៥. សុនក្ខត្តសុត្តំ

៥៥. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ ភគវតោ សន្តិកេ អញ្ញា ព្យាកតា ហោតិ – ‘‘‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាមា’’តិ. អស្សោសិ ខោ សុនក្ខត្តោ លិច្ឆវិបុត្តោ – ‘‘សម្ពហុលេហិ កិរ ភិក្ខូហិ ភគវតោ សន្តិកេ អញ្ញា ព្យាកតា ហោតិ – ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាមា’’តិ. អថ ខោ សុនក្ខត្តោ លិច្ឆវិបុត្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សុនក្ខត្តោ លិច្ឆវិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សុតំ មេតំ, ភន្តេ – ‘សម្ពហុលេហិ កិរ ភិក្ខូហិ ភគវតោ សន្តិកេ អញ្ញា ព្យាកតា – ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាមា’’តិ. ‘‘យេ តេ, ភន្តេ, ភិក្ខូ ភគវតោ សន្តិកេ អញ្ញំ ព្យាកំសុ – ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាមា’’តិ, កច្ចិ តេ, ភន្តេ, ភិក្ខូ សម្មទេវ អញ្ញំ ព្យាកំសុ ឧទាហុ សន្តេត្ថេកច្ចេ ភិក្ខូ អធិមានេន អញ្ញំ ព្យាកំសូតិ?

៥៦. ‘‘យេ តេ, សុនក្ខត្ត, ភិក្ខូ មម សន្តិកេ អញ្ញំ ព្យាកំសុ – ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាមា’’តិ. ‘‘សន្តេត្ថេកច្ចេ ភិក្ខូ សម្មទេវ អញ្ញំ ព្យាកំសុ, សន្តិ បនិធេកច្ចេ ភិក្ខូ អធិមានេនបិ [អធិមានេន (?)] អញ្ញំ ព្យាកំសុ. តត្រ, សុនក្ខត្ត, យេ តេ ភិក្ខូ សម្មទេវ អញ្ញំ ព្យាកំសុ តេសំ តំ តថេវ ហោតិ; យេ បន តេ ភិក្ខូ អធិមានេន អញ្ញំ ព្យាកំសុ តត្រ, សុនក្ខត្ត, តថាគតស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘ធម្មំ នេសំ ទេសេស្ស’ន្តិ [ទេសេយ្យន្តិ (បី. ក.)]. ឯវញ្ចេត្ថ, សុនក្ខត្ត, តថាគតស្ស ហោតិ – ‘ធម្មំ នេសំ ទេសេស្ស’ន្តិ. អថ ច បនិធេកច្ចេ មោឃបុរិសា បញ្ហំ អភិសង្ខរិត្វា អភិសង្ខរិត្វា តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆន្តិ. តត្រ, សុនក្ខត្ត, យម្បិ តថាគតស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘ធម្មំ នេសំ ទេសេស្ស’ន្តិ តស្សបិ ហោតិ អញ្ញថត្ត’’ន្តិ. ‘‘ឯតស្ស ភគវា កាលោ, ឯតស្ស សុគត កាលោ, យំ ភគវា ធម្មំ ទេសេយ្យ. ភគវតោ សុត្វា ភិក្ខូ ធារេស្សន្តី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, សុនក្ខត្ត សុណាហិ, សាធុកំ មនសិ ករោហិ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ សុនក្ខត្តោ លិច្ឆវិបុត្តោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ. ភគវា ឯតទវោច –

៥៧. ‘‘បញ្ច ខោ ឥមេ, សុនក្ខត្ត, កាមគុណា. កតមេ បញ្ច? ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា, សោតវិញ្ញេយ្យា សទ្ទា…បេ… ឃានវិញ្ញេយ្យា គន្ធា… ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា… កាយវិញ្ញេយ្យា ផោដ្ឋព្ពា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា – ឥមេ ខោ, សុនក្ខត្ត, បញ្ច កាមគុណា.

៥៨. ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ, សុនក្ខត្ត, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ បុរិសបុគ្គលោ លោកាមិសាធិមុត្តោ អស្ស. លោកាមិសាធិមុត្តស្ស ខោ, សុនក្ខត្ត, បុរិសបុគ្គលស្ស តប្បតិរូបី ចេវ កថា សណ្ឋាតិ, តទនុធម្មញ្ច អនុវិតក្កេតិ, អនុវិចារេតិ, តញ្ច បុរិសំ ភជតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ; អានេញ្ជបដិសំយុត្តាយ ច បន កថាយ កច្ឆមានាយ ន សុស្សូសតិ, ន សោតំ ឱទហតិ, ន អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេតិ [ឧបដ្ឋបេតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)], ន ច តំ បុរិសំ ភជតិ, ន ច តេន វិត្តិំ អាបជ្ជតិ. សេយ្យថាបិ, សុនក្ខត្ត, បុរិសោ សកម្ហា គាមា វា និគមា វា ចិរវិប្បវុត្ថោ អស្ស. សោ អញ្ញតរំ បុរិសំ បស្សេយ្យ តម្ហា គាមា វា និគមា វា អចិរបក្កន្តំ. សោ តំ បុរិសំ តស្ស គាមស្ស វា និគមស្ស វា ខេមតញ្ច សុភិក្ខតញ្ច អប្បាពាធតញ្ច បុច្ឆេយ្យ; តស្ស សោ បុរិសោ តស្ស គាមស្ស វា និគមស្ស វា ខេមតញ្ច សុភិក្ខតញ្ច អប្បាពាធតញ្ច សំសេយ្យ. តំ កិំ មញ្ញសិ, សុនក្ខត្ត, អបិ នុ សោ បុរិសោ តស្ស បុរិសស្ស សុស្សូសេយ្យ, សោតំ ឱទហេយ្យ, អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេយ្យ, តញ្ច បុរិសំ ភជេយ្យ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជេយ្យា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯវមេវ ខោ, សុនក្ខត្ត, ឋានមេតំ វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ បុរិសបុគ្គលោ លោកាមិសាធិមុត្តោ អស្ស. លោកាមិសាធិមុត្តស្ស ខោ, សុនក្ខត្ត, បុរិសបុគ្គលស្ស តប្បតិរូបី ចេវ កថា សណ្ឋាតិ, តទនុធម្មញ្ច អនុវិតក្កេតិ, អនុវិចារេតិ, តញ្ច បុរិសំ ភជតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ; អានេញ្ជបដិសំយុត្តាយ ច បន កថាយ កច្ឆមានាយ ន សុស្សូសតិ, ន សោតំ ឱទហតិ, ន អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេតិ, ន ច តំ បុរិសំ ភជតិ, ន ច តេន វិត្តិំ អាបជ្ជតិ. សោ ឯវមស្ស វេទិតព្ពោ – ‘អានេញ្ជសំយោជនេន ហិ ខោ វិសំយុត្តោ [អានេញ្ជសំយោជនេន ហិ ខោ វិសំយុត្តោ-ឥតិ បាឋោ សី. ស្យា. កំ. បី. បោត្ថកេសុ នត្ថិ, អដ្ឋកថាសុ បន តព្ពណ្ណនា ទិស្សតិយេវ] លោកាមិសាធិមុត្តោ បុរិសបុគ្គលោ’’’តិ.

៥៩. ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ, សុនក្ខត្ត, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ បុរិសបុគ្គលោ អានេញ្ជាធិមុត្តោ អស្ស. អានេញ្ជាធិមុត្តស្ស ខោ, សុនក្ខត្ត, បុរិសបុគ្គលស្ស តប្បតិរូបី ចេវ កថា សណ្ឋាតិ, តទនុធម្មញ្ច អនុវិតក្កេតិ, អនុវិចារេតិ, តញ្ច បុរិសំ ភជតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ; លោកាមិសបដិសំយុត្តាយ ច បន កថាយ កច្ឆមានាយ ន សុស្សូសតិ, ន សោតំ ឱទហតិ, ន អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេតិ, ន ច តំ បុរិសំ ភជតិ, ន ច តេន វិត្តិំ អាបជ្ជតិ. សេយ្យថាបិ, សុនក្ខត្ត, បណ្ឌុបលាសោ ពន្ធនា បវុត្តោ អភព្ពោ ហរិតត្តាយ; ឯវមេវ ខោ, សុនក្ខត្ត, អានេញ្ជាធិមុត្តស្ស បុរិសបុគ្គលស្ស យេ លោកាមិសសំយោជនេ សេ បវុត្តេ. សោ ឯវមស្ស វេទិតព្ពោ – ‘លោកាមិសសំយោជនេន ហិ ខោ វិសំយុត្តោ អានេញ្ជាធិមុត្តោ បុរិសបុគ្គលោ’’’តិ.

៦០. ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ, សុនក្ខត្ត, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ បុរិសបុគ្គលោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនាធិមុត្តោ អស្ស. អាកិញ្ចញ្ញាយតនាធិមុត្តស្ស ខោ, សុនក្ខត្ត, បុរិសបុគ្គលស្ស តប្បតិរូបី ចេវ កថា សណ្ឋាតិ, តទនុធម្មញ្ច អនុវិតក្កេតិ, អនុវិចារេតិ, តញ្ច បុរិសំ ភជតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ; អានេញ្ជបដិសំយុត្តាយ ច បន កថាយ កច្ឆមានាយ ន សុស្សូសតិ, ន សោតំ ឱទហតិ, ន អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេតិ, ន ច តំ បុរិសំ ភជតិ, ន ច តេន វិត្តិំ អាបជ្ជតិ. សេយ្យថាបិ, សុនក្ខត្ត, បុថុសិលា ទ្វេធាភិន្នា អប្បដិសន្ធិកា ហោតិ; ឯវមេវ ខោ, សុនក្ខត្ត, អាកិញ្ចញ្ញាយតនាធិមុត្តស្ស បុរិសបុគ្គលស្ស យេ អានេញ្ជសំយោជនេ សេ ភិន្នេ. សោ ឯវមស្ស វេទិតព្ពោ – ‘អានេញ្ជសំយោជនេន ហិ ខោ វិសំយុត្តោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនាធិមុត្តោ បុរិសបុគ្គលោ’’’តិ.

៦១. ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ, សុនក្ខត្ត, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ បុរិសបុគ្គលោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនាធិមុត្តោ អស្ស. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនាធិមុត្តស្ស ខោ, សុនក្ខត្ត, បុរិសបុគ្គលស្ស តប្បតិរូបី ចេវ កថា សណ្ឋាតិ, តទនុធម្មញ្ច អនុវិតក្កេតិ, អនុវិចារេតិ, តញ្ច បុរិសំ ភជតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ; អាកិញ្ចញ្ញាយតនបដិសំយុត្តាយ ច បន កថាយ កច្ឆមានាយ ន សុស្សូសតិ, ន សោតំ ឱទហតិ, ន អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេតិ, ន ច តំ បុរិសំ ភជតិ, ន ច តេន វិត្តិំ អាបជ្ជតិ. សេយ្យថាបិ, សុនក្ខត្ត, បុរិសោ មនុញ្ញភោជនំ ភុត្តាវី ឆឌ្ឌេយ្យ [ឆទ្ទេយ្យ (?)]. តំ កិំ មញ្ញសិ, សុនក្ខត្ត, អបិ នុ តស្ស បុរិសស្ស តស្មិំ ភត្តេ [វន្តេ (ក. សី.), ភុត្តេ (ក. សី. ក.)] បុន ភោត្តុកម្យតា អស្សា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’? ‘‘អទុញ្ហិ, ភន្តេ, ភត្តំ [វន្តំ (សី.)] បដិកូលសម្មត’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, សុនក្ខត្ត, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនាធិមុត្តស្ស បុរិសបុគ្គលស្ស យេ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសំយោជនេ សេ វន្តេ. សោ ឯវមស្ស វេទិតព្ពោ – ‘អាកិញ្ចញ្ញាយតនសំយោជនេន ហិ ខោ វិសំយុត្តោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនាធិមុត្តោ បុរិសបុគ្គលោ’តិ.

៦២. ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ, សុនក្ខត្ត, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ បុរិសបុគ្គលោ សម្មា និព្ពានាធិមុត្តោ អស្ស. សម្មា និព្ពានាធិមុត្តស្ស ខោ, សុនក្ខត្ត, បុរិសបុគ្គលស្ស តប្បតិរូបី ចេវ កថា សណ្ឋាតិ, តទនុធម្មញ្ច អនុវិតក្កេតិ, អនុវិចារេតិ, តញ្ច បុរិសំ ភជតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ; នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនបដិសំយុត្តាយ ច បន កថាយ កច្ឆមានាយ ន សុស្សូសតិ, ន សោតំ ឱទហតិ, ន អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេតិ, ន ច តំ បុរិសំ ភជតិ, ន ច តេន វិត្តិំ អាបជ្ជតិ. សេយ្យថាបិ, សុនក្ខត្ត, តាលោ មត្ថកច្ឆិន្នោ អភព្ពោ បុន វិរុឡ្ហិយា; ឯវមេវ ខោ, សុនក្ខត្ត, សម្មា និព្ពានាធិមុត្តស្ស បុរិសបុគ្គលស្ស យេ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសំយោជនេ សេ ឧច្ឆិន្នមូលេ តាលាវត្ថុកតេ អនភាវំកតេ [អនភាវកតេ (សី. បី.), អនភាវង្គតេ (ស្យា. កំ.)] អាយតិំ អនុប្បាទធម្មេ. សោ ឯវមស្ស វេទិតព្ពោ – ‘នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសំយោជនេន ហិ ខោ វិសំយុត្តោ សម្មា និព្ពានាធិមុត្តោ បុរិសបុគ្គលោ’’’តិ.

៦៣. ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ, សុនក្ខត្ត, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចស្ស ភិក្ខុនោ ឯវមស្ស – ‘តណ្ហា ខោ សល្លំ សមណេន វុត្តំ, អវិជ្ជាវិសទោសោ, ឆន្ទរាគព្យាបាទេន រុប្បតិ. តំ មេ តណ្ហាសល្លំ បហីនំ, អបនីតោ អវិជ្ជាវិសទោសោ, សម្មា និព្ពានាធិមុត្តោហមស្មី’តិ. ឯវំមានិ [ឯវំមានី (សី. បី. ក.), ឯវមាទិ (ស្យា. កំ.)] អស្ស អតថំ សមានំ [អត្ថំ សមានំ (ស្យា. កំ. បី.), អត្ថសមានំ (សី.)]. សោ យានិ សម្មា និព្ពានាធិមុត្តស្ស អសប្បាយានិ តានិ អនុយុញ្ជេយ្យ; អសប្បាយំ ចក្ខុនា រូបទស្សនំ អនុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ សោតេន សទ្ទំ អនុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ ឃានេន គន្ធំ អនុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ ជិវ្ហាយ រសំ អនុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ អនុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ មនសា ធម្មំ អនុយុញ្ជេយ្យ. តស្ស អសប្បាយំ ចក្ខុនា រូបទស្សនំ អនុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ សោតេន សទ្ទំ អនុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ ឃានេន គន្ធំ អនុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ ជិវ្ហាយ រសំ អនុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ អនុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ មនសា ធម្មំ អនុយុត្តស្ស រាគោ ចិត្តំ អនុទ្ធំសេយ្យ. សោ រាគានុទ្ធំសិតេន ចិត្តេន មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ.

‘‘សេយ្យថាបិ, សុនក្ខត្ត, បុរិសោ សល្លេន វិទ្ធោ អស្ស សវិសេន គាឡ្ហូបលេបនេន. តស្ស មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា ភិសក្កំ សល្លកត្តំ ឧបដ្ឋាបេយ្យុំ. តស្ស សោ ភិសក្កោ សល្លកត្តោ សត្ថេន វណមុខំ បរិកន្តេយ្យ. សត្ថេន វណមុខំ បរិកន្តិត្វា ឯសនិយា សល្លំ ឯសេយ្យ. ឯសនិយា សល្លំ ឯសិត្វា សល្លំ អព្ពុហេយ្យ, អបនេយ្យ វិសទោសំ សឧបាទិសេសំ. សឧបាទិសេសោតិ [អនុបាទិសេសោតិ (សព្ពត្ថ) អយំ ហិ តថាគតស្ស វិសយោ] ជានមានោ សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អម្ភោ បុរិស, ឧព្ភតំ ខោ តេ សល្លំ, អបនីតោ វិសទោសោ សឧបាទិសេសោ [អនុបាទិសេសោ (សព្ពត្ថ) អយម្បិ តថាគតស្ស វិសយោ]. អនលញ្ច តេ អន្តរាយាយ. សប្បាយានិ ចេវ ភោជនានិ ភុញ្ជេយ្យាសិ, មា តេ អសប្បាយានិ ភោជនានិ ភុញ្ជតោ វណោ អស្សាវី អស្ស. កាលេន កាលញ្ច វណំ ធោវេយ្យាសិ, កាលេន កាលំ វណមុខំ អាលិម្បេយ្យាសិ, មា តេ ន កាលេន កាលំ វណំ ធោវតោ ន កាលេន កាលំ វណមុខំ អាលិម្បតោ បុព្ពលោហិតំ វណមុខំ បរិយោនន្ធិ. មា ច វាតាតបេ ចារិត្តំ អនុយុញ្ជិ, មា តេ វាតាតបេ ចារិត្តំ អនុយុត្តស្ស រជោសូកំ វណមុខំ អនុទ្ធំសេសិ. វណានុរក្ខី ច, អម្ភោ បុរិស, វិហរេយ្យាសិ វណសារោបី’តិ [វណស្សារោបីតិ (ក.) វណ + សំ + រោបី = វណសារោបី-ឥតិ បទវិភាគោ]. តស្ស ឯវមស្ស – ‘ឧព្ភតំ ខោ មេ សល្លំ, អបនីតោ វិសទោសោ អនុបាទិសេសោ. អនលញ្ច មេ អន្តរាយាយា’តិ. សោ អសប្បាយានិ ចេវ ភោជនានិ ភុញ្ជេយ្យ. តស្ស អសប្បាយានិ ភោជនានិ ភុញ្ជតោ វណោ អស្សាវី អស្ស. ន ច កាលេន កាលំ វណំ ធោវេយ្យ, ន ច កាលេន កាលំ វណមុខំ អាលិម្បេយ្យ. តស្ស ន កាលេន កាលំ វណំ ធោវតោ, ន កាលេន កាលំ វណមុខំ អាលិម្បតោ បុព្ពលោហិតំ វណមុខំ បរិយោនន្ធេយ្យ. វាតាតបេ ច ចារិត្តំ អនុយុញ្ជេយ្យ. តស្ស វាតាតបេ ចារិត្តំ អនុយុត្តស្ស រជោសូកំ វណមុខំ អនុទ្ធំសេយ្យ. ន ច វណានុរក្ខី វិហរេយ្យ ន វណសារោបី. តស្ស ឥមិស្សា ច អសប្បាយកិរិយាយ, អសុចិ វិសទោសោ អបនីតោ សឧបាទិសេសោ តទុភយេន វណោ បុថុត្តំ គច្ឆេយ្យ. សោ បុថុត្តំ គតេន វណេន មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ.

‘‘ឯវមេវ ខោ, សុនក្ខត្ត, ឋានមេតំ វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចស្ស ភិក្ខុនោ ឯវមស្ស – ‘តណ្ហា ខោ សល្លំ សមណេន វុត្តំ, អវិជ្ជាវិសទោសោ ឆន្ទរាគព្យាបាទេន រុប្បតិ. តំ មេ តណ្ហាសល្លំ បហីនំ, អបនីតោ អវិជ្ជាវិសទោសោ, សម្មា និព្ពានាធិមុត្តោហមស្មី’តិ. ឯវំមានិ អស្ស អតថំ សមានំ. សោ យានិ សម្មា និព្ពានាធិមុត្តស្ស អសប្បាយានិ តានិ អនុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ ចក្ខុនា រូបទស្សនំ អនុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ សោតេន សទ្ទំ អនុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ ឃានេន គន្ធំ អនុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ ជិវ្ហាយ រសំ អនុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ អនុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ មនសា ធម្មំ អនុយុញ្ជេយ្យ. តស្ស អសប្បាយំ ចក្ខុនា រូបទស្សនំ អនុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ សោតេន សទ្ទំ អនុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ ឃានេន គន្ធំ អនុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ ជិវ្ហាយ រសំ អនុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ អនុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ មនសា ធម្មំ អនុយុត្តស្ស រាគោ ចិត្តំ អនុទ្ធំសេយ្យ. សោ រាគានុទ្ធំសិតេន ចិត្តេន មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ. មរណញ្ហេតំ, សុនក្ខត្ត, អរិយស្ស វិនយេ យោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តតិ; មរណមត្តញ្ហេតំ, សុនក្ខត្ត, ទុក្ខំ យំ អញ្ញតរំ សំកិលិដ្ឋំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ.

៦៤. ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ, សុនក្ខត្ត, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចស្ស ភិក្ខុនោ ឯវមស្ស – ‘តណ្ហា ខោ សល្លំ សមណេន វុត្តំ, អវិជ្ជាវិសទោសោ ឆន្ទរាគព្យាបាទេន រុប្បតិ. តំ មេ តណ្ហាសល្លំ បហីនំ, អបនីតោ អវិជ្ជាវិសទោសោ, សម្មា និព្ពានាធិមុត្តោហមស្មី’តិ. សម្មា និព្ពានាធិមុត្តស្សេវ សតោ សោ យានិ សម្មា និព្ពានាធិមុត្តស្ស អសប្បាយានិ តានិ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ ចក្ខុនា រូបទស្សនំ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ សោតេន សទ្ទំ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ ឃានេន គន្ធំ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ ជិវ្ហាយ រសំ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ មនសា ធម្មំ នានុយុញ្ជេយ្យ. តស្ស អសប្បាយំ ចក្ខុនា រូបទស្សនំ នានុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ សោតេន សទ្ទំ នានុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ ឃានេន គន្ធំ នានុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ ជិវ្ហាយ រសំ នានុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ នានុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ មនសា ធម្មំ នានុយុត្តស្ស រាគោ ចិត្តំ នានុទ្ធំសេយ្យ. សោ ន រាគានុទ្ធំសិតេន ចិត្តេន នេវ មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ ន មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ.

‘‘សេយ្យថាបិ, សុនក្ខត្ត, បុរិសោ សល្លេន វិទ្ធោ អស្ស សវិសេន គាឡ្ហូបលេបនេន. តស្ស មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា ភិសក្កំ សល្លកត្តំ ឧបដ្ឋាបេយ្យុំ. តស្ស សោ ភិសក្កោ សល្លកត្តោ សត្ថេន វណមុខំ បរិកន្តេយ្យ. សត្ថេន វណមុខំ បរិកន្តិត្វា ឯសនិយា សល្លំ ឯសេយ្យ. ឯសនិយា សល្លំ ឯសិត្វា សល្លំ អព្ពុហេយ្យ, អបនេយ្យ វិសទោសំ អនុបាទិសេសំ. អនុបាទិសេសោតិ ជានមានោ សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អម្ភោ បុរិស, ឧព្ភតំ ខោ តេ សល្លំ, អបនីតោ វិសទោសោ អនុបាទិសេសោ. អនលញ្ច តេ អន្តរាយាយ. សប្បាយានិ ចេវ ភោជនានិ ភុញ្ជេយ្យាសិ, មា តេ អសប្បាយានិ ភោជនានិ ភុញ្ជតោ វណោ អស្សាវី អស្ស. កាលេន កាលញ្ច វណំ ធោវេយ្យាសិ, កាលេន កាលំ វណមុខំ អាលិម្បេយ្យាសិ. មា តេ ន កាលេន កាលំ វណំ ធោវតោ ន កាលេន កាលំ វណមុខំ អាលិម្បតោ បុព្ពលោហិតំ វណមុខំ បរិយោនន្ធិ. មា ច វាតាតបេ ចារិត្តំ អនុយុញ្ជិ, មា តេ វាតាតបេ ចារិត្តំ អនុយុត្តស្ស រជោសូកំ វណមុខំ អនុទ្ធំសេសិ. វណានុរក្ខី ច, អម្ភោ បុរិស, វិហរេយ្យាសិ វណសារោបី’តិ. តស្ស ឯវមស្ស – ‘ឧព្ភតំ ខោ មេ សល្លំ, អបនីតោ វិសទោសោ អនុបាទិសេសោ. អនលញ្ច មេ អន្តរាយាយា’តិ. សោ សប្បាយានិ ចេវ ភោជនានិ ភុញ្ជេយ្យ. តស្ស សប្បាយានិ ភោជនានិ ភុញ្ជតោ វណោ ន អស្សាវី អស្ស. កាលេន កាលញ្ច វណំ ធោវេយ្យ, កាលេន កាលំ វណមុខំ អាលិម្បេយ្យ. តស្ស កាលេន កាលំ វណំ ធោវតោ កាលេន កាលំ វណមុខំ អាលិម្បតោ ន បុព្ពលោហិតំ វណមុខំ បរិយោនន្ធេយ្យ. ន ច វាតាតបេ ចារិត្តំ អនុយុញ្ជេយ្យ. តស្ស វាតាតបេ ចារិត្តំ អននុយុត្តស្ស រជោសូកំ វណមុខំ នានុទ្ធំសេយ្យ. វណានុរក្ខី ច វិហរេយ្យ វណសារោបី. តស្ស ឥមិស្សា ច សប្បាយកិរិយាយ អសុ ច [អសុចិ (សព្ពត្ថ) សោចាតិ តព្ពណ្ណនា មនសិកាតព្ពា] វិសទោសោ អបនីតោ អនុបាទិសេសោ តទុភយេន វណោ វិរុហេយ្យ. សោ រុឡ្ហេន វណេន សញ្ឆវិនា នេវ មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ ន មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ.

‘‘ឯវមេវ ខោ, សុនក្ខត្ត, ឋានមេតំ វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចស្ស ភិក្ខុនោ ឯវមស្ស – ‘តណ្ហា ខោ សល្លំ សមណេន វុត្តំ, អវិជ្ជាវិសទោសោ ឆន្ទរាគព្យាបាទេន រុប្បតិ. តំ មេ តណ្ហាសល្លំ បហីនំ, អបនីតោ អវិជ្ជាវិសទោសោ, សម្មា និព្ពានាធិមុត្តោហមស្មី’តិ. សម្មា និព្ពានាធិមុត្តស្សេវ សតោ សោ យានិ សម្មា និព្ពានាធិមុត្តស្ស អសប្បាយានិ តានិ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ ចក្ខុនា រូបទស្សនំ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ សោតេន សទ្ទំ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ ឃានេន គន្ធំ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ ជិវ្ហាយ រសំ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ មនសា ធម្មំ នានុយុញ្ជេយ្យ. តស្ស អសប្បាយំ ចក្ខុនា រូបទស្សនំ នានុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ សោតេន សទ្ទំ នានុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ ឃានេន គន្ធំ នានុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ ជិវ្ហាយ រសំ នានុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ នានុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ មនសា ធម្មំ នានុយុត្តស្ស, រាគោ ចិត្តំ នានុទ្ធំសេយ្យ. សោ ន រាគានុទ្ធំសិតេន ចិត្តេន នេវ មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ ន មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ.

៦៥. ‘‘ឧបមា ខោ មេ អយំ, សុនក្ខត្ត, កតា អត្ថស្ស វិញ្ញាបនាយ. អយំយេវេត្ថ អត្ថោ – វណោតិ ខោ, សុនក្ខត្ត, ឆន្នេតំ អជ្ឈត្តិកានំ អាយតនានំ អធិវចនំ; វិសទោសោតិ ខោ, សុនក្ខត្ត, អវិជ្ជាយេតំ អធិវចនំ; សល្លន្តិ ខោ, សុនក្ខត្ត, តណ្ហាយេតំ អធិវចនំ; ឯសនីតិ ខោ, សុនក្ខត្ត, សតិយាយេតំ អធិវចនំ; សត្ថន្តិ ខោ, សុនក្ខត្ត, អរិយាយេតំ បញ្ញាយ អធិវចនំ; ភិសក្កោ សល្លកត្តោតិ ខោ, សុនក្ខត្ត, តថាគតស្សេតំ អធិវចនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស.

‘‘សោ វត, សុនក្ខត្ត, ភិក្ខុ ឆសុ ផស្សាយតនេសុ សំវុតការី ‘ឧបធិ ទុក្ខស្ស មូល’ន្តិ – ឥតិ វិទិត្វា និរុបធិ ឧបធិសង្ខយេ វិមុត្តោ ឧបធិស្មិំ វា កាយំ ឧបសំហរិស្សតិ ចិត្តំ វា ឧប្បាទេស្សតីតិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. សេយ្យថាបិ, សុនក្ខត្ត, អាបានីយកំសោ វណ្ណសម្បន្នោ គន្ធសម្បន្នោ រសសម្បន្នោ; សោ ច ខោ វិសេន សំសដ្ឋោ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ជីវិតុកាមោ អមរិតុកាមោ សុខកាមោ ទុក្ខបដិកូលោ. តំ កិំ មញ្ញសិ, សុនក្ខត្ត, អបិ នុ សោ បុរិសោ អមុំ អាបានីយកំសំ បិវេយ្យ យំ ជញ្ញា – ‘ឥមាហំ បិវិត្វា មរណំ វា និគច្ឆាមិ មរណមត្តំ វា ទុក្ខ’’’ន្តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯវមេវ ខោ, សុនក្ខត្ត, សោ វត ភិក្ខុ ឆសុ ផស្សាយតនេសុ សំវុតការី ‘ឧបធិ ទុក្ខស្ស មូល’ន្តិ – ឥតិ វិទិត្វា និរុបធិ ឧបធិសង្ខយេ វិមុត្តោ ឧបធិស្មិំ វា កាយំ ឧបសំហរិស្សតិ ចិត្តំ វា ឧប្បាទេស្សតីតិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. សេយ្យថាបិ, សុនក្ខត្ត, អាសីវិសោ [អាសិវិសោ (ក.)] ឃោរវិសោ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ជីវិតុកាមោ អមរិតុកាមោ សុខកាមោ ទុក្ខបដិកូលោ. តំ កិំ មញ្ញសិ, សុនក្ខត្ត, អបិ នុ សោ បុរិសោ អមុស្ស អាសីវិសស្ស ឃោរវិសស្ស ហត្ថំ វា អង្គុដ្ឋំ វា ទជ្ជា [យុញ្ជេយ្យ (ក.)] យំ ជញ្ញា – ‘ឥមិនាហំ ទដ្ឋោ មរណំ វា និគច្ឆាមិ មរណមត្តំ វា ទុក្ខ’’’ន្តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯវមេវ ខោ, សុនក្ខត្ត, សោ វត ភិក្ខុ ឆសុ ផស្សាយតនេសុ សំវុតការី ‘ឧបធិ ទុក្ខស្ស មូល’ន្តិ – ឥតិ វិទិត្វា និរុបធិ ឧបធិសង្ខយេ វិមុត្តោ ឧបធិស្មិំ វា កាយំ ឧបសំហរិស្សតិ ចិត្តំ វា ឧប្បាទេស្សតីតិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនោ សុនក្ខត្តោ លិច្ឆវិបុត្តោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ.

សុនក្ខត្តសុត្តំ និដ្ឋិតំ បញ្ចមំ.