(១៦) ១. ឯកធម្មបាឡិ-បឋមវគ្គវណ្ណនា

២៩៦. ឯកធម្មបាឡិវណ្ណនាយំ ឥធ ធម្ម-សទ្ទោ សភាវត្ថោ ‘‘កុសលា ធម្មា’’តិអាទីសុ វិយាតិ អាហ – ‘‘ឯកសភាវោ’’តិ. ឯកន្តេនាតិ ឯកំសេន, អវស្សន្តិ អត្ថោ. វដ្ដេតិ សំសារវដ្ដេ. និព្ពិន្ទនត្ថាយាតិ អនភិរមនត្ថាយ. វិរជ្ជនត្ថាយាតិ អរជ្ជនត្ថាយ. វិរជ្ជនាយាតិ បលុជ្ជនាយ. តេនេវាហ – ‘‘វិគមាយា’’តិ. រាគាទីនំ និរោធាយាតិ មគ្គញាណេន រាគាទីនំ និរោធនត្ថាយ. មគ្គញាណេន និរោធនំ នាម អច្ចន្តំ អប្បវត្តិករណន្តិ អាហ – ‘‘អប្បវត្តិករណត្ថាយា’’តិ. យថា ខាទនីយស្ស មុខេ កត្វា ខាទនំ នាម យាវទេវ អជ្ឈោហរណត្ថំ, ឯវំ រាគាទីនំ និរោធនំ វដ្ដនិរោធនត្ថមេវាតិ វុត្តំ – ‘‘វដ្ដស្សេវ វា និរុជ្ឈនត្ថាយា’’តិ. យស្មា កិលេសេសុ ខីណេសុ ឥតរំ វដ្ដទ្វយម្បិ ខីណមេវ ហោតិ, តស្មា មូលមេវ គណ្ហន្តោ ‘‘ឧបសមាយាតិ កិលេសវូបសមនត្ថាយា’’តិ អាហ. សង្ខតធម្មានំ អភិជាននំ នាម តត្ថ លក្ខណត្តយារោបនមុខេនេវាតិ អាហ – ‘‘អនិច្ចាទិ…បេ… អភិជាននត្ថាយា’’តិ. សម្ពុជ្ឈិតព្ពានិ នាម ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ តព្ពិនិមុត្តស្ស ញេយ្យស្ស អភាវតោ. ‘‘ចតុន្នំ សច្ចានំ ពុជ្ឈនត្ថាយា’’តិ វត្វា តយិទំ ពុជ្ឈនំ យស្ស ញាណស្ស វសេន ឥជ្ឈតិ, តស្ស ញាណស្ស វសេន ទស្សេតុំ – ‘‘ពោធិ វុច្ចតី’’តិអាទិ វុត្តំ. អប្បច្ចយនិព្ពានស្សាតិ អមតធាតុយា.

ឧស្សាហជននត្ថន្តិ កម្មដ្ឋានេ អភិរុចិឧប្បាទនាយ. វិសកណ្ដកោតិ គុឡស្ស វាណិជសមញ្ញា. ‘‘កិស្មិញ្ចិ ទេសេ ទេសភាសា’’តិ កេចិ. ឧច្ឆុរសោ សមបាកបក្កោ ចុណ្ណាទីហិ មិស្សេត្វា បិណ្ឌីកតោ គុឡោ, អបិណ្ឌីកតោ ផាណិតំ. បាកវិសេសេន ខណ្ឌខណ្ឌសេទិតោ ខណ្ឌោ, មលាភាវំ អាបន្នោ សក្ករា.

សរតីតិ សតិ. អនុ អនុ សរតីតិ អនុស្សតិ, អនុ អនុរូបា សតីតិបិ អនុស្សតិ. ទុវិធំ ហោតីតិ បយោជនវសេន ទុវិធំ ហោតិ. ចិត្តសម្បហំសនត្ថន្តិ បសាទនីយវត្ថុស្មិំ បសាទុប្បាទនេន ភាវនាចិត្តស្ស បរិតោសនត្ថំ. វិបស្សនត្ថន្តិ វិបស្សនាសុខត្ថំ. ឧបចារសមាធិនា ហិ ចិត្តេ សមាហិតេ វិបស្សនាសុខេន ឥជ្ឈតិ. ចិត្តុប្បាទោតិ ភាវនាវសេន បវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ. ឧបហញ្ញតិ បតិហញ្ញតិ បដិកូលត្តា អារម្មណស្ស. តតោ ឯវ ឧក្កណ្ឋតិ, កម្មដ្ឋានំ រិញ្ចតិ, និរស្សាទោ ហោតិ ភាវនស្សាទស្ស អលព្ភនតោ. បសីទតិ ពុទ្ធគុណានំ បសាទនីយត្តា. តថា ច កង្ខាទិចេតោខិលាភាវេន វិនីវរណោ ហោតិ. ទមេត្វាតិ នីវរណនិរាករណេន និព្ពិសេវនំ កត្វា. ឯវំ កម្មដ្ឋានន្តរានុយុញ្ជនេន ចិត្តបរិទមនស្ស ឧបមំ ទស្សេន្តោ, ‘‘កថ’’ន្តិអាទិមាហ.

កោ អយំ…បេ… អនុស្សរីតិ កោ អយំ មម អព្ភន្តរេ ឋត្វា អនុស្សរិ. បរិគ្គណ្ហន្តោតិ ពាហិរកបរិកប្បិតស្ស អនុស្សរកស្ស សព្ពសោ អភាវទស្សនមេតំ. តេនាហ – ‘‘ន អញ្ញោ កោចី’’តិ. ទិស្វាតិ បរិយេសននយេន វុត្តប្បការំ ចិត្តមេវ អនុស្សរីតិ ទិស្វា សព្ពម្បេតន្តិ ឯតំ ហទយវត្ថុអាទិប្បភេទំ សព្ពម្បិ. ឥទញ្ច រូបំ បុរិមញ្ច អរូបន្តិ ឥទំ រុប្បនសភាវត្តា រូបំ, បុរិមំ អតំសភាវត្តា អរូបន្តិ សង្ខេបតោ រូបារូបំ វវត្ថបេត្វា. បញ្ចក្ខន្ធេ វវត្ថបេត្វាតិ យោជនា. សម្ភាវិកាតិ សមុដ្ឋាបិកា. តស្សាតិ សមុទយសច្ចស្ស. និរោធោតិ និរោធនិមិត្តំ. អប្បនាវារោតិ យថារទ្ធាយ ទេសនាយ និគមនវារោ.

២៩៧. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា យ្វាយំ ‘‘តំ បនេត’’ន្តិអាទិនា អត្ថនយោ ពុទ្ធានុស្សតិយំ វិភាវិតោតិ អតិទិសតិ, ស្វាយំ អតិទេសោ បយោជនវសេន នវសុបិ អនុស្សតីសុ សាធារណវសេន វុត្តោបិ អានាបានស្សតិអាទីសុ តីសុ វិបស្សនត្ថានេវ ហោន្តីតិ ឥមិនា អបវាទេន និវត្តិតោតិ តាសំ ឯកប្បយោជនតាវ ទដ្ឋព្ពា. ធម្មេ អនុស្សតិ ធម្មានុស្សតីតិ សមាសបទវិភាគទស្សនម្បិ វចនត្ថទស្សនបក្ខិកមេវាតិ អាហ – ‘‘អយំ បនេត្ថ វចនត្ថោ’’តិ. ធម្មំ អារព្ភាតិ ហិ ធម្មស្ស អនុស្សតិយា វិសយភាវទស្សនមេតំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. សីលំ អារព្ភាតិ អត្តនោ បារិសុទ្ធិសីលំ អារព្ភ. ចាគំ អារព្ភាតិ អត្តនោ ចាគគុណំ អារព្ភ. ទេវតា អារព្ភាតិ ឯត្ថ ទេវតាគុណសទិសតាយ អត្តនោ សទ្ធាសីលសុតចាគបញ្ញាសុ ទេវតាសមញ្ញា. ភវតិ ហិ តំសទិសេបិ តព្ពោហារោ យថា ‘‘តានិ ឱសធានិ, ឯស ព្រហ្មទត្តោ’’តិ ច. តេនាហ – ‘‘ទេវតា សក្ខិដ្ឋានេ ឋបេត្វា’’តិអាទិ. តត្ថ ទេវតា សក្ខិដ្ឋានេ ឋបេត្វាតិ ‘‘យថារូបាយ សទ្ធាយ សមន្នាគតា តា ទេវតា ឥតោ ចុតា តត្ថ ឧបបន្នា, មយ្ហម្បិ តថារូបា សទ្ធា សំវិជ្ជតិ. យថារូបេន សីលេន, យថារូបេន សុតេន, យថារូបេន ចាគេន, យថារូបាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតា តា ទេវតា ឥតោ ចុតា តត្ថ ឧបបន្នា, មយ្ហម្បិ តថារូបា បញ្ញា សំវិជ្ជតី’’តិ ឯវំ ទេវតា សក្ខិដ្ឋានេ ឋបេត្វា. អស្សាសបស្សាសនិមិត្តំ នាម តត្ថ លទ្ធព្ពប្បដិភាគនិមិត្តំ. គតាតិ អារម្មណករណវសេន ឧបគតា បវត្តា.

ឧបសម្មតិ ឯត្ថ ទុក្ខន្តិ ឧបសមោ, និព្ពានំ. អច្ចន្តមេវ ឯត្ថ ឧបសម្មតិ វដ្ដត្តយន្តិ អច្ចន្តូបសមោ, និព្ពានមេវ. ខិណោតិ ខេបេតិ កិលេសេតិ ខយោ, អរិយមគ្គោ. តេ ឯវ ឧបសមេតីតិ ឧបសមោ, អរិយមគ្គោ ឯវ. ខយោ ច សោ ឧបសមោ ចាតិ ខយូបសមោ. តត្រចាយំ ឧបសមោ ធម្មោ ឯវាតិ ធម្មានុស្សតិយា ឧបសមានុស្សតិ ឯកសង្គហោតិ? សច្ចំ ឯកសង្គហោ ធម្មភាវសាមញ្ញេ អធិប្បេតេ, សង្ខតធម្មតោ បន អសង្ខតធម្មោ សាតិសយោ ឧឡារតមបណីតតមភាវតោតិ ទីបេតុំ វិសុំ នីហរិត្វា វុត្តំ. ឥមមេវ ហិ វិសេសំ សន្ធាយ ភគវា – ‘‘ធម្មានុស្សតី’’តិ វត្វាបិ ឧបសមានុស្សតិំ អវោច អនុស្សរន្តស្ស សវិសេសំ សន្តបណីតភាវេន ឧបដ្ឋានតោ. ឯវញ្ច កត្វា ឥធ ខយូបសមគ្គហណម្បិ សមត្ថិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យថេវ ហិ សមានេបិ លោកុត្តរធម្មភាវេ ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិអាទិវចនតោ (ឥតិវុ. ៩០) មគ្គផលធម្មេហិ និព្ពានធម្មោ សាតិសយោ, ឯវំ ផលធម្មតោ មគ្គធម្មោ កិលេសប្បហានេន អច្ឆរិយធម្មភាវតោ, តស្មា អច្ចន្តូបសមេន សទ្ធិំ ខយូបសមោបិ គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. វិបស្សនត្ថានេវ ហោន្តីតិ កស្មា វុត្តន្តិ? ‘‘ឯកន្តនិព្ពិទាយាតិអាទិវចនតោ’’តិ កេចិ, តំ អការណំ ពុទ្ធានុស្សតិអាទីសុបិ តថា ទេសនាយ អាគតត្តា. យថា បន ពុទ្ធានុស្សតិអាទីនិ កម្មដ្ឋានានិ វិបស្សនត្ថានិ ហោន្តិ, និមិត្តសម្បហំសនត្ថានិបិ ហោន្តិ, ន ឯវមេតានិ, ឯតានិ បន វិបស្សនត្ថានេវាតិ តថា វុត្តំ.

បឋមវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.