(១៥) ២. អដ្ឋានបាឡិ-ទុតិយវគ្គវណ្ណនា

២៧៨. វិវាទុបច្ឆេទតោតិ វិវាទុបច្ឆេទការណា. ទ្វីសុ ឧប្បន្នេសុ យោ វិវាទោ ភវេយ្យ, តស្ស អនុប្បាទោយេវេត្ថ វិវាទុបច្ឆេទោ. ឯកស្មិំ ទីបេតិអាទិនា ទីបន្តរេបិ ឯកជ្ឈំ ន ឧប្បជ្ជតិ, បគេវ ឯកទីបេតិ ទស្សេតិ. សោបិ បរិហាយេថាតិ ចក្កវាឡស្ស បទេសេ ឯវ បវត្តិតព្ពត្តា បរិហាយេយ្យ.

២៧៩-២៨០. មនុស្សត្តន្តិ មនុស្សភាវោ តស្សេវ បព្ពជ្ជាទិគុណានំ យោគ្គភាវតោ. លិង្គសម្បត្តីតិ បុរិសភាវោ. ហេតូតិ មនោវចីបណិធានបុព្ពិកា ហេតុសម្បទា. សត្ថារទស្សនន្តិ សត្ថុសម្មុខីភាវោ. បព្ពជ្ជាតិ កម្មកិរិយវាទីសុ តាបសេសុ, ភិក្ខូសុ វា បព្ពជ្ជា. គុណសម្បត្តីតិ អភិញ្ញាទិគុណសម្បទា. អធិការោតិ ពុទ្ធេ ឧទ្ទិស្ស អធិកោ ការោ, សវិសេសា ឧបការកិរិយា អធិកោ សក្ការោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឆន្ទោវ ឆន្ទតា, សម្មាសម្ពោធិំ ឧទ្ទិស្ស សាតិសយោ កត្តុកម្យតាកុសលច្ឆន្ទោ. អដ្ឋធម្មសមោធានាតិ ឯតេសំ អដ្ឋន្នំ ធម្មានំ សមាយោគេន. អភិនីហារោតិ កាយបណិធានំ. សមិជ្ឈតីតិ និប្ផជ្ជតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន បរមត្ថទីបនិយា ចរិយាបិដកវណ្ណនាយ (ចរិយា. អដ្ឋ. បកិណ្ណកកថា) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. សព្ពាការបរិបូរមេវាតិ បរិបុណ្ណលក្ខណតាយ សត្តុត្តមាទីហិ សព្ពាការេន សម្បន្នមេវ. ន ហិ ឥត្ថិយា កោសោហិតវត្ថគុយ្ហតាទិ សម្ភវតិ. ទុតិយបកតិ ច នាម បឋមបកតិតោ និហីនា ឯវ. តេនេវាហ – អនន្តរវារេ ‘‘យស្មា’’តិអាទិ.

២៨១. ឥធ បុរិសស្ស តត្ថ និព្ពត្តនតោតិ ឥមស្មិំ មនុស្សលោកេ បុរិសភូតស្ស តត្ថ ព្រហ្មលោកេ ព្រហ្មត្តភាវេន និព្ពត្តនតោ. តេន អសតិបិ បុរិសលិង្គេ បុរិសាការា ព្រហ្មានោ ហោន្តីតិ ទស្សេតិ. តំយេវ ច បុរិសាការំ សន្ធាយ វុត្តំ ភគវតា ‘‘យំ បុរិសោ ព្រហ្មត្តំ ការេយ្យា’’តិ. តេនេវាហ – ‘‘សមានេបី’’តិអាទិ. យទិ ឯវំ ឥត្ថិយោ ព្រហ្មលោកេ ន ឧប្បជ្ជេយ្យុន្តិ អាហ – ‘‘ព្រហ្មត្ត’’ន្តិអាទិ.

២៩០-២៩៥. ‘‘កាយទុច្ចរិតស្សា’’តិអាទិបាឡិយា កម្មនិយាមោ នាម កថិតោ. សមញ្ជនំ សមង្គោ, សមន្នាគមោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ សមង្គី, សមន្នាគតោ, សមញ្ជនសីលោ វា សមង្គី, បុព្ពភាគេ ឧបករណសមុទាយតោ បភុតិ អាយូហនវសេន អាយូហនសមង្គីតា, សន្និដ្ឋាបកចេតនាវសេន ចេតនាសមង្គិតា. ចេតនាសន្តតិវសេន វា អាយូហនសមង្គិតា, តំតំចេតនាក្ខណវសេន ចេតនាសមង្គីតា. កតូបចិតស្ស អវិបក្កវិបាកស្ស កម្មស្ស វសេន កម្មសមង្គិតា. កម្មេ បន វិបច្ចិតុំ អារទ្ធេ វិបាកប្បវត្តិវសេន វិបាកសមង្គិតា. កម្មាទីនំ ឧបដ្ឋានកាលវសេន ឧបដ្ឋានសមង្គិតា. កុសលាកុសលកម្មាយូហនក្ខណេតិ កុសលកម្មស្ស អកុសលកម្មស្ស ច សមីហនក្ខណេ. តថាតិ ឥមិនា កុសលាកុសលកម្មបទំ អាកឌ្ឍតិ. យថា កតំ កម្មំ ផលទានសមត្ថំ ហោតិ, តថា កតំ ឧបចិតំ. វិបាការហន្តិ ទុតិយភវាទីសុ វិបច្ចនារហំ. ឧប្បជ្ជមានានំ ឧបបត្តិនិមិត្តំ ឧបដ្ឋាតីតិ យោជនា. ឧបបត្តិយា ឧប្បជ្ជនស្ស និមិត្តំ ការណន្តិ ឧបបត្តិនិមិត្តំ, កម្មំ, កម្មនិមិត្តំ, គតិនិមិត្តញ្ច. អដ្ឋកថាយំ បន គតិនិមិត្តវសេនេវ យោជនា ទស្សិតា. កម្មកម្មនិមិត្តានម្បិ ឧបដ្ឋានំ យថារហំ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘យានិស្ស តានិ បុព្ពេ កតានិ កម្មានិ, តានិស្ស តស្មិំ សមយេ ឱលម្ពន្តិ អជ្ឈោលម្ពន្តិ អភិលម្ពន្តិ’’តិ (ម. និ. ៣.២៤៨) វចនតោ សាយន្ហេ មហន្តានំ បព្ពតកូដានំ ឆាយា វិយ អាសន្នមរណស្ស សត្តស្ស ចិត្តេ សុបិនេ វិយ វិបច្ចិតុំ កតោកាសំ កម្មំ, តស្ស និមិត្តំ គតិនិមិត្តំ ឧបតិដ្ឋតេវ. ចលតីតិ បរិវត្តតិ. ឯកេន ហិ កម្មុនា តជ្ជេ និមិត្តេ ឧបដ្ឋិតេ បច្ចយវិសេសវសេន តតោ អញ្ញេន កម្មុនា តទញ្ញស្ស និមិត្តស្ស ឧបដ្ឋានំ បរិវត្តនំ. សេសា និច្ចលា អវសេសា ចតុព្ពិធាបិ សមង្គិតា និច្ចលា អបរិវត្តនតោ.

សុនខវាជិកោតិ សុនខេហិ មិគវាជវសេន វជនសីលោ, សុនខលុទ្ទកោតិ អត្ថោ. តលសន្ថរណបូជន្តិ ភូមិតលស្ស បុប្ផេហិ សន្ថរណបូជំ. អាយូហនចេតនា កម្មសមង្គិតាវសេនាតិ កាយទុច្ចរិតស្ស អបរាបរំ អាយូហនេន សន្និដ្ឋាបកចេតនាយ តស្សេវ បកប្បនេ កម្មក្ខយករញាណេន អខេបិតត្តា យថូបចិតកម្មុនា ច សមង្គិភាវស្ស វសេន.

កម្មន្តិ អកុសលកម្មំ. តស្មិំយេវ ខណេតិ អាយូហនក្ខណេយេវ. តស្សាតិ កម្មសមង្គិនោ បុគ្គលស្ស សគ្គោ វារិតោ, តញ្ចេ កម្មំ វិបាកវារំ លភេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. សគ្គោ វារិតោតិ ច និទស្សនមត្តំ. មនុស្សលោកោបិស្ស វារិតោវាតិ. អបរេ បន បុរិមេហិ វិបាកាវរណស្ស អនុទ្ធដត្តា ‘‘តស្មិំយេវ ខណេ’’តិ ច អវិសេសេន វុត្តត្តា តំ ទោសំ បរិហរិតុំ ‘‘អាយូហិតកម្មំ នាមា’’តិអាទិមាហ. យទា កម្មំ វិបាកវារំ លភតីតិ ឥទំ កតោកាសស្ស អប្បដិពាហិយត្តា វុត្តំ. តថា ហិ ភគវា តតិយបារាជិកវត្ថុស្មិំ (បារា. ១៦២ អាទយោ) បដិសល្លីយិ, ឥមស្មិំ សុត្តេ ‘‘កាយទុច្ចរិតសមង្គី’’តិ អាគតត្តា វិបាកូបដ្ឋានសមង្គិតា ន លព្ភន្តិ.

(ទុតិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.)

អដ្ឋានបាឡិវណ្ណនាយំ អនុត្តានត្ថទីបនា និដ្ឋិតា.