៧. គណកមោគ្គល្លានសុត្តំ

៧៤. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ បុព្ពារាមេ មិគារមាតុបាសាទេ. អថ ខោ គណកមោគ្គល្លានោ [គណកមោគ្គលានោ (ក.)] ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ គណកមោគ្គល្លានោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘សេយ្យថាបិ, ភោ គោតម, ឥមស្ស មិគារមាតុបាសាទស្ស ទិស្សតិ អនុបុព្ពសិក្ខា អនុបុព្ពកិរិយា អនុបុព្ពបដិបទា យទិទំ – យាវ បច្ឆិមសោបានកឡេវរាः ឥមេសម្បិ ហិ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណានំ ទិស្សតិ អនុបុព្ពសិក្ខា អនុបុព្ពកិរិយា អនុបុព្ពបដិបទា យទិទំ – អជ្ឈេនេः ឥមេសម្បិ ហិ, ភោ គោតម, ឥស្សាសានំ ទិស្សតិ អនុបុព្ពសិក្ខា អនុបុព្ពកិរិយា អនុបុព្ពបដិបទា យទិទំ – ឥស្សត្ថេ [ឥស្សត្តេ (ក.)]. អម្ហាកម្បិ ហិ, ភោ គោតម, គណកានំ គណនាជីវានំ ទិស្សតិ អនុបុព្ពសិក្ខា អនុបុព្ពកិរិយា អនុបុព្ពបដិបទា យទិទំ – សង្ខានេ. មយញ្ហិ, ភោ គោតម, អន្តេវាសិំ លភិត្វា បឋមំ ឯវំ គណាបេម – ‘ឯកំ ឯកកំ, ទ្វេ ទុកា, តីណិ តិកា, ចត្តារិ ចតុក្កា, បញ្ច បញ្ចកា, ឆ ឆក្កា, សត្ត សត្តកា, អដ្ឋ អដ្ឋកា, នវ នវកា, ទស ទសកា’តិ; សតម្បិ មយំ, ភោ គោតម, គណាបេម, ភិយ្យោបិ គណាបេម. សក្កា នុ ខោ, ភោ គោតម, ឥមស្មិម្បិ ធម្មវិនយេ ឯវមេវ អនុបុព្ពសិក្ខា អនុបុព្ពកិរិយា អនុបុព្ពបដិបទា បញ្ញបេតុ’’ន្តិ?

៧៥. ‘‘សក្កា, ព្រាហ្មណ, ឥមស្មិម្បិ ធម្មវិនយេ អនុបុព្ពសិក្ខា អនុបុព្ពកិរិយា អនុបុព្ពបដិបទា បញ្ញបេតុំ. សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, ទក្ខោ អស្សទម្មកោ ភទ្ទំ អស្សាជានីយំ លភិត្វា បឋមេនេវ មុខាធានេ ការណំ ការេតិ, អថ ឧត្តរិំ ការណំ ការេតិ; ឯវមេវ ខោ, ព្រាហ្មណ, តថាគតោ បុរិសទម្មំ លភិត្វា បឋមំ ឯវំ វិនេតិ – ‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, សីលវា ហោហិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរាហិ អាចារគោចរសម្បន្នោ អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខស្សុ សិក្ខាបទេសូ’’’តិ.

‘‘យតោ ខោ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ សីលវា ហោតិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ, តមេនំ តថាគតោ ឧត្តរិំ វិនេតិ – ‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ហោហិ, ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា មា និមិត្តគ្គាហី ហោហិ មានុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជាហិ; រក្ខាហិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជាហិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ មា និមិត្តគ្គាហី ហោហិ មានុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជាហិ; រក្ខាហិ មនិន្ទ្រិយំ, មនិន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជាហី’’’តិ.

‘‘យតោ ខោ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ហោតិ, តមេនំ តថាគតោ ឧត្តរិំ វិនេតិ – ‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, ភោជនេ មត្តញ្ញូ ហោហិ. បដិសង្ខា យោនិសោ អាហារំ អាហារេយ្យាសិ – នេវ ទវាយ ន មទាយ ន មណ្ឌនាយ ន វិភូសនាយ, យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា យាបនាយ វិហិំសូបរតិយា ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយ – ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមិ, នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមិ, យាត្រា ច មេ ភវិស្សតិ អនវជ្ជតា ច ផាសុវិហារោ ចា’’’តិ.

‘‘យតោ ខោ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ ភោជនេ មត្តញ្ញូ ហោតិ, តមេនំ តថាគតោ ឧត្តរិំ វិនេតិ – ‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, ជាគរិយំ អនុយុត្តោ វិហរាហិ, ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេហិ, រត្តិយា បឋមំ យាមំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេហិ, រត្តិយា មជ្ឈិមំ យាមំ ទក្ខិណេន បស្សេន សីហសេយ្យំ កប្បេយ្យាសិ បាទេ បាទំ អច្ចាធាយ សតោ សម្បជានោ ឧដ្ឋានសញ្ញំ មនសិករិត្វា, រត្តិយា បច្ឆិមំ យាមំ បច្ចុដ្ឋាយ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេហី’’’តិ.

‘‘យតោ ខោ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ ជាគរិយំ អនុយុត្តោ ហោតិ, តមេនំ តថាគតោ ឧត្តរិំ វិនេតិ – ‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ ហោហិ, អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ សម្បជានការី, អាលោកិតេ វិលោកិតេ សម្បជានការី, សមិញ្ជិតេ បសារិតេ សម្បជានការី, សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណេ សម្បជានការី, អសិតេ បីតេ ខាយិតេ សាយិតេ សម្បជានការី, ឧច្ចារបស្សាវកម្មេ សម្បជានការី, គតេ ឋិតេ និសិន្នេ សុត្តេ ជាគរិតេ ភាសិតេ តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការី’’’តិ.

‘‘យតោ ខោ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ ហោតិ, តមេនំ តថាគតោ ឧត្តរិំ វិនេតិ – ‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជាហិ អរញ្ញំ រុក្ខមូលំ បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនបត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាលបុញ្ជ’ន្តិ. សោ វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតិ អរញ្ញំ រុក្ខមូលំ បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនប្បត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាលបុញ្ជំ. សោ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ និសីទតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា, ឧជុំ កាយំ បណិធាយ, បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា. សោ អភិជ្ឈំ លោកេ បហាយ វិគតាភិជ្ឈេន ចេតសា វិហរតិ, អភិជ្ឈាយ ចិត្តំ បរិសោធេតិ; ព្យាបាទបទោសំ បហាយ អព្យាបន្នចិត្តោ វិហរតិ សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី, ព្យាបាទបទោសា ចិត្តំ បរិសោធេតិ; ថិនមិទ្ធំ [ថីនមិទ្ធំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] បហាយ វិគតថិនមិទ្ធោ វិហរតិ អាលោកសញ្ញី សតោ សម្បជានោ, ថិនមិទ្ធា ចិត្តំ បរិសោធេតិ; ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហាយ អនុទ្ធតោ វិហរតិ អជ្ឈត្តំ វូបសន្តចិត្តោ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចា ចិត្តំ បរិសោធេតិ; វិចិកិច្ឆំ បហាយ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ វិហរតិ អកថំកថី កុសលេសុ ធម្មេសុ, វិចិកិច្ឆាយ ចិត្តំ បរិសោធេតិ.

៧៦. ‘‘សោ ឥមេ បញ្ច នីវរណេ បហាយ ចេតសោ ឧបក្កិលេសេ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ…បេ… ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. បីតិយា ច វិរាគា… តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សុខស្ស ច បហានា… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ.

‘‘យេ ខោ តេ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខូ សេក្ខា [សេខា (សព្ពត្ថ)] អបត្តមានសា អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ បត្ថយមានា វិហរន្តិ តេសុ មេ អយំ ឯវរូបី អនុសាសនី ហោតិ. យេ បន តេ ភិក្ខូ អរហន្តោ ខីណាសវា វុសិតវន្តោ កតករណីយា ឱហិតភារា អនុប្បត្តសទត្ថា បរិក្ខីណភវសំយោជនា សម្មទញ្ញា វិមុត្តា តេសំ ឥមេ ធម្មា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារាយ ចេវ សំវត្តន្តិ, សតិសម្បជញ្ញាយ ចា’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ, គណកមោគ្គល្លានោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ខោ ភោតោ គោតមស្ស សាវកា ភោតា គោតមេន ឯវំ ឱវទីយមានា ឯវំ អនុសាសីយមានា សព្ពេ អច្ចន្តំ និដ្ឋំ និព្ពានំ អារាធេន្តិ ឧទាហុ ឯកច្ចេ នារាធេន្តី’’តិ? ‘‘អប្បេកច្ចេ ខោ, ព្រាហ្មណ, មម សាវកា មយា ឯវំ ឱវទីយមានា ឯវំ អនុសាសីយមានា អច្ចន្តំ និដ្ឋំ និព្ពានំ អារាធេន្តិ, ឯកច្ចេ នារាធេន្តី’’តិ.

‘‘កោ នុ ខោ, ភោ គោតម, ហេតុ កោ បច្ចយោ យំ តិដ្ឋតេវ និព្ពានំ, តិដ្ឋតិ និព្ពានគាមី មគ្គោ, តិដ្ឋតិ ភវំ គោតមោ សមាទបេតា; អថ ច បន ភោតោ គោតមស្ស សាវកា ភោតា គោតមេន ឯវំ ឱវទីយមានា ឯវំ អនុសាសីយមានា អប្បេកច្ចេ អច្ចន្តំ និដ្ឋំ និព្ពានំ អារាធេន្តិ, ឯកច្ចេ នារាធេន្តី’’តិ?

៧៧. ‘‘តេន ហិ, ព្រាហ្មណ, តំយេវេត្ថ បដិបុច្ឆិស្សាមិ. យថា តេ ខមេយ្យ តថា នំ ព្យាករេយ្យាសិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, ព្រាហ្មណ, កុសលោ ត្វំ រាជគហគាមិស្ស មគ្គស្សា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភោ, កុសលោ អហំ រាជគហគាមិស្ស មគ្គស្សា’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ព្រាហ្មណ, ឥធ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ រាជគហំ គន្តុកាមោ. សោ តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, រាជគហំ គន្តុំ; តស្ស មេ រាជគហស្ស មគ្គំ ឧបទិសា’តិ. តមេនំ ត្វំ ឯវំ វទេយ្យាសិ – ‘ឯហម្ភោ [ឯវំ ភោ (សី. បី.)] បុរិស, អយំ មគ្គោ រាជគហំ គច្ឆតិ. តេន មុហុត្តំ គច្ឆ, តេន មុហុត្តំ គន្ត្វា ទក្ខិស្សសិ អមុកំ នាម គាមំ, តេន មុហុត្តំ គច្ឆ, តេន មុហុត្តំ គន្ត្វា ទក្ខិស្សសិ អមុកំ នាម និគមំ; តេន មុហុត្តំ គច្ឆ, តេន មុហុត្តំ គន្ត្វា ទក្ខិស្សសិ រាជគហស្ស អារាមរាមណេយ្យកំ វនរាមណេយ្យកំ ភូមិរាមណេយ្យកំ បោក្ខរណីរាមណេយ្យក’ន្តិ. សោ តយា ឯវំ ឱវទីយមានោ ឯវំ អនុសាសីយមានោ ឧម្មគ្គំ គហេត្វា បច្ឆាមុខោ គច្ឆេយ្យ. អថ ទុតិយោ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ រាជគហំ គន្តុកាមោ. សោ តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, រាជគហំ គន្តុំ; តស្ស មេ រាជគហស្ស មគ្គំ ឧបទិសា’តិ. តមេនំ ត្វំ ឯវំ វទេយ្យាសិ – ‘ឯហម្ភោ បុរិស, អយំ មគ្គោ រាជគហំ គច្ឆតិ. តេន មុហុត្តំ គច្ឆ, តេន មុហុត្តំ គន្ត្វា ទក្ខិស្សសិ អមុកំ នាម គាមំ; តេន មុហុត្តំ គច្ឆ, តេន មុហុត្តំ គន្ត្វា ទក្ខិស្សសិ អមុកំ នាម និគមំ; តេន មុហុត្តំ គច្ឆ, តេន មុហុត្តំ គន្ត្វា ទក្ខិស្សសិ រាជគហស្ស អារាមរាមណេយ្យកំ វនរាមណេយ្យកំ ភូមិរាមណេយ្យកំ បោក្ខរណីរាមណេយ្យក’ន្តិ. សោ តយា ឯវំ ឱវទីយមានោ ឯវំ អនុសាសីយមានោ សោត្ថិនា រាជគហំ គច្ឆេយ្យ. កោ នុ ខោ, ព្រាហ្មណ, ហេតុ កោ បច្ចយោ យំ តិដ្ឋតេវ រាជគហំ, តិដ្ឋតិ រាជគហគាមី មគ្គោ, តិដ្ឋសិ ត្វំ សមាទបេតា; អថ ច បន តយា ឯវំ ឱវទីយមានោ ឯវំ អនុសាសីយមានោ ឯកោ បុរិសោ ឧម្មគ្គំ គហេត្វា បច្ឆាមុខោ គច្ឆេយ្យ, ឯកោ សោត្ថិនា រាជគហំ គច្ឆេយ្យា’’តិ? ‘‘ឯត្ថ ក្យាហំ, ភោ គោតម, ករោមិ? មគ្គក្ខាយីហំ, ភោ គោតមា’’តិ.

‘‘ឯវមេវ ខោ, ព្រាហ្មណ, តិដ្ឋតេវ និព្ពានំ, តិដ្ឋតិ និព្ពានគាមី មគ្គោ, តិដ្ឋាមហំ សមាទបេតា; អថ ច បន មម សាវកា មយា ឯវំ ឱវទីយមានា ឯវំ អនុសាសីយមានា អប្បេកច្ចេ អច្ចន្តំ និដ្ឋំ និព្ពានំ អារាធេន្តិ, ឯកច្ចេ នារាធេន្តិ. ឯត្ថ ក្យាហំ, ព្រាហ្មណ, ករោមិ? មគ្គក្ខាយីហំ, ព្រាហ្មណ, តថាគតោ’’តិ.

៧៨. ឯវំ វុត្តេ, គណកមោគ្គល្លានោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘យេមេ, ភោ គោតម, បុគ្គលា អស្សទ្ធា ជីវិកត្ថា ន សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា សឋា មាយាវិនោ កេតពិនោ [កេដុភិនោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ឧទ្ធតា ឧន្នឡា ចបលា មុខរា វិកិណ្ណវាចា ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារា ភោជនេ អមត្តញ្ញុនោ ជាគរិយំ អននុយុត្តា សាមញ្ញេ អនបេក្ខវន្តោ សិក្ខាយ ន តិព្ពគារវា ពាហុលិកា [ពាហុល្លិកា (ស្យា. កំ.)] សាថលិកា ឱក្កមនេ បុព្ពង្គមា បវិវេកេ និក្ខិត្តធុរា កុសីតា ហីនវីរិយា មុដ្ឋស្សតិនោ អសម្បជានា អសមាហិតា វិព្ភន្តចិត្តា ទុប្បញ្ញា ឯឡមូគា, ន តេហិ ភវំ គោតមោ សទ្ធិំ សំវសតិ’’.

‘‘យេ បន តេ កុលបុត្តា សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា អសឋា អមាយាវិនោ អកេតពិនោ អនុទ្ធតា អនុន្នឡា អចបលា អមុខរា អវិកិណ្ណវាចា ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារា ភោជនេ មត្តញ្ញុនោ ជាគរិយំ អនុយុត្តា សាមញ្ញេ អបេក្ខវន្តោ សិក្ខាយ តិព្ពគារវា នពាហុលិកា នសាថលិកា ឱក្កមនេ និក្ខិត្តធុរា បវិវេកេ បុព្ពង្គមា អារទ្ធវីរិយា បហិតត្តា ឧបដ្ឋិតស្សតិនោ សម្បជានា សមាហិតា ឯកគ្គចិត្តា បញ្ញវន្តោ អនេឡមូគា, តេហិ ភវំ គោតមោ សទ្ធិំ សំវសតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភោ គោតម, យេ កេចិ មូលគន្ធា, កាលានុសារិ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ; យេ កេចិ សារគន្ធា, លោហិតចន្ទនំ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ; យេ កេចិ បុប្ផគន្ធា, វស្សិកំ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ; ឯវមេវ ភោតោ គោតមស្ស ឱវាទោ បរមជ្ជធម្មេសុ.

‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម, អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម! សេយ្យថាបិ, ភោ គោតម, និក្កុជ្ជិតំ វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ, បដិច្ឆន្នំ វា វិវរេយ្យ, មូឡ្ហស្ស វា មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, អន្ធការេ វា តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ – ‘ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តី’តិ; ឯវមេវំ ភោតា គោតមេន អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ. ឯសាហំ ភវន្តំ គោតមំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច. ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ.

គណកមោគ្គល្លានសុត្តំ និដ្ឋិតំ សត្តមំ.