១៩. កាយគតាសតិវគ្គវណ្ណនា

៥៦៣. ចេតសា ផុដោតិ ចិត្តេន ផរិតោ. ចិត្តេន ផរណញ្ច សមុទ្ទស្ស ទ្វិធា សម្ភវតីតិ អាហ – ‘‘ទុវិធំ ផរណ’’ន្តិអាទិ. បុរិមេន អត្ថេនាតិ ‘‘សម្បយោគវសេន វិជ្ជំ ភជន្តី’’តិ វុត្តេន អត្ថេន. បច្ឆិមេនាតិ ‘‘វិជ្ជាភាគេ វិជ្ជាកោដ្ឋាសេ វត្តន្តី’’តិ វុត្តេន.

៥៦៤. មហតោ សំវេគាយ សំវត្តតីតិអាទីសុ អយំ បន អបរោ នយោ. យាថាវតោ កាយសភាវប្បវេទនតោ មហតោ សំវេគាយ សំវត្តតិ. អត្ថាយាតិ ទិដ្ឋធម្មិកាទិអត្ថាយ. យោគក្ខេមាយាតិ ចតូហិ យោគេហិ ខេមភាវាយ. សតិសម្បជញ្ញាយាតិ សព្ពត្ថ សតិអវិប្បវាសាយ សត្តដ្ឋានិយសម្បជញ្ញាយ ច. ញាណទស្សនប្បដិលាភាយាតិ វិបស្សនាញាណាធិគមាយ. វិជ្ជាវិមុត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយាតិ តិស្សោ វិជ្ជា ចិត្តស្ស អធិមុត្តិ និព្ពានំ ចត្តារិ សាមញ្ញផលានីតិ ឯតេសំ បច្ចក្ខករណាយ.

៥៨៤. បញ្ញាបដិលាភាយាតិអាទីសុ សោឡសសុ បទេសុ បញ្ញាបដិលាភាយ បញ្ញាវុទ្ធិយា បញ្ញាវេបុល្លាយ បញ្ញាពាហុល្លាយាតិ ឥមានិ ចត្តារិ បញ្ញាវសេន ភាវវចនានិ, សេសានិ ទ្វាទស បុគ្គលវសេន ភាវវចនានិ. សប្បុរិសសំសេវោតិ សប្បុរិសានំ ភជនំ. សទ្ធម្មស្សវនន្តិ តេសំ សប្បុរិសានំ សន្តិកេ សីលាទិប្បដិបត្តិទីបកស្ស សទ្ធម្មវចនស្ស សវនំ. យោនិសោ មនសិការោតិ សុតានំ ធម្មានំ អត្ថូបបរិក្ខាវសេន ឧបាយេន មនសិការោ. ធម្មានុធម្មប្បដិបត្តីតិ លោកុត្តរធម្មេ អនុគតស្ស សីលាទិប្បដិបទាធម្មស្ស បដិបជ្ជនំ.

ឆន្នំ អភិញ្ញាញាណានន្តិ ឥទ្ធិវិធទិព្ពសោតចេតោបរិយបុព្ពេនិវាសទិព្ពចក្ខុអាសវក្ខយញាណានំ. តេសត្តតីនំ ញាណានន្តិ បដិសម្ភិទាបាឡិយំ (បដិ. ម. ១.១-២ មាតិកា) ‘‘សោតាវធានេ បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ, សុត្វាន សំវរេ បញ្ញា សីលមយេ ញាណ’’ន្តិអាទិនា ញាណកថាយ និទ្ទិដ្ឋានំ សាវកសាធារណាសាធារណានំ ញាណានំ. ឥមេសញ្ហិ តេសត្តតិញាណានំ សុតមយញាណាទីនិ សត្តសដ្ឋិញាណានិ សាវកស្ស សាធារណានិ, ‘‘ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តេ ញាណំ, សត្តានំ អាសយានុសយេ ញាណំ, យមកបាដិហីរេ ញាណំ, មហាករុណាសមាបត្តិយា ញាណំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, អនាវរណញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៦៨-៧៣ មាតិកា) ឥមានិ ឆ អសាធារណញាណានិ សាវកេហិ.

សត្តសត្តតីនំ ញាណានន្តិ ឯត្ថ –

‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ញាណំ, អសតិ ជាតិយា នត្ថិ ជរាមរណន្តិ ញាណំ. អតីតម្បិ អទ្ធានំ ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ញាណំ, អសតិ ជាតិយា នត្ថិ ជរាមរណន្តិ ញាណំ. អនាគតម្បិ អទ្ធានំ ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ញាណំ, អសតិ ជាតិយា នត្ថិ ជរាមរណន្តិ ញាណំ. យម្បិស្ស តំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ, តម្បិ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្មន្តិ ញាណំ. ភវបច្ចយា ជាតីតិ ញាណំ…បេ… ឧបាទានបច្ចយា ភវោតិ ញាណំ, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានន្តិ ញាណំ, វេទនាបច្ចយា តណ្ហាតិ ញាណំ, ផស្សបច្ចយា វេទនាតិ ញាណំ, សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោតិ ញាណំ, នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនន្តិ ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបន្តិ ញាណំ, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណន្តិ ញាណំ, អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ ញាណំ, អសតិ អវិជ្ជាយ នត្ថិ សង្ខារាតិ ញាណំ, អតីតម្បិ អទ្ធានំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ ញាណំ, អសតិ អវិជ្ជាយ នត្ថិ សង្ខារាតិ ញាណំ, អនាគតម្បិ អទ្ធានំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ ញាណំ, អសតិ អវិជ្ជាយ នត្ថិ សង្ខារាតិ ញាណំ, យម្បិស្ស តំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ, តម្បិ ខយធមំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្មន្តិ ញាណ’’ន្តិ –

ភគវតា និទានវគ្គេ (សំ. និ. ២.៣៤-៣៥) ជរាមរណាទីសុ ឯកាទសសុ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេសុ បច្ចេកំ សត្ត សត្ត កត្វា វុត្តានិ សត្តសត្តតិញាណានិ.

តត្ថ ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិ បច្ចយាការញាណំ. បច្ចយាការោ ហិ ធម្មានំ បវត្តិសង្ខាតាយ ឋិតិយា ការណត្តា ‘‘ធម្មដ្ឋិតី’’តិ វុច្ចតិ, តត្ថ ញាណំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ, ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិអាទិនា វុត្តស្សេវ ឆព្ពិធស្ស ញាណស្សេតំ អធិវចនំ. ខយធម្មន្តិ ខយគមនសភាវំ. វយធម្មន្តិ វយគមនសភាវំ. វិរាគធម្មន្តិ វិរជ្ជនសភាវំ. និរោធធម្មន្តិ និរុជ្ឈនសភាវន្តិ អត្ថោ.

លាភោតិអាទីសុ លាភោយេវ ឧបសគ្គេន វិសេសេត្វា ‘‘បដិលាភោ’’តិ វុត្តោ. បុន តស្សេវ អត្ថវិវរណវសេន ‘‘បត្តិ សម្បត្តី’’តិ វុត្តំ. ផុសនាតិ អធិគមនវសេន ផុសនា. សច្ឆិកិរិយាតិ បដិលាភសច្ឆិកិរិយា. ឧបសម្បទាតិ និប្ផាទនា.

សត្តន្នញ្ច សេក្ខានន្តិ តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខន្តីតិ សេក្ខសញ្ញិតានំ សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋាទីនំ សត្តន្នំ. បុថុជ្ជនកល្យាណកស្ស ចាតិ និព្ពានគាមិនិយា បដិបទាយ យុត្តត្តា សុន្ទរដ្ឋេន កល្យាណសញ្ញិតស្ស បុថុជ្ជនស្ស. វឌ្ឍិតំ វឌ្ឍនំ ឯកាយាតិ វឌ្ឍិតវឌ្ឍនា. យថាវុត្តានំ អដ្ឋន្នម្បិ បញ្ញានំ វសេន វិសេសតោវ អរហតោ បញ្ញាវសេន បញ្ញាវុទ្ធិយា. តថា បញ្ញាវេបុល្លាយ.

យស្ស កស្សចិបិ វិសេសតោ អនុរូបធម្មស្ស មហន្តំ នាម កិច្ចសិទ្ធិយា វេទិតព្ពន្តិ តទស្ស កិច្ចសិទ្ធិយា ទស្សេន្តោ ‘‘មហន្តេ អត្ថេ បរិគ្គណ្ហាតី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អត្ថាទីនំ មហន្តភាវោ មហាវិសយតាយ វេទិតព្ពោ, មហាវិសយតា ច តេសំ បដិសម្ភិទាមគ្គេ អាគតនយេន វេទិតព្ពា. សីលក្ខន្ធស្ស បន ហេតុមហន្តតាយ, បច្ចយមហន្តតាយ, និស្សយមហន្តតាយ, បភេទមហន្តតាយ, កិច្ចមហន្តតាយ, ផលមហន្តតាយ, អានិសំសមហន្តតាយ ច មហន្តភាវោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ហេតុ អលោភាទយោ. បច្ចយោ ហិរោត្តប្បសទ្ធាសតិវីរិយាទយោ. និស្សយោ សាវកពោធិបច្ចេកពោធិនិយតតា តំសមង្គិនោ ច បុរិសវិសេសា. បភេទោ ចារិត្តវារិត្តាទិវិភាគោ. កិច្ចំ តទង្គាទិវសេន បដិបក្ខវិធមនំ. ផលំ សគ្គសម្បទា និព្ពានសម្បទា ច. អានិសំសោ បិយមនាបតាទិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៩) អាកង្ខេយ្យសុត្តាទីសុ (ម. និ. ១.៦៤ អាទយោ) ច អាគតនយេន វេទិតព្ពោ. ឥមិនា នយេន សមាធិក្ខន្ធាទីនម្បិ មហន្តតា យថារហំ និទ្ធារេត្វា វត្តព្ពា. ឋានាដ្ឋានាទីនំ មហន្តភាវោ បន មហាវិសយតាយ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ឋានាដ្ឋានានំ មហាវិសយតា ពហុធាតុកសុត្តាទីសុ អាគតនយេន វេទិតព្ពា.

វិហារសមាបត្តីនំ មហាវិសយតា សមាធិក្ខន្ធេ មហាវិសយតានិទ្ធារណនយេន វេទិតព្ពា, អរិយសច្ចានំ សកលយានសង្គាហកតោ សច្ចវិភង្គេ (វិភ. ១៨៩ អាទយោ) តំសំវណ្ណនាសុ (វិភ. អដ្ឋ. ១៨៩ អាទយោ) ច អាគតនយេន, សតិបដ្ឋានាទីនំ សតិបដ្ឋានវិភង្គាទីសុ (វិភ. ៣៥៥ អាទយោ) តំសំវណ្ណនាទីសុ (វិភ. អដ្ឋ. ៣៥៥ អាទយោ) ច អាគតនយេន, សាមញ្ញផលានំ មហតោ ហិតស្ស មហតោ សុខស្ស មហតោ អត្ថស្ស មហតោ យោគក្ខេមស្ស និប្ផត្តិភាវតោ សន្តបណីតអតក្កាវចរបណ្ឌិតវេទនីយភាវតោ, អភិញ្ញានំ មហាសម្ភារតោ មហាវិសយតោ មហាកិច្ចតោ មហានុភាវតោ មហានិប្ផត្តិតោ, និព្ពានស្ស មទនិម្មទនាទិមហត្ថសិទ្ធិតោ ច មហន្តភាវោ វេទិតព្ពោ. បរិគ្គណ្ហាតីតិ សភាវាទិតោ បរិច្ឆិជ្ជ គណ្ហាតិ ជានាតិ, បដិវិជ្ឈតីតិ អត្ថោ.

បុថុបញ្ញាតិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – បុថុ នានាក្ខន្ធេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ ‘‘អយំ រូបក្ខន្ធោ នាម…បេ… អយំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ នាមា’’តិ ឯវំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ នានាករណំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ. តេសុបិ ឯកវិធេន រូបក្ខន្ធោ…បេ… ឯកាទសវិធេន រូបក្ខន្ធោ. ឯកវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ…បេ… ពហុវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ. ឯកវិធេន សញ្ញាក្ខន្ធោ…បេ… ពហុវិធេន សញ្ញាក្ខន្ធោ. ឯកវិធេន សង្ខារក្ខន្ធោ…បេ… ពហុវិធេន សង្ខារក្ខន្ធោ. ឯកវិធេន វិញ្ញាណក្ខន្ធោ…បេ… ពហុវិធេន វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ ឯវំ ឯកេកស្ស ខន្ធស្ស ឯកវិធាទិវសេន អតីតាទិវសេនបិ នានាករណំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ.

បុថុ នានាធាតូសូតិ ‘‘អយំ ចក្ខុធាតុ នាម…បេ… អយំ មនោវិញ្ញាណធាតុ នាម. តត្ថ សោឡស ធាតុយោ កាមាវចរា, ទ្វេ ចាតុភូមិកា’’តិ ឯវំ ធាតូសុ នានាករណំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ. តយិទំ ឧបាទិន្នធាតុវសេន វុត្តំ. បច្ចេកពុទ្ធានញ្ហិ ទ្វិន្នញ្ច អគ្គសាវកានំ ឧបាទិន្នធាតូសុ ឯវ នានាករណំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ, តញ្ច ខោ ឯកទេសតោវ, ន និប្បទេសតោ. ពហិទ្ធា អនុបាទិន្នធាតូនំ នានាករណំ តេសំ អវិសយោវ, សព្ពញ្ញុពុទ្ធានំយេវ បន ‘‘ឥមាយ ធាតុយា ឧស្សន្នត្តា ឥមស្ស រុក្ខស្ស ខន្ធោ សេតោ ហោតិ, ឥមស្ស កាឡោ, ឥមស្ស មដ្ឋោ, ឥមស្ស ខរោ, ឥមស្ស ពហលតចោ, ឥមស្ស សុក្ខតចោ. ឥមស្ស បត្តំ វណ្ណសណ្ឋានាទិវសេន ឯវរូបំ. ឥមស្ស បុប្ផំ នីលំ, បីតំ, លោហិតំ, ឱទាតំ, សុគន្ធំ, ទុគ្គន្ធំ, មិស្សកគន្ធំ. ផលំ ខុទ្ទកំ, មហន្តំ, ទីឃំ, វដ្ដំ, សុវណ្ណំ, ទុព្ពណ្ណំ, មដ្ឋំ, ផរុសំ, សុគន្ធំ, ទុគ្គន្ធំ, មធុរំ, តិត្តកំ, អម្ពិលំ, កដុកំ, កសាវំ. កណ្ដកោ តិខិណោ, អតិខិណោ, ឧជុកោ, កុដិលោ, តម្ពោ, នីលោ, លោហិតោ, ឱទាតោ’’តិអាទិនា ធាតុនានត្តំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ.

បុថុ នានាអាយតនេសូតិ ‘‘ឥទំ ចក្ខាយតនំ នាម…បេ… ឥទំ ធម្មាយតនំ នាម. តត្ថ ទសាយតនា កាមាវចរា, ទ្វេ ចាតុភូមកា’’តិ ឯវំ អាយតននានត្តំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ.

បុថុ នានាបដិច្ចសមុប្បាទេសូតិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាភេទតោ សន្តានភេទតោ ច នានប្បភេទេសុ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេសុ. អវិជ្ជាទិអង្គានិ ហិ បច្ចេកំ បដិច្ចសមុប្បាទសញ្ញិតានិ. តេនាហ – សង្ខារបិដកេ ‘‘ទ្វាទស បច្ចយា ទ្វាទស បដិច្ចសមុប្បាទា’’តិ (សំ. និ. ដី. ១.១.១១០).

បុថុ នានាសុញ្ញតមនុបលព្ភេសូតិ នានាសភាវេសុ និច្ចសារាទិវិរហិតេសុ សុញ្ញសភាវេសុ, តតោ ឯវ ឥត្ថិបុរិសអត្តត្តនិយាទិវសេន អនុបលព្ភមានសភាវេសុ. ម-ការោ ហេត្ថ បទសន្ធិករោ.

បុថុ នានាអត្ថេសូតិ អត្ថបដិសម្ភិទាវិសយេសុ បច្ចយុប្បន្នាទិនានាអត្ថេសុ. ធម្មេសូតិ ធម្មបដិសម្ភិទាវិសយេសុ បច្ចយាទិនានាធម្មេសុ. និរុត្តីសូតិ តេសំយេវ អត្ថធម្មានំ និទ្ធារណវចនសង្ខាតេសុ នានានិរុត្តីសុ. បុថុ នានាបដិភានេសូតិ អត្ថបដិសម្ភិទាទិវិសយេសុ ឥមានិ ញាណានិ ឥទមត្ថជោតកានីតិ តថា តថា បដិភានតោ ឧបតិដ្ឋនតោ បដិភានានីតិ លទ្ធនាមេសុ នានាញាណេសុ.

បុថុ នានាសីលក្ខន្ធេសូតិអាទីសុ សីលស្ស បុថុត្តំ នានត្តញ្ច វុត្តមេវ, ឥតរេសំ បន វុត្តនយានុសារេន សុវិញ្ញេយ្យត្តា បាកដមេវ. យំ បន អភិន្នំ ឯកមេវ និព្ពានំ, តត្ថ ឧបចារវសេន បុថុត្តំ គហេតព្ពន្តិ អាហ – ‘‘បុថុ នានាជនសាធារណេ ធម្មេ សមតិក្កម្មា’’តិ. តេនស្ស មទនិម្មទនាទិបរិយាយេន បុថុត្តំ បរិទីបិតំ ហោតិ.

វិបុលេ អត្ថេតិ មហន្តេ អត្ថេ. មហន្តបរិយាយោ ហិ វិបុលសទ្ទោ. គម្ភីរេសូតិ សសាទីហិ វិយ មហាសមុទ្ទោ អនុបចិតញាណសម្ភារេហិ អលព្ភនេយ្យប្បតិដ្ឋេសុ ខន្ធេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ វិសយស្ស គម្ភីរតាយ ញាណស្ស គម្ភីរតា វិភាវិតា.

តិក្ខវិសទភាវាទិគុណេហិ អសាធារណត្តា បរេសំ បញ្ញាយ ន សាមន្តា, អថ ខោ សុវិទូរវិទូរេតិ អសមន្តបញ្ញា អាការស្ស រស្សត្តំ កត្វា. កេចិ ‘‘អសមត្ថបញ្ញា’’តិ បឋន្តិ, តេសំ យថាវុត្តគុណេហិ អញ្ញេហិ អសាធារណត្តា នត្ថិ ឯតិស្សា កាយចិ សមត្ថន្តិ អសមត្ថា បញ្ញាតិ យោជនា. អត្ថវវត្ថានតោតិ អត្ថប្បភេទស្ស យាថាវតោ សន្និដ្ឋានតោ. ន អញ្ញោ កោចិ សក្កោតិ អភិសម្ភវិតុន្តិ ញាណគតិយា សម្បាបុណិតុំ ន អញ្ញោ កោចិបិ សក្កោតិ, តស្មា អយំ សុវិទូរវិទូរេតិ អសមន្តបញ្ញា. ឥទានិ បុគ្គលន្តរវសេន អសមន្តបញ្ញំ វិភាវេតុំ, ‘‘បុថុជ្ជនកល្យាណកស្សា’’តិអាទិ អារទ្ធំ.

‘‘បញ្ញាបភេទកុសលោ អភិន្នញាណោ អធិគតប្បដិសម្ភិទោ ចតុវេសារជ្ជប្បត្តោ ទសពលធារី បុរិសាសភោ បុរិសសីហោ បុរិសនាគោ បុរិសាជញ្ញោ បុរិសធោរយ្ហោ អនន្តញាណោ អនន្តតេជោ អនន្តយសោ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ ពលវា នេតា វិនេតា អនុនេតា បញ្ញាបេតា វិនិជ្ឈាបេតា បេក្ខតា បសាទេតា. សោ ហិ ភគវា អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទេតា, អសញ្ជាតស្ស មគ្គស្ស សញ្ជនេតា, អនក្ខាតស្ស មគ្គស្ស អក្ខាតា, មគ្គញ្ញូ មគ្គវិទូ មគ្គកោវិទោ. មគ្គានុគាមី ច បន ឯតរហិ សាវកា វិហរន្តិ បច្ឆា សមន្នាគតា.

‘‘សោ ហិ ភគវា ជានំ ជានាតិ, បស្សំ បស្សតិ, ចក្ខុភូតោ ញាណភូតោ ធម្មភូតោ ព្រហ្មភូតោ វត្តា បវត្តា អត្ថស្ស និន្នេតា អមតស្ស ទាតា ធម្មស្សាមី តថាគតោ, នត្ថិ តស្ស ភគវតោ អញ្ញាតំ អទិដ្ឋំ អវិទិតំ អសច្ឆិកតំ អផស្សិតំ បញ្ញាយ. អតីតំ អនាគតំ បច្ចុប្បន្នំ ឧបាទាយ សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេន ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណមុខេ អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ, យំ កិញ្ចិ នេយ្យំ នាម អត្ថិ តំ សព្ពំ ជានិតព្ពំ, អត្តត្ថោ វា បរត្ថោ វា ឧភយត្ថោ វា ទិដ្ឋធម្មិកោ វា អត្ថោ សម្បរាយិកោ វា អត្ថោ ឧត្តានោ វា អត្ថោ គម្ភីរោ វា អត្ថោ គូឡ្ហោ វា អត្ថោ បដិច្ឆន្នោ វា អត្ថោ នេយ្យោ វា អត្ថោ នីតោ វា អត្ថោ អនវជ្ជោ វា អត្ថោ និក្កិលេសោ វា អត្ថោ វោទានោ វា អត្ថោ បរមត្ថោ វា អត្ថោ, សព្ពំ តំ អន្តោពុទ្ធញាណេ បរិវត្តតិ.

‘‘សព្ពំ កាយកម្មំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណានុបរិវត្តិ, សព្ពំ វចីកម្មំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណានុបរិវត្តិ, សព្ពំ មនោកម្មំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណានុបរិវត្តិ. អតីតេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អប្បដិហតំ ញាណំ, អនាគតេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អប្បដិហតំ ញាណំ, បច្ចុប្បន្នេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អប្បដិហតំ ញាណំ, យាវតកំ នេយ្យំ, តាវតកំ ញាណំ. យាវតកំ ញាណំ, តាវតកំ នេយ្យំ. នេយ្យបរិយន្តិកំ ញាណំ, ញាណបរិយន្តិកំ នេយ្យំ, នេយ្យំ អតិក្កមិត្វា ញាណំ នប្បវត្តតិ, ញាណំ អតិក្កមិត្វា នេយ្យបថោ នត្ថិ, អញ្ញមញ្ញបរិយន្តដ្ឋាយិនោ តេ ធម្មា, យថា ទ្វិន្នំ សមុគ្គបដលានំ សម្មា ផុសិតានំ ហេដ្ឋិមំ សមុគ្គបដលំ ឧបរិមំ នាតិវត្តតិ, ឧបរិមំ សមុគ្គបដលំ ហេដ្ឋិមំ នាតិវត្តតិ, អញ្ញមញ្ញបរិយន្តដ្ឋាយិនោ, ឯវមេវំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ នេយ្យញ្ច ញាណញ្ច អញ្ញមញ្ញបរិយន្តដ្ឋាយិនោ. យាវតកំ នេយ្យំ, តាវតកំ ញាណំ. យាវតកំ ញាណំ, តាវតកំ នេយ្យំ, នេយ្យបរិយន្តិកំ ញាណំ, ញាណបរិយន្តិកំ នេយ្យំ, នេយ្យំ អតិក្កមិត្វា ញាណំ នប្បវត្តតិ, ញាណំ អតិក្កមិត្វា នេយ្យបថោ នត្ថិ. អញ្ញមញ្ញបរិយន្តដ្ឋាយិនោ តេ ធម្មា. សព្ពធម្មេសុ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណំ បវត្តតិ.

‘‘សព្ពេ ធម្មា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អាវជ្ជនប្បដិពទ្ធា អាកង្ខប្បដិពទ្ធា មនសិការប្បដិពទ្ធា ចិត្តុប្បាទប្បដិពទ្ធា, សព្ពសត្តេសុ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណំ បវត្តតិ. សព្ពេសំ សត្តានំ ពុទ្ធោ អាសយំ ជានាតិ, អនុសយំ ជានាតិ, ចរិតំ ជានាតិ, អធិមុត្តិំ ជានាតិ, អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ តិក្ខិន្ទ្រិយេ មុទិន្ទ្រិយេ ស្វាការេ ទ្វាការេ សុវិញ្ញាបយេ ទុវិញ្ញាបយេ ភព្ពា សព្ពេ សត្តេ បជានាតិ, សទេវកោ លោកោ សមារកោ សព្រហ្មកោ សស្សមណព្រាហ្មណី បជា សទេវមនុស្សា អន្តោពុទ្ធញាណេ បរិវត្តតិ.

‘‘យថា យេ កេចិ មច្ឆកច្ឆបា អន្តមសោ តិមិតិមិង្គលំ ឧបាទាយ អន្តោមហាសមុទ្ទេ បរិវត្តន្តិ, ឯវមេវ សទេវកោ លោកោ សមារកោ សព្រហ្មកោ សស្សមណព្រាហ្មណី បជា សទេវមនុស្សា អន្តោពុទ្ធញាណេ បរិវត្តតិ. យថា យេ កេចិ បក្ខិនោ អន្តមសោ គរុឡំ វេនតេយ្យំ ឧបាទាយ អាកាសស្ស បទេសេ បរិវត្តន្តិ, ឯវមេវ យេបិ តេ សារិបុត្តសមា បញ្ញាយ, តេបិ ពុទ្ធញាណស្ស បទេសេ បរិវត្តន្តិ, ពុទ្ធញាណំ ទេវមនុស្សានំ បញ្ញំ ផរិត្វា អតិឃំសិត្វា តិដ្ឋតិ. យេបិ តេ ខត្តិយបណ្ឌិតា ព្រាហ្មណបណ្ឌិតា គហបតិបណ្ឌិតា សមណបណ្ឌិតា និបុណា កតបរប្បវាទា វាលវេធិរូបា, វោភិន្ទន្តា មញ្ញេ ចរន្តិ បញ្ញាគតេន ទិដ្ឋិគតានិ, តេ តេ បញ្ហំ អភិសង្ខរិត្វា អភិសង្ខរិត្វា’’តិ (បដិ. ម. ៣.៥) –

អាទិនា និទ្ទិដ្ឋបាឡិំ បេយ្យាលមុខេន សំខិបិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘បញ្ញាបភេទកុសលោ បភិន្នញាណោ…បេ… តេ បញ្ហំ អភិសង្ខរិត្វា អភិសង្ខរិត្វា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ បភិន្នញាណោតិ អត្ថាទីសុ បភេទគតញាណោ. ‘‘បភេទញាណោ’’តិបិ បឋន្តិ, សោយេវ អត្ថោ. តេ បញ្ហន្តិ តេ តេ អត្តនា អធិប្បេតំ បញ្ហំ. និទ្ទិដ្ឋការណាតិ វិស្សជ្ជិតការណា. ឧបក្ខិត្តកាតិ ភគវតោ បញ្ញាវេយ្យត្តិយេន សមីបេ ខិត្តកា អន្តេវាសិកា សម្បជ្ជន្តិ.

ភវតិ អភិភវតីតិ ភូរិ. កិំ? រាគាទិំ. ឧបសគ្គេ សតិបិ តទេវ បទំ តមត្ថំ វទតីតិ ឧបសគ្គេន វិនាបិ សោ អត្ថោ វិញ្ញេយ្យោ អនេកត្ថត្តា ធាតូនន្តិ វុត្តំ – ‘‘អភិភុយ្យតី’’តិ. ការកព្យត្តយេន ចេតំ វុត្តំ, តស្មា រាគំ អភិភុយ្យតីតិ សា សា មគ្គបញ្ញា អត្តនា អត្តនា វជ្ឈំ រាគំ អភិភុយ្យតិ អភិភវតិ, មទតីតិ អត្ថោ. អភិភវតីតិ សា សា ផលបញ្ញា តំ តំ រាគំ ភវិ អភិភវិ មទ្ទីតិ ភូរិបញ្ញា. ‘‘អភិភវិតា’’តិ វា បាឋោ, ‘‘អភិភវិត្វា’’តិបិ បឋន្តិ. អភិភវិត្វាតិ ច កិរិយាយ សិទ្ធភាវទស្សនំ. បញ្ញា ចេ សិទ្ធា, រាគាភិភវោ ច សិទ្ធោ ឯវាតិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

រាគាទីសុ បន រជ្ជនលក្ខណោ រាគោ. ទុស្សនលក្ខណោ ទោសោ. មុយ្ហនលក្ខណោ មោហោ. កុជ្ឈនលក្ខណោ កោធោ, ឧបនន្ធនលក្ខណោ ឧបនាហោ. បុព្ពកាលំ កោធោ, អបរកាលំ ឧបនាហោ. បរគុណមក្ខនលក្ខណោ មក្ខោ, យុគគ្គាហលក្ខណោ បលាសោ. បរសម្បត្តិខីយនលក្ខណា ឥស្សា, អត្តនោ សម្បត្តិនិគ្គូហនលក្ខណំ មច្ឆរិយំ. អត្តនា កតបាបប្បដិច្ឆាទនលក្ខណា មាយា, អត្តនោ អវិជ្ជមានគុណប្បកាសនលក្ខណំ សាឋេយ្យំ. ចិត្តស្ស ឧទ្ធុមាតភាវលក្ខណោ ថម្ភោ, ករណុត្តរិយលក្ខណោ សារម្ភោ. ឧន្នតិលក្ខណោ មានោ, អព្ភុន្នតិលក្ខណោ អតិមានោ. មត្តភាវលក្ខណោ មទោ, បញ្ចកាមគុណេសុ ចិត្តវោស្សគ្គលក្ខណោ បមាទោ. ភវតិ អភិភវតិ អរិន្តិ ភូរិ អសរូបតោ បរស្ស អការស្ស លោបំ កត្វា. តេនាហ – ‘‘អរិំ មទ្ទនិបញ្ញាតិ ភូរិបញ្ញា’’តិ. ភវតិ ឯត្ថ ថាវរជង្គមន្តិ ភូរិ វុច្ចតិ បថវី យថា ‘‘ភូមី’’តិ ភូរិ វិយាតិ ភូរិបញ្ញា វិត្ថតវិបុលដ្ឋេន សព្ពំ សហតាយ ច. តេនាហ – ‘‘តាយា’’តិអាទិ. តត្ថ បថវិសមាយាតិ វិត្ថតវិបុលដ្ឋេនេវ បថវិសមាយ. វិត្ថតាយាតិ បជានិតព្ពេ វិសយេ វិត្ថតាយ, ន ឯកទេសេ វត្តមានាយ. វិបុលាយាតិ ឧឡារភូតាយ. សមន្នាគតោតិ បុគ្គលោ. ឥតិ-សទ្ទោ ការណត្ថេ, ឥមិនា ការណេន បុគ្គលស្ស ភូរិបញ្ញាយ សមន្នាគតត្តា តស្ស បញ្ញា ភូរិបញ្ញា នាមាតិ អត្ថោ. ‘‘ភូរិបញ្ញស្ស បញ្ញា ភូរិបញ្ញបញ្ញា’’តិ វត្តព្ពេ ឯកស្ស បញ្ញាសទ្ទស្ស លោបំ កត្វា ‘‘ភូរិបញ្ញា’’តិ វុត្តំ.

អបិចាតិ បញ្ញាបរិយាយទស្សនត្ថំ វុត្តំ. បញ្ញាយមេតន្តិ បញ្ញាយ ឯតំ. អធិវចនន្តិ អធិកំ វចនំ. ភូរីតិ ភូតេ អត្ថេ ខន្ធាទិកេ រមតិ សច្ចសភាវេន, ទិដ្ឋិ វិយ ន អភូតេតិ ភូរិ. មេធាតិ អសនិ វិយ សិលុច្ចយេ កិលេសេ មេធតិ ហិំសតីតិ មេធា, ខិប្បំ គហណធារណដ្ឋេន វា មេធា. បរិណាយិកាតិ យស្សុប្បជ្ជតិ, តំ សត្តំ អត្តហិតប្បដិបត្តិយំ សម្បយុត្តធម្មេ ច យាថាវលក្ខណប្បដិវេធេ បរិណេតីតិ បរិណាយិកា. ឥមេហេវ អញ្ញានិបិ បញ្ញាបរិយាយវចនានិ ហោន្តិ.

បញ្ញាពាហុល្លន្តិ បញ្ញា ពហុលា អស្សាតិ បញ្ញាពហុលោ, តស្ស ភាវោ បញ្ញាពាហុល្លំ. តញ្ច បញ្ញាយ ពាហុល្លំ បវត្តិ ឯវាតិ តមត្ថំ បញ្ញាគរុកស្ស បុគ្គលស្ស វសេន ទស្សេន្តោ, ‘‘ឥធេកច្ចោ បញ្ញាគរុកោ ហោតី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥធេកច្ចោតិ បុថុជ្ជនកល្យាណកោ, អរិយោ វា. បញ្ញា គរុ ឯកស្សាតិ បញ្ញាគរុកោ. បញ្ញាយ ចរិតោ បវត្តិតោ បញ្ញាចរិតោ, បញ្ញាយ ចរិតំ បវត្តំ អស្សាតិ វា បញ្ញាចរិតោ. អនុលោមិកខន្តិអាទិវិភាគា បញ្ញា អាសយោ ឯតស្សាតិ បញ្ញាសយោ. បញ្ញាយ អធិមុត្តោ តន្និន្នោតិ បញ្ញាធិមុត្តោ. សមុស្សិតដ្ឋេន បញ្ញា ធជោ ឯតស្សាតិ បញ្ញាធជោ. បញ្ញាកេតូតិ តស្សេវ វេវចនំ. បញ្ញានិមិត្តំ អាធិបតេយ្យំ ឯតស្សាតិ បញ្ញាធិបតេយ្យោ. បញ្ញាសង្ខាតោ វិចយោ, ធម្មសភាវវិចិននំ វា ពហុលំ ឯតស្សាតិ វិចយពហុលោ. នានប្បការេន ធម្មសភាវវិចិននំ ពហុលំ អស្សាតិ បវិចយពហុលោ. ឱក្ខាយនំ យាថាវតោ ធម្មានំ ឧបដ្ឋានំ ពហុលំ ឯតស្សាតិ ឱក្ខាយនពហុលោ. បញ្ញាយ តស្ស តស្ស ធម្មស្ស សម្មាបេក្ខនា សម្បេក្ខា, សម្បេក្ខាយ អយនំ បវត្តនំ សម្បេក្ខាយនំ, សម្បេក្ខាយនំ ធម្មោ បកតិ អស្សាតិ សម្បេក្ខាយនធម្មោ. សម្បេក្ខាយនំ វា យាថាវតោ ទស្សនធម្មោ សភាវោ ឯតស្សាតិ សម្បេក្ខាយនធម្មោ. សព្ពំ ធម្មជាតំ វិភូតំ វិភាវិតំ កត្វា វិហរណសីលោតិ វិភូតវិហារី.

តច្ចរិតោតិអាទីសុ តំ-សទ្ទេន បញ្ញា បច្ចាមដ្ឋា, តស្មា តត្ថ ‘‘បញ្ញាចរិតោ’’តិអាទិនា អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សា បញ្ញា ចរិតា គរុកា ពហុលា អស្សាតិ តច្ចរិតោ តគ្គរុកោ តព្ពហុលោ. តស្សំ បញ្ញាយំ និន្នោ បោណោ បព្ភារោ អធិមុត្តោតិ តន្និន្នោ តប្បោណោ តប្បព្ភារោ តទធិមុត្តោ. សា បញ្ញា អធិបតិ តទធិបតិ, តទធិបតិតោ អាគតោ តទាធិបតេយ្យោ. បញ្ញាគរុកោតិអាទីនិ ‘‘កាមំ សេវន្តំយេវ ជានាតិ, អយំ បុគ្គលោ នេក្ខម្មគរុកោ’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.១១៤) វិយ បុរិមជាតិតោ បភុតិ វុត្តានិ. តច្ចរិតោតិអាទីនិ ឥមិស្សា ជាតិយា វុត្តានិ. ឥទានិ វុត្តមេវត្ថំ និទស្សនវសេនបិ ទស្សេតុំ – ‘‘យថា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវមេវន្តិអាទីនិ ទស្សិតព្ពនិគមនំ.

សីឃបញ្ញាតិ អត្តនោ វិសយេ សីឃប្បវត្តិកា បញ្ញា, យា សមារទ្ធា អត្តនោ បញ្ញាកិច្ចំ អទន្ធាយន្តី អវិត្ថាយន្តី ខិប្បមេវ សម្បាបេតិ. តេនាហ – ‘‘សីឃំ សីឃំ សីលានិ បរិបូរេតី’’តិអាទិ. តត្ថ សីឃំ សីឃន្តិ ពហូនំ សីលាទីនំ សង្គហត្ថំ ទ្វិក្ខត្តុំ វុត្តំ. សីលានីតិ ចារិត្តវារិត្តវសេន បញ្ញត្តានិ បាតិមោក្ខសំវរសីលានិ, ឋបេត្វា វា ឥន្ទ្រិយសំវរំ តស្ស វិសុំ គហិតត្តា ឥតរានិ តិវិធសីលានិ. ឥន្ទ្រិយសំវរន្តិ ចក្ខាទីនំ ឆន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ រាគប្បដិឃប្បវេសំ អកត្វា សតិកវាដេន និវារណំ ថកនំ. ភោជនេ មត្តញ្ញុតន្តិ បច្ចវេក្ខិតបរិភោគវសេន ភោជនេ បមាណញ្ញុភាវំ. ជាគរិយានុយោគន្តិ ទិវសស្ស តីសុ កោដ្ឋាសេសុ រត្តិយា បឋមមជ្ឈិមកោដ្ឋាសេសុ ច ជាគរតិ ន និទ្ទាយតិ, សមណធម្មមេវ ករោតីតិ ជាគរោ, ជាគរស្ស ភាវោ, កម្មំ វា ជាគរិយំ, ជាគរិយស្ស អនុយោគោ ជាគរិយានុយោគោ, តំ ជាគរិយានុយោគំ. សីលក្ខន្ធន្តិ សេក្ខំ វា អសេក្ខំ វា សីលក្ខន្ធំ. ឯវមិតរេបិ ខន្ធា វេទិតព្ពា. បញ្ញាក្ខន្ធន្តិ មគ្គបញ្ញា ច សេក្ខាសេក្ខានំ លោកិយបញ្ញា ច. វិមុត្តិក្ខន្ធន្តិ ផលវិមុត្តិ. វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធន្តិ បច្ចវេក្ខណញាណំ. សីឃបញ្ញានិទ្ទេសសទិសោយេវ លហុបញ្ញានិទ្ទេសោ, តថា ហាសបញ្ញានិទ្ទេសោ. ជវនបញ្ញានិទ្ទេសោ បន កលាបសម្មសននយេន បវត្តោ. តិក្ខបញ្ញានិទ្ទេសោ វីរិយស្ស ឧស្សុក្កាបនវសេន, និព្ពេធិកបញ្ញានិទ្ទេសោ សព្ពលោកេ អនភិរតសញ្ញាវសេន បវត្តោ. តត្ថ តុរិតកិរិយា សីឃតា. អទន្ធតា លហុតា. វេគាយិតត្តំ ខិប្បតា.

ហាសពហុលោតិ បីតិពហុលោ. សេសបទានិ តស្សេវ វេវចនានិ. អថ វា ហាសពហុលោតិ មូលបទំ. វេទពហុលោតិ តស្សា ឯវ បីតិយា សម្បយុត្តសោមនស្សវេទនាវសេន និទ្ទេសបទំ. តុដ្ឋិពហុលោតិ នាតិពលវបីតិយា តុដ្ឋាការវសេន. បាមោជ្ជពហុលោតិ ពលវបីតិយា បមុទិតភាវវសេន. សីលានិ បរិបូរេតីតិ ហដ្ឋប្បហដ្ឋោ ឧទគ្គូទគ្គោ សម្បិយាយមានោ សីលានិ សម្បាទេតិ. បីតិសោមនស្សសហគតា ហិ បញ្ញា អភិរតិវសេន អារម្មណេ ផុល្លិតា វិកសិតា វិយ បវត្តតិ, ន ឯវំ ឧបេក្ខាសហគតាតិ.

អនិច្ចតោ ខិប្បំ ជវតីតិ ‘‘ខន្ធបញ្ចកំ អនិច្ច’’ន្តិ វេគាយិតេន បវត្តតិ, បដិបក្ខទូរីភាវេន បុព្ពាភិសង្ខារស្ស សាតិសយត្តា ឥន្ទេន វិស្សដ្ឋវជិរំ វិយ លក្ខណំ អវិរជ្ឈន្តី អទន្ធាយន្តី អនិច្ចលក្ខណំ វេគសា បដិវិជ្ឈតិ, តស្មា សា ជវនបញ្ញា នាមាតិ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាវសេន ជវនបញ្ញំ ទស្សេត្វា ពលវវិបស្សនាវសេន ទស្សេតុំ – ‘‘រូប’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ខយដ្ឋេនាតិ យត្ថ យត្ថ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជនតោ ខយសភាវត្តា. ភយដ្ឋេនាតិ ភយានកភាវតោ. អសារកដ្ឋេនាតិ អត្តសារវិរហតោ និច្ចសារាទិវិរហតោ ច. តុលយិត្វាតិ តុលាភូតាយ វិបស្សនាបញ្ញាយ តុលេត្វា. តីរយិត្វាតិ តាយ ឯវ តីរណភូតាយ តីរេត្វា. វិភាវយិត្វាតិ យាថាវតោ បកាសេត្វា បាកដំ កត្វា. អថ វា តុលយិត្វាតិ កលាបសម្មសនវសេន តុលយិត្វា. តីរយិត្វាតិ ឧទយព្ពយានុបស្សនាវសេន តីរេត្វា. វិភាវយិត្វាតិ ភង្គានុបស្សនាទិវសេន បាកដំ កត្វា. វិភូតំ កត្វាតិ សង្ខារុបេក្ខានុលោមវសេន ផុដំ កត្វា. រូបនិរោធេតិ រូបក្ខន្ធស្ស និរោធភូតេ និព្ពានេ. ខិប្បំ ជវតីតិ និន្នបោណបព្ភារវសេន ជវតិ បវត្តតិ. ឥទានិ សិខាប្បត្តវិបស្សនាវសេន ជវនបញ្ញំ ទស្សេតុំ, បុន ‘‘រូប’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

ញាណស្ស តិក្ខភាវោ នាម សវិសេសំ បដិបក្ខសមុច្ឆិន្ទនេន វេទិតព្ពោតិ ‘‘ខិប្បំ កិលេសេ ឆិន្ទតីតិ តិក្ខបញ្ញា’’តិ វត្វា តេ បន កិលេសេ វិភាគេន ទស្សេន្តោ, ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្ក’’ន្តិអាទិមាហ. សមថវិបស្សនាហិ វិក្ខម្ភនតទង្គវសេន បហីនម្បិ អរិយមគ្គេន អសមូហតត្តា ឧប្បត្តិធម្មតំ អនតីតតាយ អសមូហតុប្បន្នន្តិ វុច្ចតិ, តំ ឥធ ‘‘ឧប្បន្ន’’ន្តិ អធិប្បេតំ. នាធិវាសេតីតិ សន្តានំ អារោបេត្វា ន វាសេតិ. បជហតីតិ សមុច្ឆេទវសេន បជហតិ. វិនោទេតីតិ ខិបតិ. ព្យន្តិំ ករោតីតិ វិគតន្តំ ករោតិ. អនភាវំ គមេតីតិ អនុ អភាវំ គមេតិ, វិបស្សនាក្កមេន អរិយមគ្គំ បត្វា សមុច្ឆេទវសេនេវ អភាវំ គមយតីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច កាមប្បដិសំយុត្តោ វិតក្កោ កាមវិតក្កោ. ‘‘ឥមេ សត្តា មរន្តូ’’តិ បរេសំ មរណប្បដិសំយុត្តោ វិតក្កោ ព្យាបាទវិតក្កោ. ‘‘ឥមេ សត្តា វិហិំសិយន្តូ’’តិ បរេសំ វិហិំសាបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ វិហិំសាវិតក្កោ. បាបកេតិ លាមកេ. អកុសលេ ធម្មេតិ អកោសល្លសម្ភូតេ ធម្មេ. តិក្ខបញ្ញោ នាម ខិប្បាភិញ្ញោ ហោតិ, បដិបទា ចស្ស ន ចលតីតិ អាហ – ‘‘ឯកម្ហិ អាសនេ ចត្តារោ អរិយមគ្គា’’តិអាទិ.

‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា ខយធម្មា វយធម្មា វិរាគធម្មា និរោធធម្មា’’តិ យាថាវតោ ទស្សនេន សច្ចប្បដិវេធោ ឥជ្ឈតិ, ន អញ្ញថាតិ ការណមុខេន និព្ពេធិកបញ្ញំ ទស្សេតុំ – ‘‘សព្ពសង្ខារេសុ ឧព្ពេគពហុលោ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧព្ពេគពហុលោតិ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិអាទិនា (ធ. ប. ២៧៧) នយេន សព្ពសង្ខារេសុ អភិណ្ហប្បវត្តសំវេគោ. ឧត្តាសពហុលោតិ ញាណភយវសេន សព្ពសង្ខារេសុ ពហុសោ ឧត្រស្តមានសោ. តេន អាទីនវានុបស្សនមាហ. ឧក្កណ្ឋនពហុលោតិ សង្ខារតោ ឧទ្ធំ វិសង្ខារាភិមុខតាយ ឧក្កណ្ឋនពហុលោ. ឥមិនា និព្ពិទានុបស្សនមាហ. អរតិពហុលោតិអាទិនា តស្សា ឯវ អបរាបរូបបត្តិំ. ពហិមុខោតិ សព្ពសង្ខារតោ ពហិភូតំ និព្ពានំ ឧទ្ទិស្ស បវត្តញាណមុខោ. តថា បវត្តិតវិមោក្ខមុខោ. និព្ពិជ្ឈនំ បដិវិជ្ឈនំ និព្ពេធោ, សោ ឯតិស្សា អត្ថីតិ និព្ពេធិកា, និព្ពិជ្ឈតីតិ វា និព្ពេធិកា, សា ឯវ បញ្ញា និព្ពេធិកបញ្ញា. អនិព្ពិទ្ធបុព្ពន្តិ អនមតគ្គេ សំសារេ អន្តំ បាបេត្វា អនិវិទ្ធបុព្ពំ. អប្បទាលិតបុព្ពន្តិ តស្សេវ អត្ថវចនំ, អន្តករណេនេវ អប្បទាលិតបុព្ពន្តិ អត្ថោ. លោភក្ខន្ធន្តិ លោភរាសិំ, លោភកោដ្ឋាសំ វា.

កាយគតាសតិវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.