២. អនុបទវគ្គោ

១. អនុបទសុត្តំ

៩៣. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘បណ្ឌិតោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ; មហាបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ; បុថុបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ; ហាសបញ្ញោ [ហាសុបញ្ញោ (សី. បី.)], ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ; ជវនបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ; តិក្ខបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ; និព្ពេធិកបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ; សារិបុត្តោ, ភិក្ខវេ, អឌ្ឍមាសំ អនុបទធម្មវិបស្សនំ វិបស្សតិ. តត្រិទំ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តស្ស អនុបទធម្មវិបស្សនាយ ហោតិ.

៩៤. ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. យេ ច បឋមេ ឈានេ [បឋមជ្ឈានេ (ក. សី. បី. ក.)] ធម្មា វិតក្កោ ច វិចារោ ច បីតិ ច សុខញ្ច ចិត្តេកគ្គតា ច, ផស្សោ វេទនា សញ្ញា ចេតនា ចិត្តំ ឆន្ទោ អធិមោក្ខោ វីរិយំ សតិ ឧបេក្ខា មនសិការោ – ត្យាស្ស ធម្មា អនុបទវវត្ថិតា ហោន្តិ. ត្យាស្ស ធម្មា វិទិតា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ. សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឯវំ កិរមេ ធម្មា អហុត្វា សម្ភោន្តិ, ហុត្វា បដិវេន្តី’តិ. សោ តេសុ ធម្មេសុ អនុបាយោ អនបាយោ អនិស្សិតោ អប្បដិពទ្ធោ [អប្បដិពន្ធោ (ក.)] វិប្បមុត្តោ វិសំយុត្តោ វិមរិយាទីកតេន ចេតសា វិហរតិ. សោ ‘អត្ថិ ឧត្តរិ និស្សរណ’ន្តិ បជានាតិ. តព្ពហុលីការា អត្ថិត្វេវស្ស [អត្ថិតេវស្ស (សី. បី.)] ហោតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. យេ ច ទុតិយេ ឈានេ ធម្មា – អជ្ឈត្តំ សម្បសាទោ ច បីតិ ច សុខញ្ច ចិត្តេកគ្គតា ច, ផស្សោ វេទនា សញ្ញា ចេតនា ចិត្តំ ឆន្ទោ អធិមោក្ខោ វីរិយំ សតិ ឧបេក្ខា មនសិការោ – ត្យាស្ស ធម្មា អនុបទវវត្ថិតា ហោន្តិ. ត្យាស្ស ធម្មា វិទិតា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ. សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឯវំ កិរមេ ធម្មា អហុត្វា សម្ភោន្តិ, ហុត្វា បដិវេន្តី’តិ. សោ តេសុ ធម្មេសុ អនុបាយោ អនបាយោ អនិស្សិតោ អប្បដិពទ្ធោ វិប្បមុត្តោ វិសំយុត្តោ វិមរិយាទីកតេន ចេតសា វិហរតិ. សោ ‘អត្ថិ ឧត្តរិ និស្សរណ’ន្តិ បជានាតិ. តព្ពហុលីការា អត្ថិត្វេវស្ស ហោតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ, សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ. យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ – ‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’តិ តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. យេ ច តតិយេ ឈានេ ធម្មា – សុខញ្ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច ចិត្តេកគ្គតា ច, ផស្សោ វេទនា សញ្ញា ចេតនា ចិត្តំ ឆន្ទោ អធិមោក្ខោ វីរិយំ សតិ ឧបេក្ខា មនសិការោ – ត្យាស្ស ធម្មា អនុបទវវត្ថិតា ហោន្តិ, ត្យាស្ស ធម្មា វិទិតា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ. សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឯវំ កិរមេ ធម្មា អហុត្វា សម្ភោន្តិ, ហុត្វា បដិវេន្តី’តិ. សោ តេសុ ធម្មេសុ អនុបាយោ អនបាយោ អនិស្សិតោ អប្បដិពទ្ធោ វិប្បមុត្តោ វិសំយុត្តោ វិមរិយាទីកតេន ចេតសា វិហរតិ. សោ ‘អត្ថិ ឧត្តរិ និស្សរណ’ន្តិ បជានាតិ. តព្ពហុលីការា អត្ថិត្វេវស្ស ហោតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. យេ ច ចតុត្ថេ ឈានេ ធម្មា – ឧបេក្ខា អទុក្ខមសុខា វេទនា បស្សទ្ធត្តា ចេតសោ អនាភោគោ សតិបារិសុទ្ធិ ចិត្តេកគ្គតា ច, ផស្សោ វេទនា សញ្ញា ចេតនា ចិត្តំ ឆន្ទោ អធិមោក្ខោ វីរិយំ សតិ ឧបេក្ខា មនសិការោ – ត្យាស្ស ធម្មា អនុបទវវត្ថិតា ហោន្តិ. ត្យាស្ស ធម្មា វិទិតា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ. សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឯវំ កិរមេ ធម្មា អហុត្វា សម្ភោន្តិ, ហុត្វា បដិវេន្តី’តិ. សោ តេសុ ធម្មេសុ អនុបាយោ អនបាយោ អនិស្សិតោ អប្បដិពទ្ធោ វិប្បមុត្តោ វិសំយុត្តោ វិមរិយាទីកតេន ចេតសា វិហរតិ. សោ ‘អត្ថិ ឧត្តរិ និស្សរណ’ន្តិ បជានាតិ. តព្ពហុលីការា អត្ថិត្វេវស្ស ហោតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា ‘អនន្តោ អាកាសោ’តិ អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. យេ ច អាកាសានញ្ចាយតនេ ធម្មា – អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ច ចិត្តេកគ្គតា ច ផស្សោ វេទនា សញ្ញា ចេតនា ចិត្តំ ឆន្ទោ អធិមោក្ខោ វីរិយំ សតិ ឧបេក្ខា មនសិការោ – ត្យាស្ស ធម្មា អនុបទវវត្ថិតា ហោន្តិ. ត្យាស្ស ធម្មា វិទិតា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ. សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឯវំ កិរមេ ធម្មា អហុត្វា សម្ភោន្តិ, ហុត្វា បដិវេន្តី’តិ. សោ តេសុ ធម្មេសុ អនុបាយោ អនបាយោ អនិស្សិតោ អប្បដិពទ្ធោ វិប្បមុត្តោ វិសំយុត្តោ វិមរិយាទីកតេន ចេតសា វិហរតិ. សោ ‘អត្ថិ ឧត្តរិ និស្សរណ’ន្តិ បជានាតិ. តព្ពហុលីការា អត្ថិត្វេវស្ស ហោតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’ន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. យេ ច វិញ្ញាណញ្ចាយតនេ ធម្មា – វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ច ចិត្តេកគ្គតា ច, ផស្សោ វេទនា សញ្ញា ចេតនា ចិត្តំ ឆន្ទោ អធិមោក្ខោ វីរិយំ សតិ ឧបេក្ខា មនសិការោ – ត្យាស្ស ធម្មា អនុបទវវត្ថិតា ហោន្តិ. ត្យាស្ស ធម្មា វិទិតា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ. សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឯវំ កិរមេ ធម្មា អហុត្វា សម្ភោន្តិ, ហុត្វា បដិវេន្តី’តិ. សោ តេសុ ធម្មេសុ អនុបាយោ អនបាយោ អនិស្សិតោ អប្បដិពទ្ធោ វិប្បមុត្តោ វិសំយុត្តោ វិមរិយាទីកតេន ចេតសា វិហរតិ. សោ ‘អត្ថិ ឧត្តរិ និស្សរណ’ន្តិ បជានាតិ. តព្ពហុលីការា អត្ថិត្វេវស្ស ហោតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘នត្ថិ កិញ្ចី’តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. យេ ច អាកិញ្ចញ្ញាយតនេ ធម្មា – អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ច ចិត្តេកគ្គតា ច, ផស្សោ វេទនា សញ្ញា ចេតនា ចិត្តំ ឆន្ទោ អធិមោក្ខោ វីរិយំ សតិ ឧបេក្ខា មនសិការោ – ត្យាស្ស ធម្មា អនុបទវវត្ថិតា ហោន្តិ. ត្យាស្ស ធម្មា វិទិតា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ. សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឯវំ កិរមេ ធម្មា អហុត្វា សម្ភោន្តិ, ហុត្វា បដិវេន្តី’តិ. សោ តេសុ ធម្មេសុ អនុបាយោ អនបាយោ អនិស្សិតោ អប្បដិពទ្ធោ វិប្បមុត្តោ វិសំយុត្តោ វិមរិយាទីកតេន ចេតសា វិហរតិ. សោ ‘អត្ថិ ឧត្តរិ និស្សរណ’ន្តិ បជានាតិ. តព្ពហុលីការា អត្ថិត្វេវស្ស ហោតិ.

៩៥. ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ សព្ពសោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សោ តាយ សមាបត្តិយា សតោ វុដ្ឋហតិ. សោ តាយ សមាបត្តិយា សតោ វុដ្ឋហិត្វា យេ ធម្មា [យេ តេ ធម្មា (សី.)] អតីតា និរុទ្ធា វិបរិណតា តេ ធម្មេ សមនុបស្សតិ – ‘ឯវំ កិរមេ ធម្មា អហុត្វា សម្ភោន្តិ, ហុត្វា បដិវេន្តី’តិ. សោ តេសុ ធម្មេសុ អនុបាយោ អនបាយោ អនិស្សិតោ អប្បដិពទ្ធោ វិប្បមុត្តោ វិសំយុត្តោ វិមរិយាទីកតេន ចេតសា វិហរតិ. សោ ‘អត្ថិ ឧត្តរិ និស្សរណ’ន្តិ បជានាតិ. តព្ពហុលីការា អត្ថិត្វេវស្ស ហោតិ.

៩៦. ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ សព្ពសោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ. សោ តាយ សមាបត្តិយា សតោ វុដ្ឋហតិ. សោ តាយ សមាបត្តិយា សតោ វុដ្ឋហិត្វា យេ ធម្មា អតីតា និរុទ្ធា វិបរិណតា តេ ធម្មេ សមនុបស្សតិ – ‘ឯវំ កិរមេ ធម្មា អហុត្វា សម្ភោន្តិ, ហុត្វា បដិវេន្តី’តិ. សោ តេសុ ធម្មេសុ អនុបាយោ អនបាយោ អនិស្សិតោ អប្បដិពទ្ធោ វិប្បមុត្តោ វិសំយុត្តោ វិមរិយាទីកតេន ចេតសា វិហរតិ. សោ ‘នត្ថិ ឧត្តរិ និស្សរណ’ន្តិ បជានាតិ. តព្ពហុលីការា នត្ថិត្វេវស្ស ហោតិ.

៩៧. ‘‘យំ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, សម្មា វទមានោ វទេយ្យ – ‘វសិប្បត្តោ បារមិប្បត្តោ អរិយស្មិំ សីលស្មិំ, វសិប្បត្តោ បារមិប្បត្តោ អរិយស្មិំ សមាធិស្មិំ, វសិប្បត្តោ បារមិប្បត្តោ អរិយាយ បញ្ញាយ, វសិប្បត្តោ បារមិប្បត្តោ អរិយាយ វិមុត្តិយា’តិ, សារិបុត្តមេវ តំ សម្មា វទមានោ វទេយ្យ – ‘វសិប្បត្តោ បារមិប្បត្តោ អរិយស្មិំ សីលស្មិំ, វសិប្បត្តោ បារមិប្បត្តោ អរិយស្មិំ សមាធិស្មិំ, វសិប្បត្តោ បារមិប្បត្តោ អរិយាយ បញ្ញាយ, វសិប្បត្តោ បារមិប្បត្តោ អរិយាយ វិមុត្តិយា’តិ. យំ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, សម្មា វទមានោ វទេយ្យ – ‘ភគវតោ បុត្តោ ឱរសោ មុខតោ ជាតោ ធម្មជោ ធម្មនិម្មិតោ ធម្មទាយាទោ នោ អាមិសទាយាទោ’តិ, សារិបុត្តមេវ តំ សម្មា វទមានោ វទេយ្យ – ‘ភគវតោ បុត្តោ ឱរសោ មុខតោ ជាតោ ធម្មជោ ធម្មនិម្មិតោ ធម្មទាយាទោ នោ អាមិសទាយាទោ’តិ. សារិបុត្តោ, ភិក្ខវេ, តថាគតេន អនុត្តរំ ធម្មចក្កំ បវត្តិតំ សម្មទេវ អនុប្បវត្តេតី’’តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ.

អនុបទសុត្តំ និដ្ឋិតំ បឋមំ.

២. ឆព្ពិសោធនសុត្តំ

៩៨. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អញ្ញំ ព្យាករោតិ – ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាមី’តិ. តស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ភាសិតំ នេវ អភិនន្ទិតព្ពំ នប្បដិក្កោសិតព្ពំ. អនភិនន្ទិត្វា អប្បដិក្កោសិត្វា បញ្ហោ បុច្ឆិតព្ពោ – ‘ចត្តារោមេ, អាវុសោ, វោហារា តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សម្មទក្ខាតា. កតមេ ចត្តារោ? ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋវាទិតា, សុតេ សុតវាទិតា, មុតេ មុតវាទិតា, វិញ្ញាតេ វិញ្ញាតវាទិតា – ឥមេ ខោ, អាវុសោ, ចត្តារោ វោហារា តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សម្មទក្ខាតា. កថំ ជានតោ បនាយស្មតោ, កថំ បស្សតោ ឥមេសុ ចតូសុ វោហារេសុ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្ត’ន្តិ? ខីណាសវស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ វុសិតវតោ កតករណីយស្ស ឱហិតភារស្ស អនុប្បត្តសទត្ថស្ស បរិក្ខីណភវសំយោជនស្ស សម្មទញ្ញាវិមុត្តស្ស អយមនុធម្មោ ហោតិ វេយ្យាករណាយ – ‘ទិដ្ឋេ ខោ អហំ, អាវុសោ, អនុបាយោ អនបាយោ អនិស្សិតោ អប្បដិពទ្ធោ វិប្បមុត្តោ វិសំយុត្តោ វិមរិយាទីកតេន ចេតសា វិហរាមិ. សុតេ ខោ អហំ, អាវុសោ…បេ… មុតេ ខោ អហំ, អាវុសោ… វិញ្ញាតេ ខោ អហំ, អាវុសោ, អនុបាយោ អនបាយោ អនិស្សិតោ អប្បដិពទ្ធោ វិប្បមុត្តោ វិសំយុត្តោ វិមរិយាទីកតេន ចេតសា វិហរាមិ. ឯវំ ខោ មេ, អាវុសោ, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ ឥមេសុ ចតូសុ វោហារេសុ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្ត’ន្តិ. តស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ‘សាធូ’តិ ភាសិតំ អភិនន្ទិតព្ពំ អនុមោទិតព្ពំ. ‘សាធូ’តិ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧត្តរិំ បញ្ហោ បុច្ឆិតព្ពោ.

៩៩. ‘‘‘បញ្ចិមេ, អាវុសោ, ឧបាទានក្ខន្ធា តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សម្មទក្ខាតា. កតមេ បញ្ច? សេយ្យថិទំ – រូបុបាទានក្ខន្ធោ, វេទនុបាទានក្ខន្ធោ, សញ្ញុបាទានក្ខន្ធោ, សង្ខារុបាទានក្ខន្ធោ, វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ – ឥមេ ខោ, អាវុសោ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សម្មទក្ខាតា. កថំ ជានតោ បនាយស្មតោ, កថំ បស្សតោ ឥមេសុ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្ត’ន្តិ? ខីណាសវស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ វុសិតវតោ កតករណីយស្ស ឱហិតភារស្ស អនុប្បត្តសទត្ថស្ស បរិក្ខីណភវសំយោជនស្ស សម្មទញ្ញាវិមុត្តស្ស អយមនុធម្មោ ហោតិ វេយ្យាករណាយ – ‘រូបំ ខោ អហំ, អាវុសោ, អពលំ វិរាគុនំ [វិរាគំ (សី. បី.), វិរាគុតំ (ដីកា)] អនស្សាសិកន្តិ វិទិត្វា យេ រូបេ ឧបាយូបាទានា [ឧបយូបាទានា (ក.)] ចេតសោ អធិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយា តេសំ ខយា វិរាគា និរោធា ចាគា បដិនិស្សគ្គា វិមុត្តំ មេ ចិត្តន្តិ បជានាមិ. វេទនំ ខោ អហំ, អាវុសោ…បេ… សញ្ញំ ខោ អហំ, អាវុសោ… សង្ខារេ ខោ អហំ, អាវុសោ… វិញ្ញាណំ ខោ អហំ, អាវុសោ, អពលំ វិរាគុនំ អនស្សាសិកន្តិ វិទិត្វា យេ វិញ្ញាណេ ឧបាយូបាទានា ចេតសោ អធិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយា តេសំ ខយា វិរាគា និរោធា ចាគា បដិនិស្សគ្គា វិមុត្តំ មេ ចិត្តន្តិ បជានាមិ. ឯវំ ខោ មេ, អាវុសោ, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ ឥមេសុ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្ត’ន្តិ. តស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ‘សាធូ’តិ ភាសិតំ អភិនន្ទិតព្ពំ, អនុមោទិតព្ពំ. ‘សាធូ’តិ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧត្តរិំ បញ្ហោ បុច្ឆិតព្ពោ.

១០០. ‘‘‘ឆយិមា, អាវុសោ, ធាតុយោ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សម្មទក្ខាតា. កតមា ឆ? បថវីធាតុ, អាបោធាតុ, តេជោធាតុ, វាយោធាតុ, អាកាសធាតុ, វិញ្ញាណធាតុ – ឥមា ខោ, អាវុសោ, ឆ ធាតុយោ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សម្មទក្ខាតា. កថំ ជានតោ បនាយស្មតោ, កថំ បស្សតោ ឥមាសុ ឆសុ ធាតូសុ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្ត’ន្តិ? ខីណាសវស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ វុសិតវតោ កតករណីយស្ស ឱហិតភារស្ស អនុប្បត្តសទត្ថស្ស បរិក្ខីណភវសំយោជនស្ស សម្មទញ្ញាវិមុត្តស្ស អយមនុធម្មោ ហោតិ វេយ្យាករណាយ – ‘បថវីធាតុំ ខោ អហំ, អាវុសោ, ន អត្តតោ ឧបគច្ឆិំ, ន ច បថវីធាតុនិស្សិតំ អត្តានំ. យេ ច បថវីធាតុនិស្សិតា ឧបាយូបាទានា ចេតសោ អធិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយា តេសំ ខយា វិរាគា និរោធា ចាគា បដិនិស្សគ្គា វិមុត្តំ មេ ចិត្តន្តិ បជានាមិ. អាបោធាតុំ ខោ អហំ, អាវុសោ…បេ… តេជោធាតុំ ខោ អហំ, អាវុសោ… វាយោធាតុំ ខោ អហំ, អាវុសោ… អាកាសធាតុំ ខោ អហំ, អាវុសោ… វិញ្ញាណធាតុំ ខោ អហំ, អាវុសោ, ន អត្តតោ ឧបគច្ឆិំ, ន ច វិញ្ញាណធាតុនិស្សិតំ អត្តានំ. យេ ច វិញ្ញាណធាតុនិស្សិតា ឧបាយូបាទានា ចេតសោ អធិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយា តេសំ ខយា វិរាគា និរោធា ចាគា បដិនិស្សគ្គា វិមុត្តំ មេ ចិត្តន្តិ បជានាមិ. ឯវំ ខោ មេ, អាវុសោ, ជានតោ, ឯវំ បស្សតោ ឥមាសុ ឆសុ ធាតូសុ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្ត’ន្តិ. តស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ‘សាធូ’តិ ភាសិតំ អភិនន្ទិតព្ពំ, អនុមោទិតព្ពំ. ‘សាធូ’តិ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧត្តរិំ បញ្ហោ បុច្ឆិតព្ពោ.

១០១. ‘‘‘ឆ ខោ បនិមានិ, អាវុសោ, អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ [អជ្ឈត្តិកានិ ពាហិរានិ (ស្យា. កំ. បី.)] អាយតនានិ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សម្មទក្ខាតានិ. កតមានិ ឆ? ចក្ខុ ចេវ រូបា ច, សោតញ្ច សទ្ទា ច, ឃានញ្ច គន្ធា ច, ជិវ្ហា ច រសា ច, កាយោ ច ផោដ្ឋព្ពា ច, មនោ ច ធម្មា ច – ឥមានិ ខោ, អាវុសោ, ឆ អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានិ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សម្មទក្ខាតានិ. កថំ ជានតោ បនាយស្មតោ, កថំ បស្សតោ ឥមេសុ ឆសុ អជ្ឈត្តិកពាហិរេសុ អាយតនេសុ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្ត’ន្តិ? ខីណាសវស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ វុសិតវតោ កតករណីយស្ស ឱហិតភារស្ស អនុប្បត្តសទត្ថស្ស បរិក្ខីណភវសំយោជនស្ស សម្មទញ្ញាវិមុត្តស្ស អយមនុធម្មោ ហោតិ វេយ្យាករណាយ – ‘ចក្ខុស្មិំ, អាវុសោ, រូបេ ចក្ខុវិញ្ញាណេ ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសុ យោ ឆន្ទោ យោ រាគោ យា នន្ទី [នន្ទិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] យា តណ្ហា យេ ច ឧបាយូបាទានា ចេតសោ អធិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយា តេសំ ខយា វិរាគា និរោធា ចាគា បដិនិស្សគ្គា វិមុត្តំ មេ ចិត្តន្តិ បជានាមិ. សោតស្មិំ, អាវុសោ, សទ្ទេ សោតវិញ្ញាណេ…បេ… ឃានស្មិំ, អាវុសោ, គន្ធេ ឃានវិញ្ញាណេ… ជិវ្ហាយ, អាវុសោ, រសេ ជិវ្ហាវិញ្ញាណេ… កាយស្មិំ, អាវុសោ, ផោដ្ឋព្ពេ កាយវិញ្ញាណេ… មនស្មិំ, អាវុសោ, ធម្មេ មនោវិញ្ញាណេ មនោវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសុ យោ ឆន្ទោ យោ រាគោ យា នន្ទី យា តណ្ហា យេ ច ឧបាយូបាទានា ចេតសោ អធិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយា តេសំ ខយា វិរាគា និរោធា ចាគា បដិនិស្សគ្គា វិមុត្តំ មេ ចិត្តន្តិ បជានាមិ. ឯវំ ខោ មេ, អាវុសោ, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ ឥមេសុ ឆសុ អជ្ឈត្តិកពាហិរេសុ អាយតនេសុ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្ត’ន្តិ. តស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ‘សាធូ’តិ ភាសិតំ អភិនន្ទិតព្ពំ អនុមោទិតព្ពំ. ‘សាធូ’តិ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧត្តរិំ បញ្ហោ បុច្ឆិតព្ពោ.

១០២. ‘‘‘កថំ ជានតោ បនាយស្មតោ, កថំ បស្សតោ ឥមស្មិញ្ច សវិញ្ញាណកេ កាយេ ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេសុ អហំការមមំការមានានុសយា សមូហតា’តិ [សុសមូហតាតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]? ខីណាសវស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ វុសិតវតោ កតករណីយស្ស ឱហិតភារស្ស អនុប្បត្តសទត្ថស្ស បរិក្ខីណភវសំយោជនស្ស សម្មទញ្ញាវិមុត្តស្ស អយមនុធម្មោ ហោតិ វេយ្យាករណាយ – ‘បុព្ពេ ខោ អហំ, អាវុសោ, អគារិយភូតោ សមានោ អវិទ្ទសុ អហោសិំ. តស្ស មេ តថាគតោ វា តថាគតសាវកោ វា ធម្មំ ទេសេសិ. តាហំ ធម្មំ សុត្វា តថាគតេ សទ្ធំ បដិលភិំ. សោ តេន សទ្ធាបដិលាភេន សមន្នាគតោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខិំ – សម្ពាធោ ឃរាវាសោ រជាបថោ, អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា. នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ. យំនូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យ’’’ន្តិ.

‘‘សោ ខោ អហំ, អាវុសោ, អបរេន សមយេន អប្បំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ, អប្បំ វា ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ មហន្តំ វា ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិំ. សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ អហោសិំ និហិតទណ្ឌោ និហិតសត្ថោ, លជ្ជី ទយាបន្នោ សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី វិហាសិំ. អទិន្នាទានំ បហាយ អទិន្នាទានា បដិវិរតោ អហោសិំ ទិន្នាទាយី ទិន្នបាដិកង្ខី, អថេនេន សុចិភូតេន អត្តនា វិហាសិំ. អព្រហ្មចរិយំ បហាយ ព្រហ្មចារី អហោសិំ អារាចារី វិរតោ មេថុនា គាមធម្មា. មុសាវាទំ បហាយ មុសាវាទា បដិវិរតោ អហោសិំ សច្ចវាទី សច្ចសន្ធោ ថេតោ បច្ចយិកោ អវិសំវាទកោ លោកស្ស. បិសុណំ វាចំ បហាយ បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ អហោសិំ, ឥតោ សុត្វា ន អមុត្រ អក្ខាតា ឥមេសំ ភេទាយ, អមុត្រ វា សុត្វា ន ឥមេសំ អក្ខាតា អមូសំ ភេទាយ; ឥតិ ភិន្នានំ វា សន្ធាតា សហិតានំ វា អនុប្បទាតា សមគ្គារាមោ សមគ្គរតោ សមគ្គនន្ទី សមគ្គករណិំ វាចំ ភាសិតា អហោសិំ. ផរុសំ វាចំ បហាយ ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ អហោសិំ; យា សា វាចា នេលា កណ្ណសុខា បេមនីយា ហទយង្គមា បោរី ពហុជនកន្តា ពហុជនមនាបា តថារូបិំ វាចំ ភាសិតា អហោសិំ. សម្ផប្បលាបំ បហាយ សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ អហោសិំ; កាលវាទី ភូតវាទី អត្ថវាទី ធម្មវាទី វិនយវាទី និធានវតិំ វាចំ ភាសិតា អហោសិំ កាលេន សាបទេសំ បរិយន្តវតិំ អត្ថសំហិតំ.

‘‘សោ ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភា បដិវិរតោ អហោសិំ, ឯកភត្តិកោ អហោសិំ រត្តូបរតោ វិរតោ វិកាលភោជនា. នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនា បដិវិរតោ អហោសិំ. មាលាគន្ធវិលេបនធារណមណ្ឌនវិភូសនដ្ឋានា បដិវិរតោ អហោសិំ. ឧច្ចាសយនមហាសយនា បដិវិរតោ អហោសិំ. ជាតរូបរជតបដិគ្គហណា បដិវិរតោ អហោសិំ, អាមកធញ្ញបដិគ្គហណា បដិវិរតោ អហោសិំ, អាមកមំសបដិគ្គហណា បដិវិរតោ អហោសិំ; ឥត្ថិកុមារិកបដិគ្គហណា បដិវិរតោ អហោសិំ, ទាសិទាសបដិគ្គហណា បដិវិរតោ អហោសិំ, អជេឡកបដិគ្គហណា បដិវិរតោ អហោសិំ, កុក្កុដសូករបដិគ្គហណា បដិវិរតោ អហោសិំ, ហត្ថិគវស្សវឡវបដិគ្គហណា បដិវិរតោ អហោសិំ, ខេត្តវត្ថុបដិគ្គហណា បដិវិរតោ អហោសិំ. ទូតេយ្យបហិណគមនានុយោគា បដិវិរតោ អហោសិំ, កយវិក្កយា បដិវិរតោ អហោសិំ, តុលាកូដកំសកូដមានកូដា បដិវិរតោ អហោសិំ, ឧក្កោដនវញ្ចននិកតិសាចិយោគា បដិវិរតោ អហោសិំ, ឆេទនវធពន្ធនវិបរាមោសអាលោបសហសាការា បដិវិរតោ អហោសិំ.

‘‘សោ សន្តុដ្ឋោ អហោសិំ កាយបរិហារិកេន ចីវរេន, កុច្ឆិបរិហារិកេន បិណ្ឌបាតេន. សោ យេន យេនេវ [យេន យេន ច (ក.)] បក្កមិំ សមាទាយេវ បក្កមិំ. សេយ្យថាបិ នាម បក្ខី សកុណោ យេន យេនេវ ឌេតិ សបត្តភារោវ ឌេតិ; ឯវមេវ ខោ អហំ, អាវុសោ; សន្តុដ្ឋោ អហោសិំ កាយបរិហារិកេន ចីវរេន, កុច្ឆិបរិហារិកេន បិណ្ឌបាតេន. សោ យេន យេនេវ បក្កមិំ សមាទាយេវ បក្កមិំ. សោ ឥមិនា អរិយេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ អជ្ឈត្តំ អនវជ្ជសុខំ បដិសំវេទេសិំ.

១០៣. ‘‘សោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី អហោសិំ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី; យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជិំ; រក្ខិំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជិំ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ ន និមិត្តគ្គាហី អហោសិំ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី; យត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជិំ; រក្ខិំ មនិន្ទ្រិយំ, មនិន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជិំ. សោ ឥមិនា អរិយេន ឥន្ទ្រិយសំវរេន សមន្នាគតោ អជ្ឈត្តំ អព្យាសេកសុខំ បដិសំវេទេសិំ.

‘‘សោ អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ សម្បជានការី អហោសិំ, អាលោកិតេ វិលោកិតេ សម្បជានការី អហោសិំ, សមិញ្ជិតេ បសារិតេ សម្បជានការី អហោសិំ, សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណេ សម្បជានការី អហោសិំ, អសិតេ បីតេ ខាយិតេ សាយិតេ សម្បជានការី អហោសិំ, ឧច្ចារបស្សាវកម្មេ សម្បជានការី អហោសិំ, គតេ ឋិតេ និសិន្នេ សុត្តេ ជាគរិតេ ភាសិតេ តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការី អហោសិំ.

‘‘សោ ឥមិនា ច អរិយេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ, (ឥមាយ ច អរិយាយ សន្តុដ្ឋិយា សមន្នាគតោ,) [បស្ស ម. និ. ១.២៩៦ ចូឡហត្ថិបទោបមេ] ឥមិនា ច អរិយេន ឥន្ទ្រិយសំវរេន សមន្នាគតោ, ឥមិនា ច អរិយេន សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជិំ អរញ្ញំ រុក្ខមូលំ បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនបត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាលបុញ្ជំ. សោ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ និសីទិំ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា.

‘‘សោ អភិជ្ឈំ លោកេ បហាយ វិគតាភិជ្ឈេន ចេតសា វិហាសិំ, អភិជ្ឈាយ ចិត្តំ បរិសោធេសិំ. ព្យាបាទបទោសំ បហាយ អព្យាបន្នចិត្តោ វិហាសិំ សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី, ព្យាបាទបទោសា ចិត្តំ បរិសោធេសិំ. ថិនមិទ្ធំ បហាយ វិគតថិនមិទ្ធោ វិហាសិំ អាលោកសញ្ញី សតោ សម្បជានោ, ថិនមិទ្ធា ចិត្តំ បរិសោធេសិំ. ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហាយ អនុទ្ធតោ វិហាសិំ អជ្ឈត្តំ, វូបសន្តចិត្តោ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចា ចិត្តំ បរិសោធេសិំ. វិចិកិច្ឆំ បហាយ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ វិហាសិំ អកថំកថី កុសលេសុ ធម្មេសុ, វិចិកិច្ឆាយ ចិត្តំ បរិសោធេសិំ.

១០៤. ‘‘សោ ឥមេ បញ្ច នីវរណេ បហាយ ចេតសោ ឧបក្កិលេសេ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិំ. វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ…បេ… តតិយំ ឈានំ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិំ.

‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គណេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ អាសវានំ ខយញាណាយ ចិត្តំ អភិនិន្នាមេសិំ. សោ ឥទំ ទុក្ខន្តិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ, អយំ ទុក្ខសមុទយោតិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ, អយំ ទុក្ខនិរោធោតិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ, អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ; ឥមេ អាសវាតិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ, អយំ អាសវសមុទយោតិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ, អយំ អាសវនិរោធោតិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ, អយំ អាសវនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ. តស្ស មេ ឯវំ ជានតោ ឯវំ បស្សតោ កាមាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចិត្ថ, ភវាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចិត្ថ, អវិជ្ជាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចិត្ថः វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ អហោសិ. ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ អព្ភញ្ញាសិំ. ឯវំ ខោ មេ, អាវុសោ, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ ឥមស្មិញ្ច សវិញ្ញាណកេ កាយេ ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេសុ អហំការមមំការមានានុសយា សមូហតា’’តិ. ‘‘តស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ‘សាធូ’តិ ភាសិតំ អភិនន្ទិតព្ពំ អនុមោទិតព្ពំ. ‘សាធូ’តិ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘លាភា នោ, អាវុសោ, សុលទ្ធំ នោ, អាវុសោ, យេ មយំ អាយស្មន្តំ តាទិសំ សព្រហ្មចារិំ សមនុបស្សាមា’’’តិ [បស្សាមាតិ (សី.)].

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ.

ឆព្ពិសោធនសុត្តំ និដ្ឋិតំ ទុតិយំ.

៣. សប្បុរិសសុត្តំ

១០៥. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច – ‘‘សប្បុរិសធម្មញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ អសប្បុរិសធម្មញ្ច. តំ សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសធម្មោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ ឧច្ចាកុលា បព្ពជិតោ ហោតិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោម្ហិ ឧច្ចាកុលា បព្ពជិតោ, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ ន ឧច្ចាកុលា បព្ពជិតា’តិ. សោ តាយ ឧច្ចាកុលីនតាយ អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ. អយំ [អយម្បិ (សី. បី.)], ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសធម្មោ. សប្បុរិសោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ ឧច្ចាកុលីនតាយ លោភធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, ទោសធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, មោហធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ. នោ ចេបិ ឧច្ចាកុលា បព្ពជិតោ ហោតិ; សោ ច ហោតិ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ សាមីចិប្បដិបន្នោ អនុធម្មចារី, សោ តត្ថ បុជ្ជោ, សោ តត្ថ បាសំសោ’តិ. សោ បដិបទំយេវ អន្តរំ ករិត្វា តាយ ឧច្ចាកុលីនតាយ នេវត្តានុក្កំសេតិ ន បរំ វម្ភេតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសធម្មោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ មហាកុលា បព្ពជិតោ ហោតិ…បេ… [យថា ឧច្ចាកុលវារេ តថា វិត្ថារេតព្ពំ] មហាភោគកុលា បព្ពជិតោ ហោតិ…បេ… ឧឡារភោគកុលា បព្ពជិតោ ហោតិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោម្ហិ ឧឡារភោគកុលា បព្ពជិតោ, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ ន ឧឡារភោគកុលា បព្ពជិតា’តិ. សោ តាយ ឧឡារភោគតាយ អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសធម្មោ. សប្បុរិសោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ ឧឡារភោគតាយ លោភធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, ទោសធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, មោហធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ. នោ ចេបិ ឧឡារភោគកុលា បព្ពជិតោ ហោតិ; សោ ច ហោតិ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ សាមីចិប្បដិបន្នោ អនុធម្មចារី, សោ តត្ថ បុជ្ជោ, សោ តត្ថ បាសំសោ’តិ. សោ បដិបទំយេវ អន្តរំ ករិត្វា តាយ ឧឡារភោគតាយ នេវត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសធម្មោ.

១០៦. ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ ញាតោ ហោតិ យសស្សី. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោម្ហិ ញាតោ យសស្សី, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ អប្បញ្ញាតា អប្បេសក្ខា’តិ. សោ តេន ញត្តេន [ញាតេន (សី. ក.), ញាតត្តេន (ស្យា. កំ. បី.)] អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសធម្មោ. សប្បុរិសោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ ញត្តេន លោភធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, ទោសធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, មោហធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ. នោ ចេបិ ញាតោ ហោតិ យសស្សី; សោ ច ហោតិ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ សាមីចិប្បដិបន្នោ អនុធម្មចារី, សោ តត្ថ បុជ្ជោ, សោ តត្ថ បាសំសោ’តិ. សោ បដិបទំយេវ អន្តរំ ករិត្វា តេន ញត្តេន នេវត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសធម្មោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ លាភី ហោតិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោម្ហិ លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ ន លាភិនោ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាន’ន្តិ. សោ តេន លាភេន អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសធម្មោ. សប្បុរិសោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ លាភេន លោភធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, ទោសធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, មោហធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ. នោ ចេបិ លាភី ហោតិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ; សោ ច ហោតិ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ សាមីចិប្បដិបន្នោ អនុធម្មចារី, សោ តត្ថ បុជ្ជោ, សោ តត្ថ បាសំសោ’តិ. សោ បដិបទំយេវ អន្តរំ ករិត្វា តេន លាភេន នេវត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសធម្មោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ ពហុស្សុតោ ហោតិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោម្ហិ ពហុស្សុតោ, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ ន ពហុស្សុតា’តិ. សោ តេន ពាហុសច្ចេន អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសធម្មោ. សប្បុរិសោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ ពាហុសច្ចេន លោភធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, ទោសធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, មោហធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ. នោ ចេបិ ពហុស្សុតោ ហោតិ; សោ ច ហោតិ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ សាមីចិប្បដិបន្នោ អនុធម្មចារី, សោ តត្ថ បុជ្ជោ, សោ តត្ថ បាសំសោ’តិ. សោ បដិបទំយេវ អន្តរំ ករិត្វា តេន ពាហុសច្ចេន នេវត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសធម្មោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ វិនយធរោ ហោតិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោម្ហិ វិនយធរោ, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ ន វិនយធរា’តិ. សោ តេន វិនយធរត្តេន អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសធម្មោ. សប្បុរិសោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ វិនយធរត្តេន លោភធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, ទោសធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, មោហធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ. នោ ចេបិ វិនយធរោ ហោតិ; សោ ច ហោតិ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ សាមីចិប្បដិបន្នោ អនុធម្មចារី, សោ តត្ថ បុជ្ជោ, សោ តត្ថ បាសំសោ’តិ. សោ បដិបទំយេវ អន្តរំ ករិត្វា តេន វិនយធរត្តេន នេវត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសធម្មោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ ធម្មកថិកោ ហោតិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោម្ហិ ធម្មកថិកោ, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ ន ធម្មកថិកា’តិ. សោ តេន ធម្មកថិកត្តេន អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសធម្មោ. សប្បុរិសោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ ធម្មកថិកត្តេន លោភធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, ទោសធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, មោហធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ. នោ ចេបិ ធម្មកថិកោ ហោតិ; សោ ច ហោតិ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ សាមីចិប្បដិបន្នោ អនុធម្មចារី, សោ តត្ថ បុជ្ជោ, សោ តត្ថ បាសំសោ’តិ. សោ បដិបទំយេវ អន្តរំ ករិត្វា តេន ធម្មកថិកត្តេន នេវត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសធម្មោ.

១០៧. ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ អារញ្ញិកោ ហោតិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោម្ហិ អារញ្ញិកោ ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ ន អារញ្ញិកា’តិ. សោ តេន អារញ្ញិកត្តេន អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសធម្មោ. សប្បុរិសោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ អារញ្ញិកត្តេន លោភធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, ទោសធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, មោហធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ. នោ ចេបិ អារញ្ញិកោ ហោតិ; សោ ច ហោតិ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ សាមីចិប្បដិបន្នោ អនុធម្មចារី, សោ តត្ថ បុជ្ជោ, សោ តត្ថ បាសំសោ’តិ. សោ បដិបទំយេវ អន្តរំ ករិត្វា តេន អារញ្ញិកត្តេន នេវត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសធម្មោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ បំសុកូលិកោ ហោតិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោម្ហិ បំសុកូលិកោ, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ ន បំសុកូលិកា’តិ. សោ តេន បំសុកូលិកត្តេន អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសធម្មោ. សប្បុរិសោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ បំសុកូលិកត្តេន លោភធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, ទោសធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, មោហធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ. នោ ចេបិ បំសុកូលិកោ ហោតិ; សោ ច ហោតិ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ សាមីចិប្បដិបន្នោ អនុធម្មចារី, សោ តត្ថ បុជ្ជោ, សោ តត្ថ បាសំសោ’តិ. សោ បដិបទំយេវ អន្តរំ ករិត្វា តេន បំសុកូលិកត្តេន នេវត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសធម្មោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ បិណ្ឌបាតិកោ ហោតិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោម្ហិ បិណ្ឌបាតិកោ, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ ន បិណ្ឌបាតិកា’តិ. សោ តេន បិណ្ឌបាតិកត្តេន អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសធម្មោ. សប្បុរិសោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ បិណ្ឌបាតិកត្តេន លោភធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, ទោសធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, មោហធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ. នោ ចេបិ បិណ្ឌបាតិកោ ហោតិ; សោ ច ហោតិ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ សាមីចិប្បដិបន្នោ អនុធម្មចារី, សោ តត្ថ បុជ្ជោ, សោ តត្ថ បាសំសោ’តិ. សោ បដិបទំយេវ អន្តរំ ករិត្វា តេន បិណ្ឌបាតិកត្តេន នេវត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសធម្មោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ រុក្ខមូលិកោ ហោតិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោម្ហិ រុក្ខមូលិកោ, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ ន រុក្ខមូលិកា’តិ. សោ តេន រុក្ខមូលិកត្តេន អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសធម្មោ. សប្បុរិសោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ រុក្ខមូលិកត្តេន លោភធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, ទោសធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, មោហធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ. នោ ចេបិ រុក្ខមូលិកោ ហោតិ; សោ ច ហោតិ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ សាមីចិប្បដិបន្នោ អនុធម្មចារី, សោ តត្ថ បុជ្ជោ, សោ តត្ថ បាសំសោ’តិ. សោ បដិបទំយេវ អន្តរំ ករិត្វា តេន រុក្ខមូលិកត្តេន នេវត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសធម្មោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ សោសានិកោ ហោតិ…បេ… អព្ភោកាសិកោ ហោតិ… នេសជ្ជិកោ ហោតិ… យថាសន្ថតិកោ ហោតិ… ឯកាសនិកោ ហោតិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោម្ហិ ឯកាសនិកោ, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ ន ឯកាសនិកា’តិ. សោ តេន ឯកាសនិកត្តេន អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសធម្មោ. សប្បុរិសោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ ឯកាសនិកត្តេន លោភធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, ទោសធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, មោហធម្មា វា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ. នោ ចេបិ ឯកាសនិកោ ហោតិ; សោ ច ហោតិ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ សាមីចិប្បដិបន្នោ អនុធម្មចារី, សោ តត្ថ បុជ្ជោ, សោ តត្ថ បាសំសោ’តិ. សោ បដិបទំយេវ អន្តរំ ករិត្វា តេន ឯកាសនិកត្តេន នេវត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសធម្មោ.

១០៨. ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោម្ហិ បឋមជ្ឈានសមាបត្តិយា លាភី, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ បឋមជ្ឈានសមាបត្តិយា ន លាភិនោ’តិ. សោ តាយ បឋមជ្ឈានសមាបត្តិយា អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសធម្មោ. សប្បុរិសោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘បឋមជ្ឈានសមាបត្តិយាបិ ខោ អតម្មយតា វុត្តា ភគវតា. យេន យេន ហិ មញ្ញន្តិ តតោ តំ ហោតិ អញ្ញថា’តិ. សោ អតម្មយតញ្ញេវ អន្តរំ ករិត្វា តាយ បឋមជ្ឈានសមាបត្តិយា នេវត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសធម្មោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ…បេ… តតិយំ ឈានំ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោម្ហិ ចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិយា លាភី, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ ចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិយា ន លាភិនោ’តិ. សោ តាយ ចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិយា អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសធម្មោ. សប្បុរិសោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិយាបិ ខោ អតម្មយតា វុត្តា ភគវតា. យេន យេន ហិ មញ្ញន្តិ តតោ តំ ហោតិ អញ្ញថា’តិ. សោ អតម្មយតញ្ញេវ អន្តរំ ករិត្វា តាយ ចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិយា នេវត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសធម្មោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា ‘អនន្តោ អាកាសោ’តិ អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោម្ហិ អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិយា លាភី, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិយា ន លាភិនោ’តិ. សោ តាយ អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិយា អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសធម្មោ. សប្បុរិសោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិយាបិ ខោ អតម្មយតា វុត្តា ភគវតា. យេន យេន ហិ មញ្ញន្តិ តតោ តំ ហោតិ អញ្ញថា’តិ. សោ អតម្មយតញ្ញេវ អន្តរំ ករិត្វា តាយ អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិយា នេវត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសធម្មោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’ន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោម្ហិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិយា លាភី, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិយា ន លាភិនោ’តិ. សោ តាយ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិយា អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសធម្មោ. សប្បុរិសោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិយាបិ ខោ អតម្មយតា វុត្តា ភគវតា. យេន យេន ហិ មញ្ញន្តិ តតោ តំ ហោតិ អញ្ញថា’តិ. សោ អតម្មយតញ្ញេវ អន្តរំ ករិត្វា តាយ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិយា នេវត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសធម្មោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘នត្ថិ កិញ្ចី’តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោម្ហិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិយា លាភី, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិយា ន លាភិនោ’តិ. សោ តាយ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិយា អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសធម្មោ. សប្បុរិសោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិយាបិ ខោ អតម្មយតា វុត្តា ភគវតា. យេន យេន ហិ មញ្ញន្តិ តតោ តំ ហោតិ អញ្ញថា’តិ. សោ អតម្មយតញ្ញេវ អន្តរំ ករិត្វា តាយ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិយា នេវត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសធម្មោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ សព្ពសោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោម្ហិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា លាភី, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា ន លាភិនោ’តិ. សោ តាយ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសធម្មោ. សប្បុរិសោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយាបិ ខោ អតម្មយតា វុត្តា ភគវតា. យេន យេន ហិ មញ្ញន្តិ តតោ តំ ហោតិ អញ្ញថា’តិ. សោ អតម្មយតញ្ញេវ អន្តរំ ករិត្វា តាយ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា នេវត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ. អយម្បិ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសធម្មោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ សព្ពសោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា [ឯកច្ចេ អាសវា (ក.)] បរិក្ខីណា ហោន្តិ. អយំ [អយំ ខោ (ស្យា. កំ.)], ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន កិញ្ចិ មញ្ញតិ, ន កុហិញ្ចិ មញ្ញតិ, ន កេនចិ មញ្ញតី’’តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ.

សប្បុរិសសុត្តំ និដ្ឋិតំ តតិយំ.

៤. សេវិតព្ពាសេវិតព្ពសុត្តំ

១០៩. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច – ‘‘សេវិតព្ពាសេវិតព្ពំ វោ, ភិក្ខវេ, ធម្មបរិយាយំ ទេសេស្សាមិ. តំ សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘កាយសមាចារំបាហំ [បហំ (សព្ពត្ថ)], ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ កាយសមាចារំ. វចីសមាចារំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ វចីសមាចារំ. មនោសមាចារំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ មនោសមាចារំ. ចិត្តុប្បាទំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ ចិត្តុប្បាទំ. សញ្ញាបដិលាភំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ សញ្ញាបដិលាភំ. ទិដ្ឋិបដិលាភំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ ទិដ្ឋិបដិលាភំ. អត្តភាវបដិលាភំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ អត្តភាវបដិលាភ’’ន្តិ.

ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥមស្ស ខោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស, វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស, ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាមិ.

១១០. ‘‘‘កាយសមាចារំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ កាយសមាចារ’ន្តិ – ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ ភគវតា. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? យថារូបំ, ភន្តេ, កាយសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, ឯវរូបោ កាយសមាចារោ ន សេវិតព្ពោ; យថារូបញ្ច ខោ, ភន្តេ, កាយសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, ឯវរូបោ កាយសមាចារោ សេវិតព្ពោ.

១១១. ‘‘កថំរូបំ, ភន្តេ, កាយសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ? ឥធ, ភន្តេ, ឯកច្ចោ បាណាតិបាតី ហោតិ លុទ្ទោ លោហិតបាណិ ហតប្បហតេ និវិដ្ឋោ អទយាបន្នោ បាណភូតេសុ; អទិន្នាទាយី ខោ បន ហោតិ, យំ តំ បរស្ស បរវិត្តូបករណំ គាមគតំ វា អរញ្ញគតំ វា តំ អទិន្នំ ថេយ្យសង្ខាតំ អាទាតា ហោតិ; កាមេសុមិច្ឆាចារី ខោ បន ហោតិ, យា តា មាតុរក្ខិតា បិតុរក្ខិតា មាតាបិតុរក្ខិតា ភាតុរក្ខិតា ភគិនិរក្ខិតា ញាតិរក្ខិតា គោត្តរក្ខិតា ធម្មរក្ខិតា សស្សាមិកា សបរិទណ្ឌា អន្តមសោ មាលាគុឡបរិក្ខិត្តាបិ តថារូបាសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជិតា ហោតិ – ឯវរូបំ, ភន្តេ, កាយសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ.

‘‘កថំរូបំ, ភន្តេ, កាយសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ? ឥធ, ភន្តេ, ឯកច្ចោ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ និហិតទណ្ឌោ និហិតសត្ថោ, លជ្ជី ទយាបន្នោ សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី វិហរតិ; អទិន្នាទានំ បហាយ អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ, យំ តំ បរស្ស បរវិត្តូបករណំ គាមគតំ វា អរញ្ញគតំ វា តំ នាទិន្នំ ថេយ្យសង្ខាតំ អាទាតា ហោតិ; កាមេសុមិច្ឆាចារំ បហាយ កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ ហោតិ, យា តា មាតុរក្ខិតា បិតុរក្ខិតា មាតាបិតុរក្ខិតា ភាតុរក្ខិតា ភគិនិរក្ខិតា ញាតិរក្ខិតា គោត្តរក្ខិតា ធម្មរក្ខិតា សស្សាមិកា សបរិទណ្ឌា អន្តមសោ មាលាគុឡបរិក្ខិត្តាបិ តថារូបាសុ ន ចារិត្តំ អាបជ្ជិតា ហោតិ – ឯវរូបំ, ភន្តេ, កាយសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ. ‘កាយសមាចារំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ កាយសមាចារ’ន្តិ – ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ភគវតា ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘‘វចីសមាចារំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ វចីសមាចារ’ន្តិ – ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ ភគវតា. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? យថារូបំ, ភន្តេ, វចីសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, ឯវរូបោ វចីសមាចារោ ន សេវិតព្ពោ; យថារូបញ្ច ខោ, ភន្តេ, វចីសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ ឯវរូបោ វចីសមាចារោ សេវិតព្ពោ.

១១២. ‘‘កថំរូបំ, ភន្តេ, វចីសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ? ឥធ, ភន្តេ, ឯកច្ចោ មុសាវាទី ហោតិ, សភាគតោ [សភគ្គតោ (ពហូសុ)] វា បរិសាគតោ [បរិសគ្គតោ (ពហូសុ)] វា ញាតិមជ្ឈគតោ វា បូគមជ្ឈគតោ វា រាជកុលមជ្ឈគតោ វា អភិនីតោ សក្ខិបុដ្ឋោ – ‘ឯហម្ភោ បុរិស, យំ ជានាសិ តំ វទេហី’តិ សោ អជានំ វា អាហ – ‘ជានាមី’តិ, ជានំ វា អាហ – ‘ន ជានាមី’តិ; អបស្សំ វា អាហ – ‘បស្សាមី’តិ, បស្សំ វា អាហ – ‘ន បស្សាមី’តិ – ឥតិ [បស្ស ម. និ. ១.៤៤០ សាលេយ្យកសុត្តេ] អត្តហេតុ វា បរហេតុ វា អាមិសកិញ្ចិក្ខហេតុ [កិញ្ចក្ខហេតុ (សី.)] វា សម្បជានមុសា ភាសិតា ហោតិ; បិសុណវាចោ ខោ បន ហោតិ, ឥតោ សុត្វា អមុត្រ អក្ខាតា ឥមេសំ ភេទាយ, អមុត្រ វា សុត្វា ឥមេសំ អក្ខាតា អមូសំ ភេទាយ – ឥតិ សមគ្គានំ វា ភេត្តា, ភិន្នានំ វា អនុប្បទាតា, វគ្គារាមោ, វគ្គរតោ, វគ្គនន្ទី, វគ្គករណិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ; ផរុសវាចោ ខោ បន ហោតិ, យា សា វាចា កណ្ឌកា កក្កសា ផរុសា បរកដុកា បរាភិសជ្ជនី កោធសាមន្តា អសមាធិសំវត្តនិកា, តថារូបិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ; សម្ផប្បលាបី ខោ បន ហោតិ អកាលវាទី អភូតវាទី អនត្ថវាទី អធម្មវាទី អវិនយវាទី, អនិធានវតិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ អកាលេន អនបទេសំ អបរិយន្តវតិំ អនត្ថសំហិតំ – ឯវរូបំ, ភន្តេ, វចីសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ.

‘‘កថំរូបំ, ភន្តេ, វចីសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ? ឥធ, ភន្តេ, ឯកច្ចោ មុសាវាទំ បហាយ មុសាវាទា បដិវិរតោ ហោតិ សភាគតោ វា បរិសាគតោ វា ញាតិមជ្ឈគតោ វា បូគមជ្ឈគតោ វា រាជកុលមជ្ឈគតោ វា អភិនីតោ សក្ខិបុដ្ឋោ – ‘ឯហម្ភោ បុរិស, យំ ជានាសិ តំ វទេហី’តិ សោ អជានំ វា អាហ – ‘ន ជានាមី’តិ, ជានំ វា អាហ – ‘ជានាមី’តិ, អបស្សំ វា អាហ – ‘ន បស្សាមី’តិ, បស្សំ វា អាហ – ‘បស្សាមី’តិ – ឥតិ អត្តហេតុ វា បរហេតុ វា អាមិសកិញ្ចិក្ខហេតុ វា ន សម្បជានមុសា ភាសិតា ហោតិ; បិសុណំ វាចំ បហាយ បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ, ឥតោ សុត្វា ន អមុត្រ អក្ខាតា ឥមេសំ ភេទាយ, អមុត្រ វា សុត្វា ន ឥមេសំ អក្ខាតា អមូសំ ភេទាយ – ឥតិ ភិន្នានំ វា សន្ធាតា សហិតានំ វា អនុប្បទាតា សមគ្គារាមោ សមគ្គរតោ សមគ្គនន្ទី សមគ្គករណិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ; ផរុសំ វាចំ បហាយ ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ, យា សា វាចា នេលា កណ្ណសុខា បេមនីយា ហទយង្គមា បោរី ពហុជនកន្តា ពហុជនមនាបា តថារូបិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ; សម្ផប្បលាបំ បហាយ សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ ហោតិ កាលវាទី ភូតវាទី អត្ថវាទី ធម្មវាទី វិនយវាទី, និធានវតិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ កាលេន សាបទេសំ បរិយន្តវតិំ អត្ថសំហិតំ – ឯវរូបំ, ភន្តេ, វចីសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ. ‘វចីសមាចារំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ វចីសមាចារ’ន្តិ – ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ភគវតា ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘‘មនោសមាចារំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ មនោសមាចារ’ន្តិ – ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ ភគវតា. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? យថារូបំ, ភន្តេ, មនោសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ ឯវរូបោ មនោសមាចារោ ន សេវិតព្ពោ; យថារូបញ្ច ខោ, ភន្តេ, មនោសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ ឯវរូបោ មនោសមាចារោ សេវិតព្ពោ.

១១៣. ‘‘កថំរូបំ, ភន្តេ, មនោសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ? ឥធ, ភន្តេ, ឯកច្ចោ អភិជ្ឈាលុ ហោតិ, យំ តំ បរស្ស បរវិត្តូបករណំ តំ អភិជ្ឈាតា ហោតិ – ‘អហោ វត យំ បរស្ស តំ មមស្សា’តិ; ព្យាបន្នចិត្តោ ខោ បន ហោតិ បទុដ្ឋមនសង្កប្បោ – ‘ឥមេ សត្តា ហញ្ញន្តុ វា វជ្ឈន្តុ វា ឧច្ឆិជ្ជន្តុ វា វិនស្សន្តុ វា មា វា អហេសុ’ន្តិ – ឯវរូបំ, ភន្តេ, មនោសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ.

‘‘កថំរូបំ, ភន្តេ, មនោសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ? ឥធ, ភន្តេ, ឯកច្ចោ អនភិជ្ឈាលុ ហោតិ, យំ តំ បរស្ស បរវិត្តូបករណំ តំ នាភិជ្ឈាតា ហោតិ – ‘អហោ វត យំ បរស្ស តំ មមស្សា’តិ; អព្យាបន្នចិត្តោ ខោ បន ហោតិ អប្បទុដ្ឋមនសង្កប្បោ – ‘ឥមេ សត្តា អវេរា អព្យាពជ្ឈា [អព្យាបជ្ឈា (សី. ស្យា. កំ. បី. ក.)] អនីឃា សុខី អត្តានំ បរិហរន្តូ’តិ – ឯវរូបំ, ភន្តេ, មនោសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ. ‘មនោសមាចារំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ មនោសមាចារ’ន្តិ – ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ភគវតា ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

១១៤. ‘‘‘ចិត្តុប្បាទំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ ចិត្តុប្បាទ’ន្តិ – ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ ភគវតា. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? យថារូបំ, ភន្តេ, ចិត្តុប្បាទំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ ឯវរូបោ ចិត្តុប្បាទោ ន សេវិតព្ពោ; យថារូបញ្ច ខោ, ភន្តេ, ចិត្តុប្បាទំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ ឯវរូបោ ចិត្តុប្បាទោ សេវិតព្ពោ.

‘‘កថំរូបំ, ភន្តេ, ចិត្តុប្បាទំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ? ឥធ, ភន្តេ, ឯកច្ចោ អភិជ្ឈាលុ ហោតិ, អភិជ្ឈាសហគតេន ចេតសា វិហរតិ; ព្យាបាទវា ហោតិ, ព្យាបាទសហគតេន ចេតសា វិហរតិ; វិហេសវា ហោតិ, វិហេសាសហគតេន ចេតសា វិហរតិ – ឯវរូបំ, ភន្តេ, ចិត្តុប្បាទំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ.

‘‘កថំរូបំ, ភន្តេ, ចិត្តុប្បាទំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ? ឥធ, ភន្តេ, ឯកច្ចោ អនភិជ្ឈាលុ ហោតិ, អនភិជ្ឈាសហគតេន ចេតសា វិហរតិ; អព្យាបាទវា ហោតិ, អព្យាបាទសហគតេន ចេតសា វិហរតិ; អវិហេសវា ហោតិ, អវិហេសាសហគតេន ចេតសា វិហរតិ – ឯវរូបំ, ភន្តេ, ចិត្តុប្បាទំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ. ‘ចិត្តុប្បាទំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ ចិត្តុប្បាទ’ន្តិ – ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ភគវតា ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

១១៥. ‘‘‘សញ្ញាបដិលាភំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ សញ្ញាបដិលាភ’ន្តិ – ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ ភគវតា. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? យថារូបំ, ភន្តេ, សញ្ញាបដិលាភំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ ឯវរូបោ សញ្ញាបដិលាភោ ន សេវិតព្ពោ; យថារូបញ្ច ខោ, ភន្តេ, សញ្ញាបដិលាភំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ ឯវរូបោ សញ្ញាបដិលាភោ សេវិតព្ពោ.

‘‘កថំរូបំ, ភន្តេ, សញ្ញាបដិលាភំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ? ឥធ, ភន្តេ, ឯកច្ចោ អភិជ្ឈាលុ ហោតិ, អភិជ្ឈាសហគតាយ សញ្ញាយ វិហរតិ; ព្យាបាទវា ហោតិ, ព្យាបាទសហគតាយ សញ្ញាយ វិហរតិ; វិហេសវា ហោតិ, វិហេសាសហគតាយ សញ្ញាយ វិហរតិ – ឯវរូបំ, ភន្តេ, សញ្ញាបដិលាភំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ.

‘‘កថំរូបំ, ភន្តេ, សញ្ញាបដិលាភំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ? ឥធ, ភន្តេ, ឯកច្ចោ អនភិជ្ឈាលុ ហោតិ, អនភិជ្ឈាសហគតាយ សញ្ញាយ វិហរតិ; អព្យាបាទវា ហោតិ, អព្យាបាទសហគតាយ សញ្ញាយ វិហរតិ; អវិហេសវា ហោតិ, អវិហេសាសហគតាយ សញ្ញាយ វិហរតិ – ឯវរូបំ, ភន្តេ, សញ្ញាបដិលាភំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ. ‘សញ្ញាបដិលាភំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ សញ្ញាបដិលាភ’ន្តិ – ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ភគវតា ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

១១៦. ‘‘‘ទិដ្ឋិបដិលាភំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ ទិដ្ឋិបដិលាភ’ន្តិ – ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ ភគវតា. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? យថារូបំ, ភន្តេ, ទិដ្ឋិបដិលាភំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ ឯវរូបោ ទិដ្ឋិបដិលាភោ ន សេវិតព្ពោ; យថារូបញ្ច ខោ, ភន្តេ, ទិដ្ឋិបដិលាភំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ – ឯវរូបោ ទិដ្ឋិបដិលាភោ សេវិតព្ពោ.

‘‘កថំរូបំ, ភន្តេ, ទិដ្ឋិបដិលាភំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ? ឥធ, ភន្តេ, ឯកច្ចោ ឯវំទិដ្ឋិកោ ហោតិ – ‘នត្ថិ ទិន្នំ, នត្ថិ យិដ្ឋំ, នត្ថិ ហុតំ, នត្ថិ សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, នត្ថិ អយំ លោកោ, នត្ថិ បរោ លោកោ, នត្ថិ មាតា, នត្ថិ បិតា, នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា, នត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា សម្មគ្គតា សម្មាបដិបន្នា យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តី’តិ – ឯវរូបំ, ភន្តេ, ទិដ្ឋិបដិលាភំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ.

‘‘កថំរូបំ, ភន្តេ, ទិដ្ឋិបដិលាភំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ? ឥធ, ភន្តេ, ឯកច្ចោ ឯវំទិដ្ឋិកោ ហោតិ – ‘អត្ថិ ទិន្នំ, អត្ថិ យិដ្ឋំ, អត្ថិ ហុតំ, អត្ថិ សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, អត្ថិ អយំ លោកោ, អត្ថិ បរោ លោកោ, អត្ថិ មាតា, អត្ថិ បិតា, អត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា, អត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា សម្មគ្គតា សម្មាបដិបន្នា យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តី’តិ – ឯវរូបំ, ភន្តេ, ទិដ្ឋិបដិលាភំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ. ‘ទិដ្ឋិបដិលាភំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ ទិដ្ឋិបដិលាភ’ន្តិ – ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ភគវតា ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

១១៧. ‘‘‘អត្តភាវបដិលាភំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ អត្តភាវបដិលាភ’ន្តិ – ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ ភគវតា. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? យថារូបំ, ភន្តេ, អត្តភាវបដិលាភំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ – ឯវរូបោ អត្តភាវបដិលាភោ ន សេវិតព្ពោ; យថារូបញ្ច ខោ, ភន្តេ, អត្តភាវបដិលាភំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ – ឯវរូបោ អត្តភាវបដិលាភោ សេវិតព្ពោ.

‘‘កថំរូបំ, ភន្តេ, អត្តភាវបដិលាភំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ? សព្យាពជ្ឈំ [សព្យាបជ្ឈំ (សី. ស្យា. កំ. បី. ក.)], ភន្តេ, អត្តភាវបដិលាភំ អភិនិព្ពត្តយតោ អបរិនិដ្ឋិតភាវាយ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ; អព្យាពជ្ឈំ, ភន្តេ, អត្តភាវបដិលាភំ អភិនិព្ពត្តយតោ បរិនិដ្ឋិតភាវាយ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ. ‘អត្តភាវបដិលាភំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ អត្តភាវបដិលាភ’ន្តិ – ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ភគវតា ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘ឥមស្ស ខោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស, វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស, ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាមី’’តិ.

១១៨. ‘‘សាធុ សាធុ, សារិបុត្ត! សាធុ ខោ ត្វំ, សារិបុត្ត, ឥមស្ស មយា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស, វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស, ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាសិ.

‘‘‘កាយសមាចារំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ កាយសមាចារ’ន្តិ – ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ មយា. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? យថារូបំ, សារិបុត្ត, កាយសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ ឯវរូបោ កាយសមាចារោ ន សេវិតព្ពោ; យថារូបញ្ច ខោ, សារិបុត្ត, កាយសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ – ឯវរូបោ កាយសមាចារោ សេវិតព្ពោ.

‘‘កថំរូបំ, សារិបុត្ត, កាយសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ? ឥធ, សារិបុត្ត, ឯកច្ចោ បាណាតិបាតី ហោតិ លុទ្ទោ លោហិតបាណិ ហតប្បហតេ និវិដ្ឋោ អទយាបន្នោ បាណភូតេសុ; អទិន្នាទាយី ខោ បន ហោតិ, យំ តំ បរស្ស បរវិត្តូបករណំ គាមគតំ វា អរញ្ញគតំ វា តំ អទិន្នំ ថេយ្យសង្ខាតំ អាទាតា ហោតិ; កាមេសុមិច្ឆាចារី ខោ បន ហោតិ, យា តា មាតុរក្ខិតា បិតុរក្ខិតា មាតាបិតុរក្ខិតា ភាតុរក្ខិតា ភគិនិរក្ខិតា ញាតិរក្ខិតា គោត្តរក្ខិតា ធម្មរក្ខិតា សស្សាមិកា សបរិទណ្ឌា អន្តមសោ មាលាគុឡបរិក្ខិត្តាបិ តថារូបាសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជិតា ហោតិ – ឯវរូបំ, សារិបុត្ត, កាយសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ.

‘‘កថំរូបំ, សារិបុត្ត, កាយសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ? ឥធ, សារិបុត្ត, ឯកច្ចោ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ និហិតទណ្ឌោ និហិតសត្ថោ, លជ្ជី ទយាបន្នោ សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី វិហរតិ; អទិន្នាទានំ បហាយ អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ, យំ តំ បរស្ស បរវិត្តូបករណំ គាមគតំ វា អរញ្ញគតំ វា តំ នាទិន្នំ ថេយ្យសង្ខាតំ អាទាតា ហោតិ; កាមេសុមិច្ឆាចារំ បហាយ កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ ហោតិ, យា តា មាតុរក្ខិតា បិតុរក្ខិតា មាតាបិតុរក្ខិតា ភាតុរក្ខិតា ភគិនិរក្ខិតា ញាតិរក្ខិតា គោត្តរក្ខិតា ធម្មរក្ខិតា សស្សាមិកា សបរិទណ្ឌា អន្តមសោ មាលាគុឡបរិក្ខិត្តាបិ តថារូបាសុ ន ចារិត្តំ អាបជ្ជិតា ហោតិ – ឯវរូបំ, សារិបុត្ត, កាយសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ. ‘កាយសមាចារំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ កាយសមាចារ’ន្តិ – ឥតិ យំ តំ វុត្តំ មយា ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘វចីសមាចារំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ …បេ… មនោសមាចារំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ…បេ… ចិត្តុប្បាទំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ…បេ… សញ្ញាបដិលាភំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ…បេ… ទិដ្ឋិបដិលាភំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ…បេ….

‘‘‘អត្តភាវបដិលាភំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ អត្តភាវបដិលាភ’ន្តិ – ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ មយា. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? យថារូបំ, សារិបុត្ត, អត្តភាវបដិលាភំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ ឯវរូបោ អត្តភាវបដិលាភោ ន សេវិតព្ពោ; យថារូបញ្ច ខោ, សារិបុត្ត, អត្តភាវបដិលាភំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ – ឯវរូបោ អត្តភាវបដិលាភោ សេវិតព្ពោ.

‘‘កថំរូបំ, សារិបុត្ត, អត្តភាវបដិលាភំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ? សព្យាពជ្ឈំ, សារិបុត្ត, អត្តភាវបដិលាភំ អភិនិព្ពត្តយតោ អបរិនិដ្ឋិតភាវាយ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ; អព្យាពជ្ឈំ, សារិបុត្ត, អត្តភាវបដិលាភំ អភិនិព្ពត្តយតោ បរិនិដ្ឋិតភាវាយ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ. ‘អត្តភាវបដិលាភំបាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ អត្តភាវបដិលាភ’ន្តិ – ឥតិ យំ តំ វុត្តំ មយា ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ. ឥមស្ស ខោ, សារិបុត្ត, មយា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

១១៩. ‘‘ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ រូបំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; សោតវិញ្ញេយ្យំ សទ្ទំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បិ; ឃានវិញ្ញេយ្យំ គន្ធំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យំ រសំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; កាយវិញ្ញេយ្យំ ផោដ្ឋព្ពំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ; មនោវិញ្ញេយ្យំ ធម្មំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥមស្ស ខោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស, វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស, ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាមិ. ‘ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ រូបំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បី’តិ – ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ ភគវតា. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? យថារូបំ, ភន្តេ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ រូបំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ ឯវរូបំ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ រូបំ ន សេវិតព្ពំ; យថារូបញ្ច ខោ, ភន្តេ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ រូបំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ ឯវរូបំ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ រូបំ សេវិតព្ពំ. ‘ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ រូបំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បី’តិ – ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ភគវតា ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘សោតវិញ្ញេយ្យំ សទ្ទំបាហំ, សារិបុត្ត…បេ… ឯវរូបោ សោតវិញ្ញេយ្យោ សទ្ទោ ន សេវិតព្ពោ… ឯវរូបោ សោតវិញ្ញេយ្យោ សទ្ទោ សេវិតព្ពោ… ឯវរូបោ ឃានវិញ្ញេយ្យោ គន្ធោ ន សេវិតព្ពោ… ឯវរូបោ ឃានវិញ្ញេយ្យោ គន្ធោ សេវិតព្ពោ… ឯវរូបោ ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យោ រសោ ន សេវិតព្ពោ… ឯវរូបោ ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យោ រសោ សេវិតព្ពោ… កាយវិញ្ញេយ្យំ ផោដ្ឋព្ពំបាហំ, សារិបុត្ត … ឯវរូបោ កាយវិញ្ញេយ្យោ ផោដ្ឋព្ពោ ន សេវិតព្ពោ… ឯវរូបោ កាយវិញ្ញេយ្យោ ផោដ្ឋព្ពោ សេវិតព្ពោ.

‘‘‘មនោវិញ្ញេយ្យំ ធម្មំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បី’តិ – ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ ភគវតា. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? យថារូបំ, ភន្តេ, មនោវិញ្ញេយ្យំ ធម្មំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ ឯវរូបោ មនោវិញ្ញេយ្យោ ធម្មោ ន សេវិតព្ពោ; យថារូបញ្ច ខោ, ភន្តេ, មនោវិញ្ញេយ្យំ ធម្មំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ ឯវរូបោ មនោវិញ្ញេយ្យោ ធម្មោ សេវិតព្ពោ. ‘មនោវិញ្ញេយ្យំ ធម្មំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បី’តិ – ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ភគវតា ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ. ឥមស្ស ខោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស, វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស, ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាមី’’តិ.

១២០. ‘‘សាធុ សាធុ, សារិបុត្ត! សាធុ ខោ ត្វំ, សារិបុត្ត, ឥមស្ស មយា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស, វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស, ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាសិ. ‘ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ រូបំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បី’តិ – ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ មយា. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? យថារូបំ, សារិបុត្ត, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ រូបំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ ឯវរូបំ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ រូបំ ន សេវិតព្ពំ; យថារូបញ្ច ខោ, សារិបុត្ត, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ រូបំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ ឯវរូបំ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ រូបំ សេវិតព្ពំ. ‘ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ រូបំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បី’តិ – ឥតិ យំ តំ វុត្តំ មយា ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘សោតវិញ្ញេយ្យំ សទ្ទំបាហំ, សារិបុត្ត…បេ… ឯវរូបោ សោតវិញ្ញេយ្យោ សទ្ទោ ន សេវិតព្ពោ… ឯវរូបោ សោតវិញ្ញេយ្យោ សទ្ទោ សេវិតព្ពោ… ឯវរូបោ ឃានវិញ្ញេយ្យោ គន្ធោ ន សេវិតព្ពោ… ឯវរូបោ ឃានវិញ្ញេយ្យោ គន្ធោ សេវិតព្ពោ… ឯវរូបោ ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យោ រសោ ន សេវិតព្ពោ… ឯវរូបោ ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យោ រសោ សេវិតព្ពោ… ឯវរូបោ កាយវិញ្ញេយ្យោ ផោដ្ឋព្ពោ ន សេវិតព្ពោ… ឯវរូបោ កាយវិញ្ញេយ្យោ ផោដ្ឋព្ពោ សេវិតព្ពោ.

‘‘មនោវិញ្ញេយ្យំ ធម្មំបាហំ, សារិបុត្ត…បេ… ឯវរូបោ មនោវិញ្ញេយ្យោ ធម្មោ ន សេវិតព្ពោ… ឯវរូបោ មនោវិញ្ញេយ្យោ ធម្មោ សេវិតព្ពោ. ‘មនោវិញ្ញេយ្យំ ធម្មំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បី’តិ – ឥតិ យំ តំ វុត្តំ មយា ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ. ឥមស្ស ខោ, សារិបុត្ត, មយា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

១២១. ‘‘ចីវរំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ…បេ… បិណ្ឌបាតំបាហំ, សារិបុត្ត… សេនាសនំបាហំ, សារិបុត្ត… គាមំបាហំ, សារិបុត្ត… និគមំបាហំ, សារិបុត្ត… នគរំបាហំ, សារិបុត្ត… ជនបទំបាហំ, សារិបុត្ត… បុគ្គលំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥមស្ស ខោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស, វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស, ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាមិ. ‘ចីវរំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បី’តិ – ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ ភគវតា. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? យថារូបំ, ភន្តេ, ចីវរំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ ឯវរូបំ ចីវរំ ន សេវិតព្ពំ; យថារូបញ្ច ខោ, ភន្តេ, ចីវរំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ ឯវរូបំ ចីវរំ សេវិតព្ពំ. ‘ចីវរំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បី’តិ – ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ភគវតា ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘បិណ្ឌបាតំបាហំ, សារិបុត្ត…បេ… ឯវរូបោ បិណ្ឌបាតោ ន សេវិតព្ពោ… ឯវរូបោ បិណ្ឌបាតោ សេវិតព្ពោ… សេនាសនំបាហំ, សារិបុត្ត…បេ… ឯវរូបំ សេនាសនំ ន សេវិតព្ពំ… ឯវរូបំ សេនាសនំ សេវិតព្ពំ… គាមំបាហំ, សារិបុត្ត …បេ… ឯវរូបោ គាមោ ន សេវិតព្ពោ… ឯវរូបោ គាមោ សេវិតព្ពោ… ឯវរូបោ និគមោ ន សេវិតព្ពោ… ឯវរូបោ និគមោ សេវិតព្ពោ… ឯវរូបំ នគរំ ន សេវិតព្ពំ… ឯវរូបំ នគរំ សេវិតព្ពំ… ឯវរូបោ ជនបទោ ន សេវិតព្ពោ… ឯវរូបោ ជនបទោ សេវិតព្ពោ.

‘‘‘បុគ្គលំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បី’តិ – ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ ភគវតា. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? យថារូបំ, ភន្តេ, បុគ្គលំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ ឯវរូបោ បុគ្គលោ ន សេវិតព្ពោ; យថារូបញ្ច ខោ, ភន្តេ, បុគ្គលំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ ឯវរូបោ បុគ្គលោ សេវិតព្ពោ. ‘បុគ្គលំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បី’តិ – ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ភគវតា ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តន្តិ. ឥមស្ស ខោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស, វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាមី’’តិ.

១២២. ‘‘សាធុ សាធុ, សារិបុត្ត! សាធុ ខោ ត្វំ, សារិបុត្ត, ឥមស្ស មយា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស, វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាសិ. ‘ចីវរំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បី’តិ – ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ មយា. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? យថារូបំ, សារិបុត្ត, ចីវរំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ ឯវរូបំ ចីវរំ ន សេវិតព្ពំ; យថារូបញ្ច ខោ, សារិបុត្ត, ចីវរំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ ឯវរូបំ ចីវរំ សេវិតព្ពំ. ‘ចីវរំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បី’តិ – ឥតិ យំ តំ វុត្តំ មយា ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ. (យថា បឋមំ តថា វិត្ថារេតព្ពំ) ឯវរូបោ បិណ្ឌបាតោ… ឯវរូបំ សេនាសនំ… ឯវរូបោ គាមោ… ឯវរូបោ និគមោ… ឯវរូបំ នគរំ… ឯវរូបោ ជនបទោ.

‘‘‘បុគ្គលំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បី’តិ – ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ មយា. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? យថារូបំ, សារិបុត្ត, បុគ្គលំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ ឯវរូបោ បុគ្គលោ ន សេវិតព្ពោ; យថារូបញ្ច ខោ, សារិបុត្ត, បុគ្គលំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ ឯវរូបោ បុគ្គលោ សេវិតព្ពោ. ‘បុគ្គលំបាហំ, សារិបុត្ត, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បី’តិ – ឥតិ យំ តំ វុត្តំ មយា ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ. ឥមស្ស ខោ, សារិបុត្ត, មយា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

១២៣. ‘‘សព្ពេបិ ចេ, សារិបុត្ត, ខត្តិយា ឥមស្ស មយា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានេយ្យុំ, សព្ពេសានម្បិស្ស ខត្តិយានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. សព្ពេបិ ចេ, សារិបុត្ត, ព្រាហ្មណា…បេ… សព្ពេបិ ចេ, សារិបុត្ត, វេស្សា… សព្ពេបិ ចេ, សារិបុត្ត, សុទ្ទា ឥមស្ស មយា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានេយ្យុំ, សព្ពេសានម្បិស្ស សុទ្ទានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. សទេវកោបិ ចេ, សារិបុត្ត, លោកោ សមារកោ សព្រហ្មកោ សស្សមណព្រាហ្មណី បជា សទេវមនុស្សា ឥមស្ស មយា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានេយ្យ, សទេវកស្សបិស្ស លោកស្ស សមារកស្ស សព្រហ្មកស្ស សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ.

សេវិតព្ពាសេវិតព្ពសុត្តំ និដ្ឋិតំ ចតុត្ថំ.

៥. ពហុធាតុកសុត្តំ

១២៤. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘យានិ កានិចិ, ភិក្ខវេ, ភយានិ ឧប្បជ្ជន្តិ សព្ពានិ តានិ ពាលតោ ឧប្បជ្ជន្តិ, នោ បណ្ឌិតតោ; យេ កេចិ ឧបទ្ទវា ឧប្បជ្ជន្តិ សព្ពេ តេ ពាលតោ ឧប្បជ្ជន្តិ, នោ បណ្ឌិតតោ; យេ កេចិ ឧបសគ្គា ឧប្បជ្ជន្តិ សព្ពេ តេ ពាលតោ ឧប្បជ្ជន្តិ, នោ បណ្ឌិតតោ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, នឡាគារា វា តិណាគារា វា អគ្គិ មុត្តោ [អគ្គិមុក្កោ (សី. បី.)] កូដាគារានិបិ ទហតិ ឧល្លិត្តាវលិត្តានិ និវាតានិ ផុសិតគ្គឡានិ បិហិតវាតបានានិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យានិ កានិចិ ភយានិ ឧប្បជ្ជន្តិ សព្ពានិ តានិ ពាលតោ ឧប្បជ្ជន្តិ, នោ បណ្ឌិតតោ; យេ កេចិ ឧបទ្ទវា ឧប្បជ្ជន្តិ សព្ពេ តេ ពាលតោ ឧប្បជ្ជន្តិ, នោ បណ្ឌិតតោ; យេ កេចិ ឧបសគ្គា ឧប្បជ្ជន្តិ សព្ពេ តេ ពាលតោ ឧប្បជ្ជន្តិ, នោ បណ្ឌិតតោ. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, សប្បដិភយោ ពាលោ, អប្បដិភយោ បណ្ឌិតោ; សឧបទ្ទវោ ពាលោ, អនុបទ្ទវោ បណ្ឌិតោ; សឧបសគ្គោ ពាលោ, អនុបសគ្គោ បណ្ឌិតោ. នត្ថិ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតតោ ភយំ, នត្ថិ បណ្ឌិតតោ ឧបទ្ទវោ, នត្ថិ បណ្ឌិតតោ ឧបសគ្គោ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ‘បណ្ឌិតា ភវិស្សាម វីមំសកា’តិ – ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ.

ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, បណ្ឌិតោ ភិក្ខុ ‘វីមំសកោ’តិ អលំ វចនាយា’’តិ? ‘‘យតោ ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ធាតុកុសលោ ច ហោតិ, អាយតនកុសលោ ច ហោតិ, បដិច្ចសមុប្បាទកុសលោ ច ហោតិ, ឋានាឋានកុសលោ ច ហោតិ – ឯត្តាវតា ខោ, អានន្ទ, បណ្ឌិតោ ភិក្ខុ ‘វីមំសកោ’តិ អលំ វចនាយា’’តិ.

១២៥. ‘‘កិត្តាវតា បន, ភន្តេ, ‘ធាតុកុសលោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយា’’តិ? ‘‘អដ្ឋារស ខោ ឥមា, អានន្ទ, ធាតុយោ – ចក្ខុធាតុ, រូបធាតុ, ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ; សោតធាតុ, សទ្ទធាតុ, សោតវិញ្ញាណធាតុ; ឃានធាតុ, គន្ធធាតុ, ឃានវិញ្ញាណធាតុ; ជិវ្ហាធាតុ, រសធាតុ, ជិវ្ហាវិញ្ញាណធាតុ; កាយធាតុ, ផោដ្ឋព្ពធាតុ, កាយវិញ្ញាណធាតុ; មនោធាតុ, ធម្មធាតុ, មនោវិញ្ញាណធាតុ. ឥមា ខោ, អានន្ទ, អដ្ឋារស ធាតុយោ យតោ ជានាតិ បស្សតិ – ឯត្តាវតាបិ ខោ, អានន្ទ, ‘ធាតុកុសលោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយា’’តិ.

‘‘សិយា បន, ភន្តេ, អញ្ញោបិ បរិយាយោ, យថា ‘ធាតុកុសលោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយា’’តិ? ‘‘សិយា, អានន្ទ. ឆយិមា, អានន្ទ, ធាតុយោ – បថវីធាតុ, អាបោធាតុ, តេជោធាតុ, វាយោធាតុ, អាកាសធាតុ, វិញ្ញាណធាតុ. ឥមា ខោ, អានន្ទ, ឆ ធាតុយោ យតោ ជានាតិ បស្សតិ – ឯត្តាវតាបិ ខោ, អានន្ទ, ‘ធាតុកុសលោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយា’’តិ.

‘‘សិយា បន, ភន្តេ, អញ្ញោបិ បរិយាយោ, យថា ‘ធាតុកុសលោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយា’’តិ? ‘‘សិយា, អានន្ទ. ឆយិមា, អានន្ទ, ធាតុយោ – សុខធាតុ, ទុក្ខធាតុ, សោមនស្សធាតុ, ទោមនស្សធាតុ, ឧបេក្ខាធាតុ, អវិជ្ជាធាតុ. ឥមា ខោ, អានន្ទ, ឆ ធាតុយោ យតោ ជានាតិ បស្សតិ – ឯត្តាវតាបិ ខោ, អានន្ទ, ‘ធាតុកុសលោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយា’’តិ.

‘‘សិយា បន, ភន្តេ, អញ្ញោបិ បរិយាយោ, យថា ‘ធាតុកុសលោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយា’’តិ? ‘‘សិយា, អានន្ទ. ឆយិមា, អានន្ទ, ធាតុយោ – កាមធាតុ, នេក្ខម្មធាតុ, ព្យាបាទធាតុ, អព្យាបាទធាតុ, វិហិំសាធាតុ, អវិហិំសាធាតុ. ឥមា ខោ, អានន្ទ, ឆ ធាតុយោ យតោ ជានាតិ បស្សតិ – ឯត្តាវតាបិ ខោ, អានន្ទ, ‘ធាតុកុសលោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយា’’តិ.

‘‘សិយា បន, ភន្តេ, អញ្ញោបិ បរិយាយោ, យថា ‘ធាតុកុសលោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយា’’តិ? ‘‘សិយា, អានន្ទ. តិស្សោ ឥមា, អានន្ទ, ធាតុយោ – កាមធាតុ, រូបធាតុ, អរូបធាតុ. ឥមា ខោ, អានន្ទ, តិស្សោ ធាតុយោ យតោ ជានាតិ បស្សតិ – ឯត្តាវតាបិ ខោ, អានន្ទ, ‘ធាតុកុសលោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយា’’តិ.

‘‘សិយា បន, ភន្តេ, អញ្ញោបិ បរិយាយោ, យថា ‘ធាតុកុសលោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយា’’តិ? ‘‘សិយា, អានន្ទ. ទ្វេ ឥមា, អានន្ទ, ធាតុយោ – សង្ខតាធាតុ, អសង្ខតាធាតុ. ឥមា ខោ, អានន្ទ, ទ្វេ ធាតុយោ យតោ ជានាតិ បស្សតិ – ឯត្តាវតាបិ ខោ, អានន្ទ, ‘ធាតុកុសលោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយា’’តិ.

១២៦. ‘‘កិត្តាវតា បន, ភន្តេ, ‘អាយតនកុសលោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយា’’តិ? ‘‘ឆ ខោ បនិមានិ, អានន្ទ, អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានិ – ចក្ខុចេវ រូបា ច សោតញ្ច សទ្ទា ច ឃានញ្ច គន្ធា ច ជិវ្ហា ច រសា ច កាយោ ច ផោដ្ឋព្ពា ច មនោ ច ធម្មា ច. ឥមានិ ខោ, អានន្ទ, ឆ អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានិ យតោ ជានាតិ បស្សតិ – ឯត្តាវតា ខោ, អានន្ទ, ‘អាយតនកុសលោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយា’’តិ.

‘‘កិត្តាវតា បន, ភន្តេ, ‘បដិច្ចសមុប្បាទកុសលោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយា’’តិ? ‘‘ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ, ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតិ, យទិទំ – អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ, នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ, សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា តណ្ហា, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ, ឧបាទានបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សូបាយាសា សម្ភវន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. អវិជ្ជាយត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ, សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ, វិញ្ញាណនិរោធា នាមរូបនិរោធោ, នាមរូបនិរោធា សឡាយតននិរោធោ, សឡាយតននិរោធា ផស្សនិរោធោ, ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ, វេទនានិរោធា តណ្ហានិរោធោ, តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ, ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ, ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ, ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សូបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ’. ឯត្តាវតា ខោ, អានន្ទ, ‘បដិច្ចសមុប្បាទកុសលោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយា’’តិ.

១២៧. ‘‘កិត្តាវតា បន, ភន្តេ, ‘ឋានាឋានកុសលោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយា’’តិ? ‘‘ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ ‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ កញ្ចិ [កិញ្ចិ (ស្យា. កំ. ក.)] សង្ខារំ និច្ចតោ ឧបគច្ឆេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ; ‘ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ បុថុជ្ជនោ កញ្ចិ សង្ខារំ និច្ចតោ ឧបគច្ឆេយ្យ, ឋានមេតំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ; ‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ កញ្ចិ សង្ខារំ សុខតោ ឧបគច្ឆេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ; ‘ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ បុថុជ្ជនោ កញ្ចិ សង្ខារំ សុខតោ ឧបគច្ឆេយ្យ, ឋានមេតំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ. ‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ កញ្ចិ ធម្មំ អត្តតោ ឧបគច្ឆេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ, ‘ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ បុថុជ្ជនោ កញ្ចិ ធម្មំ អត្តតោ ឧបគច្ឆេយ្យ, ឋានមេតំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ.

១២៨. ‘‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ មាតរំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ; ‘ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ បុថុជ្ជនោ មាតរំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, ឋានមេតំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ. ‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ បិតរំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ…បេ… អរហន្តំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, ឋានមេតំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ; ‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ ទុដ្ឋចិត្តោ តថាគតស្ស លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ; ‘ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ បុថុជ្ជនោ ទុដ្ឋចិត្តោ តថាគតស្ស លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យ, ឋានមេតំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ. ‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ; ‘ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ បុថុជ្ជនោ សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យ, ឋានមេតំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ. ‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ អញ្ញំ សត្ថារំ ឧទ្ទិសេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ; ‘ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ បុថុជ្ជនោ អញ្ញំ សត្ថារំ ឧទ្ទិសេយ្យ, ឋានមេតំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ.

១២៩. ‘‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ ឯកិស្សា លោកធាតុយា ទ្វេ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា អបុព្ពំ អចរិមំ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ; ‘ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ ឯកិស្សា លោកធាតុយា ឯកោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, ឋានមេតំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ. ‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ ឯកិស្សា លោកធាតុយា ទ្វេ រាជានោ ចក្កវត្តិនោ អបុព្ពំ អចរិមំ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ; ‘ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ ឯកិស្សា លោកធាតុយា ឯកោ រាជា ចក្កវត្តី ឧប្បជ្ជេយ្យ, ឋានមេតំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ.

១៣០. ‘‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ ឥត្ថី អរហំ អស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធោ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ; ‘ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ បុរិសោ អរហំ អស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធោ, ឋានមេតំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ. ‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ ឥត្ថី រាជា អស្ស ចក្កវត្តី, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ; ‘ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ បុរិសោ រាជា អស្ស ចក្កវត្តី, ឋានមេតំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ. ‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ ឥត្ថី សក្កត្តំ ករេយ្យ … មារត្តំ ករេយ្យ… ព្រហ្មត្តំ ករេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ; ‘ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ បុរិសោ សក្កត្តំ ករេយ្យ… មារត្តំ ករេយ្យ… ព្រហ្មត្តំ ករេយ្យ, ឋានមេតំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ.

១៣១. ‘‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ កាយទុច្ចរិតស្ស ឥដ្ឋោ កន្តោ មនាបោ វិបាកោ និព្ពត្តេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ; ‘ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ កាយទុច្ចរិតស្ស អនិដ្ឋោ អកន្តោ អមនាបោ វិបាកោ និព្ពត្តេយ្យ, ឋានមេតំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ. ‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ វចីទុច្ចរិតស្ស…បេ… យំ មនោទុច្ចរិតស្ស ឥដ្ឋោ កន្តោ មនាបោ វិបាកោ និព្ពត្តេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ; ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ វចីទុច្ចរិតស្ស…បេ… យំ មនោទុច្ចរិតស្ស អនិដ្ឋោ អកន្តោ អមនាបោ វិបាកោ និព្ពត្តេយ្យ, ឋានមេតំ វិជ្ជតីតិ បជានាតិ. ‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ កាយសុចរិតស្ស អនិដ្ឋោ អកន្តោ អមនាបោ វិបាកោ និព្ពត្តេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ; ‘ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ កាយសុចរិតស្ស ឥដ្ឋោ កន្តោ មនាបោ វិបាកោ និព្ពត្តេយ្យ, ឋានមេតំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ. ‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ វចីសុចរិតស្ស…បេ… យំ មនោសុចរិតស្ស អនិដ្ឋោ អកន្តោ អមនាបោ វិបាកោ និព្ពត្តេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ; ‘ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ វចីសុចរិតស្ស…បេ… យំ មនោសុចរិតស្ស ឥដ្ឋោ កន្តោ មនាបោ វិបាកោ និព្ពត្តេយ្យ, ឋានមេតំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ.

‘‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ កាយទុច្ចរិតសមង្គី តំនិទានា តប្បច្ចយា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ; ‘ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ កាយទុច្ចរិតសមង្គី តំនិទានា តប្បច្ចយា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ, ឋានមេតំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ. ‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ វចីទុច្ចរិតសមង្គី…បេ… យំ មនោទុច្ចរិតសមង្គី តំនិទានា តប្បច្ចយា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ; ‘ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ វចីទុច្ចរិតសមង្គី…បេ… យំ មនោទុច្ចរិតសមង្គី តំនិទានា តប្បច្ចយា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ, ឋានមេតំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ. ‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ កាយសុចរិតសមង្គី តំនិទានា តប្បច្ចយា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ; ‘ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ កាយសុចរិតសមង្គី តំនិទានា តប្បច្ចយា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជេយ្យ, ឋានមេតំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ. ‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ វចីសុចរិតសមង្គី…បេ… យំ មនោសុចរិតសមង្គី តំនិទានា តប្បច្ចយា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ; ‘ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ វចីសុចរិតសមង្គី…បេ… យំ មនោសុចរិតសមង្គី តំនិទានា តប្បច្ចយា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជេយ្យ, ឋានមេតំ វិជ្ជតី’តិ បជានាតិ. ឯត្តាវតា ខោ, អានន្ទ, ‘ឋានាឋានកុសលោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយា’’តិ.

១៣២. ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ, អព្ភុតំ, ភន្តេ! កោនាមោ អយំ, ភន្តេ, ធម្មបរិយាយោ’’តិ? ‘‘តស្មាតិហ ត្វំ, អានន្ទ, ឥមំ ធម្មបរិយាយំ ‘ពហុធាតុកោ’តិបិ នំ ធារេហិ, ‘ចតុបរិវដ្ដោ’តិបិ នំ ធារេហិ, ‘ធម្មាទាសោ’តិបិ នំ ធារេហិ, ‘អមតទុន្ទុភី’តិបិ [ទុទ្រភីតិបិ (ក.)] នំ ធារេហិ, ‘អនុត្តរោ សង្គាមវិជយោ’តិបិ នំ ធារេហី’’តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ.

ពហុធាតុកសុត្តំ និដ្ឋិតំ បញ្ចមំ.

៦. ឥសិគិលិសុត្តំ

១៣៣. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ ឥសិគិលិស្មិំ បព្ពតេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘បស្សថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឯតំ វេភារំ បព្ពត’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯតស្សបិ ខោ, ភិក្ខវេ, វេភារស្ស បព្ពតស្ស អញ្ញាវ សមញ្ញា អហោសិ អញ្ញា បញ្ញត្តិ’’.

‘‘បស្សថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឯតំ បណ្ឌវំ បព្ពត’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯតស្សបិ ខោ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌវស្ស បព្ពតស្ស អញ្ញាវ សមញ្ញា អហោសិ អញ្ញា បញ្ញត្តិ’’.

‘‘បស្សថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឯតំ វេបុល្លំ បព្ពត’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯតស្សបិ ខោ, ភិក្ខវេ, វេបុល្លស្ស បព្ពតស្ស អញ្ញាវ សមញ្ញា អហោសិ អញ្ញា បញ្ញត្តិ’’.

‘‘បស្សថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឯតំ គិជ្ឈកូដំ បព្ពត’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯតស្សបិ ខោ, ភិក្ខវេ, គិជ្ឈកូដស្ស បព្ពតស្ស អញ្ញាវ សមញ្ញា អហោសិ អញ្ញា បញ្ញត្តិ’’.

‘‘បស្សថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឥមំ ឥសិគិលិំ បព្ពត’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឥមស្ស ខោ បន, ភិក្ខវេ, ឥសិគិលិស្ស បព្ពតស្ស ឯសាវ សមញ្ញា អហោសិ ឯសា បញ្ញត្តិ’’.

‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, បញ្ច បច្ចេកពុទ្ធសតានិ ឥមស្មិំ ឥសិគិលិស្មិំ បព្ពតេ ចិរនិវាសិនោ អហេសុំ. តេ ឥមំ បព្ពតំ បវិសន្តា ទិស្សន្តិ, បវិដ្ឋា ន ទិស្សន្តិ. តមេនំ មនុស្សា ទិស្វា ឯវមាហំសុ – ‘អយំ បព្ពតោ ឥមេ ឥសី [ឥសយោ (ក.)] គិលតី’តិ; ‘ឥសិគិលិ ឥសិគិលិ’ ត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទិ. អាចិក្ខិស្សាមិ [អចិក្ខិស្សាមិ វោ (ក.)], ភិក្ខវេ, បច្ចេកពុទ្ធានំ នាមានិ; កិត្តយិស្សាមិ, ភិក្ខវេ, បច្ចេកពុទ្ធានំ នាមានិ; ទេសេស្សាមិ, ភិក្ខវេ, បច្ចេកពុទ្ធានំ នាមានិ. តំ សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

១៣៤. ‘‘អរិដ្ឋោ នាម, ភិក្ខវេ, បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ [បច្ចេកពុទ្ធោ (ក. សី. បី.)] ឥមស្មិំ ឥសិគិលិស្មិំ បព្ពតេ ចិរនិវាសី អហោសិ; ឧបរិដ្ឋោ នាម, ភិក្ខវេ, បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឥមស្មិំ ឥសិគិលិស្មិំ បព្ពតេ ចិរនិវាសី អហោសិ; តគរសិខី [តគ្គរសិខី (ក.)] នាម, ភិក្ខវេ, បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឥមស្មិំ ឥសិគិលិស្មិំ បព្ពតេ ចិរនិវាសី អហោសិ; យសស្សី នាម, ភិក្ខវេ, បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឥមស្មិំ ឥសិគិលិស្មិំ បព្ពតេ ចិរនិវាសី អហោសិ; សុទស្សនោ នាម, ភិក្ខវេ, បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឥមស្មិំ ឥសិគិលិស្មិំ បព្ពតេ ចិរនិវាសី អហោសិ; បិយទស្សី នាម, ភិក្ខវេ, បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឥមស្មិំ ឥសិគិលិស្មិំ បព្ពតេ ចិរនិវាសី អហោសិ; គន្ធារោ នាម, ភិក្ខវេ, បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឥមស្មិំ ឥសិគិលិស្មិំ បព្ពតេ ចិរនិវាសី អហោសិ; បិណ្ឌោលោ នាម, ភិក្ខវេ, បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឥមស្មិំ ឥសិគិលិស្មិំ បព្ពតេ ចិរនិវាសី អហោសិ; ឧបាសភោ នាម, ភិក្ខវេ, បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឥមស្មិំ ឥសិគិលិស្មិំ បព្ពតេ ចិរនិវាសី អហោសិ; នីតោ នាម, ភិក្ខវេ, បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឥមស្មិំ ឥសិគិលិស្មិំ បព្ពតេ ចិរនិវាសី អហោសិ; តថោ នាម, ភិក្ខវេ, បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឥមស្មិំ ឥសិគិលិស្មិំ បព្ពតេ ចិរនិវាសី អហោសិ, សុតវា នាម, ភិក្ខវេ, បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឥមស្មិំ ឥសិគិលិស្មិំ បព្ពតេ ចិរនិវាសី អហោសិ; ភាវិតត្តោ នាម, ភិក្ខវេ, បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឥមស្មិំ ឥសិគិលិស្មិំ បព្ពតេ ចិរនិវាសី អហោសិ.

១៣៥. ‘‘យេ សត្តសារា អនីឃា និរាសា,

បច្ចេកមេវជ្ឈគមំសុ ពោធិំ [បច្ចេកមេវជ្ឈគមុំ សុពោធិំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)];

តេសំ វិសល្លាន នរុត្តមានំ,

នាមានិ មេ កិត្តយតោ សុណាថ.

‘‘អរិដ្ឋោ ឧបរិដ្ឋោ តគរសិខី យសស្សី,

សុទស្សនោ បិយទស្សី ច សុសម្ពុទ្ធោ [ពុទ្ធោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)];

គន្ធារោ បិណ្ឌោលោ ឧបាសភោ ច,

នីតោ តថោ សុតវា ភាវិតត្តោ.

‘‘សុម្ភោ សុភោ មតុលោ [មេថុលោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អដ្ឋមោ ច,

អថស្សុមេឃោ [អដ្ឋសុមេធោ (ក.)] អនីឃោ សុទាឋោ;

បច្ចេកពុទ្ធា ភវនេត្តិខីណា,

ហិង្គូ ច ហិង្គោ ច មហានុភាវា.

‘‘ទ្វេ ជាលិនោ មុនិនោ អដ្ឋកោ ច,

អថ កោសល្លោ ពុទ្ធោ អថោ សុពាហុ;

ឧបនេមិសោ នេមិសោ សន្តចិត្តោ,