‘អទស្សនមេវា’’តិ អវោច. តស្មា ភគវា បញ្ចសុ កាមគុណេសុ រូបេ ឆន្ទរាគហាបនត្ថំ ឥទមេវ សុត្តំ បឋមំ ទេសេសិ. និព្ពានាធិគមាយ បដិបត្តិយា អាទិ រេសា បដិបត្តីតិ. យំ បន ឯកិស្សា ទេសនាយ ទេសនន្តរេន សំសន្ទនំ, អយម្បិ ទេសនាសន្ធិ. សា ឥធ ឯវំ វេទិតព្ពា. ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ…បេ… តិដ្ឋតី’’តិ អយំ ទេសនា. ‘‘យេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា, តញ្ចេ ភិក្ខុ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ, តស្ស តំ អភិនន្ទតោ អភិវទតោ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ ឧប្បជ្ជន្តិ អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា’’តិ (សំ. និ. ៤.១១៨) ឥមាយ ទេសនាយ សំសន្ទតិ. តថា ‘‘រូបេ មញ្ញតិ, រូបេសុ មញ្ញតិ, រូបតោ មញ្ញតិ, រូបំ ‘មេ’តិ មញ្ញតិ. រូបំ, ភិក្ខវេ, អនភិជានំ អបរិជានំ អវិរាជយំ អប្បជហំ អភព្ពោ ទុក្ខក្ខយាយា’’តិ (សំ. និ. ៤.១១២) ឯវមាទីហិ ទេសនាហិ សំសន្ទតីតិ អយំ ចតុព្យូហោ ហារោ. វិយូហីយន្តិ វិភាគេន បិណ្ឌីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វាតិ ព្យូហោ, និព្ពចនាទីនំ ចតុន្នំ ព្យូហោតិ ចតុព្យូហោ, ចតុន្នំ វា ព្យូហោ ឯត្ថាតិ ចតុព្យូហោ. និព្ពចនាធិប្បាយាទីនំ ចតុន្នំ វិភាគលក្ខណោ ហិ ចតុព្យូហោ ហារោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘នេរុត្តមធិប្បាយោ, ព្យញ្ជនមថ ទេសនានិទានញ្ច;

បុព្ពាបរានុសន្ធី, ឯសោ ហារោ ចតុព្យូហោ’’តិ. (នេត្តិ. ៤ និទ្ទេសវារ);

‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ…បេ… ឥត្ថិរូប’’ន្តិ ឯតេន អយោនិសោមនសិការោ ទីបិតោ. យំ តត្ថ ចិត្តំ បរិយាទិយតិ, តេន យោនិសោមនសិការោ. តត្ថ អយោនិសោមនសិករោតោ តណ្ហាវិជ្ជា បរិវឌ្ឍន្តិ, តាសុ តណ្ហាគហណេន នវ តណ្ហាមូលកា ធម្មា អាវដ្ដន្តិ, អវិជ្ជាគហណេន អវិជ្ជាមូលកំ សព្ពំ ភវចក្កំ អាវដ្ដតិ, យោនិសោមនសិការគ្គហណេន ច យោនិសោមនសិការមូលកា ធម្មា អាវដ្ដន្តិ, ចតុព្ពិធញ្ច សម្បត្តិចក្កន្តិ. អយំ អាវដ្ដោ ហារោ. អាវដ្ដយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា សភាគវិសភាគា ច ធម្មា, តេសំ វា អាវដ្ដនន្តិ អាវដ្ដោ. ទេសនាយ គហិតធម្មានំ សភាគាសភាគធម្មវសេន អាវដ្ដនលក្ខណោ ហិ អាវដ្ដោ ហារោ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ឯកម្ហិ បទដ្ឋានេ, បរិយេសតិ សេសកំ បទដ្ឋានំ;

អាវដ្ដតិ បដិបក្ខេ, អាវដ្ដោ នាម សោ ហារោ’’តិ. (នេត្តិ. ៤ និទ្ទេសវារ);

រូបំ ចតុព្ពិធំ កម្មសមុដ្ឋានំ, ចិត្តសមុដ្ឋានំ, ឧតុសមុដ្ឋានំ, អាហារសមុដ្ឋានំ, តថា ឥដ្ឋំ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តំ អនិដ្ឋំ អនិដ្ឋមជ្ឈត្តន្តិ. ឥធ បន ឥដ្ឋំ អធិប្បេតំ. ចិត្តំ កុសលចិត្តមេត្ថ វេទិតព្ពំ. តំ កាមាវចរំ, រូបាវចរំ, អរូបាវចរំ, លោកុត្តរន្តិ ចតុព្ពិធំ. វេទនាទិសម្បយុត្តធម្មភេទតោ អនេកវិធន្តិ អយំ វិភត្តិហារោ. វិភជីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា សាធារណាសាធារណានំ សំកិលេសវោទានធម្មានំ ភូមិយោតិ វិភត្តិ. វិភជនំ វា ឯតេសំ ភូមិយោតិ វិភត្តិ. សំកិលេសធម្មេ វោទានធម្មេ ច សាធារណាសាធារណតោ បទដ្ឋានតោ ភូមិតោ វិភជនលក្ខណោ ហិ វិភត្តិហារោ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ធម្មញ្ច បទដ្ឋានំ, ភូមិញ្ច វិភជ្ជតេ អយំ ហារោ;

សាធារណេ អសាធារណេ ច នេយ្យោ វិភត្តី’’តិ. (នេត្តិ. ៤ និទ្ទេសវារ);

ឥត្ថិរូបំ បុរិសស្ស ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ អយោនិសោ មនសិករោតោ, យោនិសោ មនសិករោតោ ន បរិយាទិយតិ សុសំវុតិន្ទ្រិយត្តា សីលេសុ សមាហិតស្សាតិ អយំ បរិវត្តោ ហារោ. បដិបក្ខវសេន បរិវត្តីយន្តិ ឥមិនា, ឯត្ថ វា សុត្តេ វុត្តធម្មា, បរិវត្តនំ វា តេសន្តិ បរិវត្តោ. និទ្ទិដ្ឋានំ ធម្មានំ បដិបក្ខតោ បរិវត្តនលក្ខណោ ហិ បរិវត្តោ ហារោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘កុសលាកុសលេ ធម្មេ, និទ្ទិដ្ឋេ ភាវិតេ បហីនេ ច;

បរិវត្តតិ បដិបក្ខេ, ហារោ បរិវត្តនោ នាមា’’តិ. (នេត្តិ. ៤ និទ្ទេសវារ);

ភិក្ខវេ, សមណា បព្ពជិតាតិ បរិយាយវចនំ. អញ្ញំ បរំ កិញ្ចីតិ បរិយាយវចនំ. រូបំ វណ្ណំ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យន្តិ បរិយាយវចនំ. សមនុបស្សាមិ ឱលោកេស្សាមិ ជានាមីតិ បរិយាយវចនំ. ឯវំ ឥត្ថំ ឥមំ បការន្តិ បរិយាយវចនំ. បុរិសស្ស បុគ្គលស្សាតិ បរិយាយវចនំ. ចិត្តំ វិញ្ញាណំ មនោតិ បរិយាយវចនំ. បរិយាទាយ គហេត្វា ខេបេត្វាតិ បរិយាយវចនំ. តិដ្ឋតិ ធរតិ ឋាតីតិ បរិយាយវចនំ. យថា យេន បការេន យេនាការេនាតិ បរិយាយវចនំ. ឥត្ថី នារី មាតុគាមោតិ បរិយាយវចនន្តិ អយំ វេវចនោ ហារោ. វិវិធំ វចនំ ឯកស្សេវត្ថស្ស វាចកមេត្ថាតិ វិវចនំ, វិវចនមេវ វេវចនំ. វិវិធំ វុច្ចតិ ឯតេន អត្ថោតិ វា វិវចនំ, វិវចនមេវ វេវចនំ. ឯកស្មិំ អត្ថេ អនេកបរិយាយសទ្ទប្បយោជនលក្ខណោ ហិ វេវចនោ ហារោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘វេវចនានិ ពហូនិ តុ, សុត្តេ វុត្តានិ ឯកធម្មស្ស;

យោ ជានាតិ សុត្តវិទូ, វេវចនោ នាម សោ ហារោ’’តិ. (នេត្តិ. ៤ និទ្ទេសវារ);

រូបំ កាឡសាមាទិវសេន អនេកធា បញ្ញត្តំ. បុរិសោ ខត្តិយាទិវសេន អនេកធា បញ្ញត្តោ. ចិត្តំ បរិត្តមហគ្គតាទិវសេន អនេកធា បញ្ញត្តំ. ‘‘បរិយាទាយា’’តិ ឯត្ថ បរិយាទានំ បរិយាទាយកានំ បាបធម្មានំ វសេន វីតិក្កមបរិយុដ្ឋានាទិនា ច អនេកធា បញ្ញត្តំ. អយំ បញ្ញត្តិហារោ. បការេហិ, បភេទតោ វា ញាបីយន្តិ ឥមិនា, ឯត្ថ វា អត្ថាតិ បញ្ញត្តិ. ឯកេកស្ស ធម្មស្ស អនេកាហិ បញ្ញត្តីហិ បញ្ញាបេតព្ពាការវិភាវនលក្ខណោ ហិ បញ្ញត្តិហារោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ឯកំ ភគវា ធម្មំ, បញ្ញត្តីហិ វិវិធាហិ ទេសេតិ;

សោ អាការោ ញេយ្យោ, បញ្ញត្តី នាម សោ ហារោ’’តិ. (នេត្តិ. ៤ និទ្ទេសវារ);

វិរោធិបច្ចយសមវាយេ វិសទិសុប្បត្តិរុប្បនវណ្ណវិការាបត្តិយា តំសមង្គិនោ ហទយង្គតភាវប្បកាសនំ រូបដ្ឋោតិ អនិច្ចតាមុខេន ឱតរណំ, អនិច្ចស្ស បន ទុក្ខត្តា ទុក្ខតាមុខេន, ទុក្ខស្ស ច អនត្តកត្តា សុញ្ញតាមុខេន ឱតរណំ. ចិត្តំ មនោវិញ្ញាណធាតុ, តស្សា បរិយាទាយិកា តណ្ហា តទេកដ្ឋា ច បាបធម្មា ធម្មធាតូតិ ធាតុមុខេន ឱតរណំ. ឯវំ ខន្ធាយតនាទិមុខេហិបិ ឱតរណំ វត្តព្ពន្តិ អយំ ឱតរណោ ហារោ. ឱតារីយន្តិ អនុប្បវេសីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា សុត្តាគតា ធម្មា បដិច្ចសមុប្បាទាទីសូតិ ឱតរណោ. បដិច្ចសមុប្បាទាទិមុខេន សុត្តត្ថស្ស ឱតរណលក្ខណោ ហិ ឱតរណោ ហារោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យោ ច បដិច្ចុប្បាទោ, ឥន្ទ្រិយខន្ធា ច ធាតុអាយតនា;

ឯតេហិ ឱតរតិ យោ, ឱតរណោ នាម សោ ហារោ’’តិ. (នេត្តិ. ៤ និទ្ទេសវារ);

នាហំ, ភិក្ខវេ…បេ… សមនុបស្សាមីតិ អារម្ភោ. ឯវំ បុរិសស្ស ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតីតិ បទសុទ្ធិ, ន បន អារម្ភសុទ្ធិ. យថយិទន្តិអាទិ បទសុទ្ធិ ចេវ អារម្ភសុទ្ធិ ចាតិ អយំ សោធនោ ហារោ. សោធីយន្តិ សមាធីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា សុត្តេ បទបទត្ថបញ្ហារម្ភាតិ សោធនោ. សុត្តេ បទបទត្ថបញ្ហារម្ភានំ សោធនលក្ខណោ ហិ សោធនោ ហារោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘វិស្សជ្ជិតម្ហិ បញ្ហេ, គាថាយំ បុច្ឆិតាយមារព្ភ;

សុទ្ធាសុទ្ធបរិក្ខា, ហារោ សោ សោធនោ នាមា’’តិ. (នេត្តិ. ៤ និទ្ទេសវារ);

អញ្ញន្តិ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ កស្សចិ វិសេសស្ស អនាមដ្ឋត្តា. ឯករូបម្បីតិ តំ អវិកប្បេត្វា វិសេសវចនំ. យថយិទន្តិ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ អនិយមវចនភាវតោ. ឥត្ថិរូបន្តិ តំ អវិកប្បេត្វា វិសេសវចនន្តិ អយំ អធិដ្ឋានោ ហារោ. អធិដ្ឋីយន្តិ អនុប្បវត្តីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា សាមញ្ញវិសេសភូតា ធម្មា វិនា វិកប្បេនាតិ អធិដ្ឋានោ. សុត្តាគតានំ ធម្មានំ អវិកប្បនវសេនេវ សាមញ្ញវិសេសនិទ្ធារណលក្ខណោ ហិ អធិដ្ឋានោ ហារោ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ឯកត្តតាយ ធម្មា, យេបិ ច វេមត្តតាយ និទ្ទិដ្ឋា;

តេន វិកប្បយិតព្ពា, ឯសោ ហារោ អធិដ្ឋានោ’’តិ. (នេត្តិ. ៤ និទ្ទេសវារ);

រូបស្ស កម្មាវិជ្ជាទយោ កម្មចិត្តាទយោ ច ហេតុ. សមនុបស្សនាយ អាវជ្ជនាទយោ. កុសលស្ស ចិត្តស្ស យោនិសោ មនសិការាទយោ. បរិយាទាយាតិ ឯត្ថ បរិយាទានស្ស អយោនិសោមនសិការាទយោតិ អយំ បរិក្ខារោ ហារោ. បរិករោតិ អភិសង្ខរោតិ ផលន្តិ បរិក្ខារោ, ហេតុ បច្ចយោ ច. បរិក្ខារំ អាចិក្ខតីតិ បរិក្ខារោ, ហារោ. បរិក្ខារវិសយត្តា, បរិក្ខារសហចរណតោ វា បរិក្ខារោ. សុត្តេ អាគតធម្មានំ បរិក្ខារសង្ខាតហេតុបច្ចយេ និទ្ធារេត្វា សំវណ្ណនាលក្ខណោ ហិ បរិក្ខារោ ហារោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យេ ធម្មា យំ ធម្មំ, ជនយន្តិប្បច្ចយា បរម្បរតោ;

ហេតុមវកឌ្ឍយិត្វា, ឯសោ ហារោ បរិក្ខារោ’’តិ. (នេត្តិ. ៤ និទ្ទេសវារ);

បុរិសស្ស ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតីតិ ឯត្ថ បរិយាទាយិកា វិសេសតោ តណ្ហាវិជ្ជា វេទិតព្ពា តាសំ វសេន បរិយាទានសម្ភវតោ. តាសុ តណ្ហាយ រូបមធិដ្ឋានំ, អវិជ្ជាយ អរូបំ. វិសេសតោ តណ្ហាយ សមថោ បដិបក្ខោ, អវិជ្ជាយ វិបស្សនា. សមថស្ស ចេតោវិមុត្តិ, ផលវិបស្សនាយ បញ្ញាវិមុត្តិ. តថា ហិ តា រាគវិរាគា អវិជ្ជាវិរាគាតិ វិសេសេត្វា វុច្ចន្តីតិ អយំ សមារោបនោ ហារោ. សមារោបីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា បទដ្ឋានាទិមុខេន ធម្មាតិ សមារោបនោ. សុត្តេ អាគតធម្មានំ បទដ្ឋានវេវចនភាវនាបហានសមារោបនវិចារណលក្ខណោ ហិ សមារោបនោ ហារោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យេ ធម្មា យំ មូលា, យេ ចេកត្ថា បកាសិតា មុនិនា;

តេ សមារោបយិតព្ពា, ឯស សមារោបនោ ហារោ’’តិ. (នេត្តិ. ៤ និទ្ទេសវារ);

ឯត្តាវតា ច –

‘‘ទេសនា វិចយោ យុត្តិ, បទដ្ឋានោ ច លក្ខណោ;

ចតុព្យូហោ ច អាវដ្ដោ, វិភត្តិ បរិវត្តនោ.

វេវចនោ ច បញ្ញត្តិ, ឱតរណោ ច សោធនោ;

អធិដ្ឋានោ បរិក្ខារោ, សមារោបនោ សោឡសោ’’តិ. (នេត្តិ. ១ ឧទ្ទេសវារ) –

ឯវំ វុត្តា សោឡស ហារា ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា. ហរីយន្តិ ឯតេហិ, ឯត្ថ វា សុត្តគេយ្យាទិវិសយា អញ្ញាណសំសយវិបល្លាសាតិ ហារា. ហរន្តិ វា សយំ តានិ, ហរណមត្តមេវ វាតិ ហារា ផលូបចារេន. អថ វា ហរីយន្តិ វោហរីយន្តិ ធម្មសំវណ្ណកធម្មប្បដិគ្គាហកេហិ ធម្មស្ស ទានគ្គហណវសេនាតិ ហារា. អថ វា ហារា វិយាតិ ហារា. យថា ហិ អនេករតនាវលិសមូហោ ហារសង្ខាតោ អត្តនោ អវយវភូតរតនសម្ផស្សេហិ សមុបជនិយមានហិលាទសុខោ ហុត្វា តទុបភោគិជនសរីរសន្តាបំ និទាឃបរិឡាហូបជនិតំ វូបសមេតិ, ឯវមេវ តេបិ នានាវិធបរមត្ថរតនប្បពន្ធា សំវណ្ណនាវិសេសា អត្តនោ អវយវភូតបរមត្ថរតនាធិគមេន សមុប្បាទិយមាននិព្ពុតិសុខា ធម្មប្បដិគ្គាហកជនហទយបរិតាបំ កាមរាគាទិកិលេសហេតុកំ វូបសមេន្តីតិ. អថ វា ហារយន្តិ អញ្ញាណាទិនីហារំ អបគមំ ករោន្តិ អាចិក្ខន្តីតិ វា ហារា. អថ វា សោតុជនចិត្តស្ស ហរណតោ រមណតោ ច ហារា និរុត្តិនយេន យថា ‘‘ភវេសុ វន្តគមនោ ភគវា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.១៤៤; បារា. អដ្ឋ. ១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា).

ឥតោ បរំ បន នន្ទិយាវដ្ដាទិបញ្ចវិធនយា វេទិតព្ពា – តត្ថ តណ្ហាវិជ្ជា សមុទយសច្ចំ, តាសំ អធិដ្ឋានាទិភូតា រូបធម្មា ទុក្ខសច្ចំ, តេសំ អប្បវត្តិ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា បដិបទា មគ្គសច្ចំ. តណ្ហាគហណេន ចេត្ថ មាយាសាឋេយ្យមានាតិមានមទប្បមាទបាបិច្ឆតាបាបមិត្តតាអហិរិកអនោត្តប្បាទិវសេន អកុសលបក្ខោ នេតព្ពោ. អវិជ្ជាគហណេន វិបរីតមនសិការកោធូបនាហមក្ខបឡាសឥស្សាមច្ឆរិយ- សារម្ភទោវចស្សតាភវទិដ្ឋិវិភវទិដ្ឋិអាទិវសេន អកុសលបក្ខោ នេតព្ពោ. វុត្តវិបរិយាយតោ កុសលបក្ខោ នេតព្ពោ. កថំ? អមាយាអសាឋេយ្យាទិវសេន អវិបរីតមនសិការាទិវសេន ច. តថា សមថបក្ខិយានំ សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនំ, វិបស្សនាបក្ខិយានំ អនិច្ចសញ្ញាទីនញ្ច វសេន វោទានបក្ខោ នេតព្ពោតិ អយំ នន្ទិយាវដ្ដស្ស នយស្ស ភូមិ. យោ ហិ តណ្ហាអវិជ្ជាហិ សំកិលេសបក្ខស្ស សុត្តត្ថស្ស សមថវិបស្សនាហិ វោទានបក្ខស្ស ច ចតុសច្ចយោជនមុខេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ, អយំ នន្ទិយាវដ្ដនយោ នាម. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘តណ្ហញ្ច អវិជ្ជម្បិ ច, សមថេន វិបស្សនាយ យោ នេតិ;

សច្ចេហិ យោជយិត្វា, អយំ នយោ នន្ទិយាវដ្ដោ’’តិ. (នេត្តិ. ៤ និទ្ទេសវារ);

នន្ទិយាវដ្ដស្ស វិយ អាវដ្ដោ ឯតស្សាតិ នន្ទិយាវដ្ដោ. យថា ហិ នន្ទិយាវដ្ដោ អន្តោ ឋិតេន បធានាវយវេន ពហិទ្ធា អាវដ្ដតិ, ឯវមយម្បិ នយោតិ អត្ថោ. អថ វា នន្ទិយា តណ្ហាយ បមោទស្ស វា អាវដ្ដោ ឯត្ថាតិ នន្ទិយាវដ្ដោ.

ហេដ្ឋា វុត្តនយេន គហិតេសុ តណ្ហាវិជ្ជាតប្បក្ខិយធម្មេសុ តណ្ហា លោភោ, អវិជ្ជា មោហោ, អវិជ្ជាយ សម្បយុត្តោ លោហិតេ សតិ បុព្ពោ វិយ តណ្ហាយ សតិ សិជ្ឈមានោ អាឃាតោ ទោសោ ឥតិ តីហិ អកុសលមូលេហិ គហិតេហិ, តប្បដិបក្ខតោ កុសលចិត្តគ្គហណេន ច តីណិ កុសលមូលានិ គហិតានិ ឯវ ហោន្តិ. ឥធាបិ លោភោ សព្ពានិ វា សាសវកុសលមូលានិ សមុទយសច្ចំ, តន្និព្ពត្តា តេសំ អធិដ្ឋានគោចរភូតា ឧបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខសច្ចន្តិអាទិនា សច្ចយោជនា វេទិតព្ពា. ផលំ បនេត្ថ វិមោក្ខត្តយវសេន និទ្ធារេតព្ពំ, តីហិ អកុសលមូលេហិ តិវិធទុច្ចរិតសំកិលេសមលវិសមអកុសលសញ្ញាវិតក្កាទិវសេន អកុសលបក្ខោ នេតព្ពោ, តថា តីហិ កុសលមូលេហិ តិវិធសុចរិតសមកុសលសញ្ញាវិតក្កសទ្ធម្មសមាធិវិមោក្ខមុខាទិវសេន វោទានបក្ខោ នេតព្ពោតិ អយំ តិបុក្ខលស្ស នយស្ស ភូមិ. យោ ហិ អកុសលមូលេហិ សំកិលេសបក្ខស្ស កុសលមូលេហិ វោទានបក្ខស្ស សុត្តត្ថស្ស ច ចតុសច្ចយោជនាមុខេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ, អយំ តិបុក្ខលនយោ នាម. តីហិ អវយវេហិ លោភាទីហិ សំកិលេសបក្ខេ, អលោភាទីហិ ច វោទានបក្ខេ បុក្ខលោ សោភនោតិ តិបុក្ខលោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យោ អកុសលេ សមូលេហិ,

នេតិ កុសលេ ច កុសលមូលេហិ;

ភូតំ តថំ អវិតថំ,

តិបុក្ខលំ តំ នយំ អាហូ’’តិ. (នេត្តិ. ៤ និទ្ទេសវារ);

វុត្តនយេន គហិតេសុ តណ្ហាវិជ្ជាតប្បក្ខិយធម្មេសុ វិសេសតោ តណ្ហាទិដ្ឋីនំ វសេន អសុភេ ‘‘សុភ’’ន្តិ, ទុក្ខេ ‘‘សុខ’’ន្តិ ច វិបល្លាសា, អវិជ្ជាទិដ្ឋីនំ វសេន អនិច្ចេ ‘‘និច្ច’’ន្តិ, អនត្តនិ ‘‘អត្តា’’តិ វិបល្លាសា វេទិតព្ពា. តេសំ បដិបក្ខតោ កុសលចិត្តគ្គហណេន សិទ្ធេហិ សតិវីរិយសមាធិបញ្ញិន្ទ្រិយេហិ ចត្តារិ សតិបដ្ឋានានិ សិទ្ធានិយេវ ហោន្តិ.

តត្ថ ចតូហិ ឥន្ទ្រិយេហិ ចត្តារោ បុគ្គលា និទ្ទិសិតព្ពា. កថំ? ទុវិធោ ហិ តណ្ហាចរិតោ មុទិន្ទ្រិយោ តិក្ខិន្ទ្រិយោតិ, តថា ទិដ្ឋិចរិតោ. តេសុ បឋមោ អសុភេ ‘‘សុភ’’ន្តិ វិបរិយេសគ្គាហី សតិពលេន យថាភូតំ កាយសភាវំ សល្លក្ខេន្តោ ភាវនាពលេន តំ វិបល្លាសំ សមុគ្ឃាតេត្វា សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមតិ. ទុតិយោ អសុខេ ‘‘សុខ’’ន្តិ វិបរិយេសគ្គាហី ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៦; អ. និ. ៤.១៤; ៦.៥៨) វុត្តេន វីរិយសំវរភូតេន វីរិយពលេន បដិបក្ខំ វិនោទេន្តោ ភាវនាពលេន តំ វិបល្លាសំ វិធមេត្វា សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមតិ. តតិយោ អនិច្ចេ ‘‘និច្ច’’ន្តិ វិបល្លាសគ្គាហី សមថពលេន សមាហិតចិត្តោ សង្ខារានំ ខណិកភាវំ សល្លក្ខេន្តោ ភាវនាពលេន តំ វិបល្លាសំ សមុគ្ឃាតេត្វា សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមតិ. ចតុត្ថោ សន្តតិសមូហកិច្ចារម្មណឃនវញ្ចិតតាយ ផស្សាទិធម្មបុញ្ជមត្តេ អនត្តនិ ‘‘អត្តា’’តិ មិច្ឆាភិនិវេសី ចតុកោដិកសុញ្ញតាមនសិការេន តំ មិច្ឆាភិនិវេសំ វិទ្ធំសេន្តោ សាមញ្ញផលំ សច្ឆិករោតិ. សុភសញ្ញាទីហិ ចតូហិបិ វា វិបល្លាសេហិ សមុទយសច្ចំ, តេសមធិដ្ឋានារម្មណភូតា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខសច្ចន្តិអាទិនា សច្ចយោជនា វេទិតព្ពា. ផលំ បនេត្ថ ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ, ចតូហិ ចេត្ថ វិបល្លាសេហិ ចតុរាសវោឃយោគគន្ថអគតិតណ្ហុបាទានសល្លវិញ្ញាណដ្ឋិតិអបរិញ្ញាទិវសេន អកុសលបក្ខោ នេតព្ពោ, តថា ចតូហិ សតិបដ្ឋានេហិ ចតុព្ពិធជ្ឈានវិហារាធិដ្ឋានសុខភាគិយធម្មអប្បមញ្ញាសម្មប្បធានឥទ្ធិបាទាទិវសេន វោទានបក្ខោ នេតព្ពោតិ អយំ សីហវិក្កីឡិតស្ស នយស្ស ភូមិ. យោ ហិ សុភសញ្ញាទីហិ វិបល្លាសេហិ សកលស្ស សំកិលេសបក្ខស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយាទីហិ ច វោទានបក្ខស្ស ចតុសច្ចយោជនាវសេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ, អយំ សីហវិក្កីឡិតោ នាម. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យោ នេតិ វិបល្លាសេហិ,

កិលេសេ ឥន្ទ្រិយេហិ សទ្ធម្មេ;

ឯតំ នយំ នយវិទូ,

សីហវិក្កីឡិតំ អាហូ’’តិ. (នេត្តិ. ៤ និទ្ទេសវារ);

អសន្តាសនជវបរក្កមាទិវិសេសយោគេន សីហោ ភគវា, តស្ស វិក្កីឡិតំ ទេសនា វចីកម្មភូតោ វិហារោតិ កត្វា វិបល្លាសតប្បដិបក្ខបរិទីបនតោ សីហស្ស វិក្កីឡិតំ ឯត្ថាតិ សីហវិក្កីឡិតោ, នយោ. ពលវិសេសយោគទីបនតោ វា សីហវិក្កីឡិតសទិសត្តា នយោ សីហវិក្កីឡិតោ. ពលវិសេសោ ចេត្ថ សទ្ធាទិពលំ, ទសពលានិ ឯវ វា.

ឥមេសំ បន តិណ្ណំ អត្ថនយានំ សិទ្ធិយា វោហារនយទ្វយំ សិទ្ធមេវ ហោតិ. តថា ហិ អត្ថនយត្តយទិសាភាវេន កុសលាទិធម្មានំ អាលោចនំ ទិសាលោចនំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘វេយ្យាករណេសុ ហិ យេ,

កុសលាកុសលា តហិំ តហិំ វុត្តា;

មនសា ឱលោកយតេ,