៨. អភយរាជកុមារសុត្តំ

៨៣. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. អថ ខោ អភយោ រាជកុមារោ យេន និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា និគណ្ឋំ នាដបុត្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អភយំ រាជកុមារំ និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ ឯតទវោច – ‘‘ឯហិ ត្វំ, រាជកុមារ, សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ អារោបេហិ. ឯវំ តេ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆិស្សតិ – ‘អភយេន រាជកុមារេន សមណស្ស គោតមស្ស ឯវំ មហិទ្ធិកស្ស ឯវំ មហានុភាវស្ស វាទោ អារោបិតោ’’’តិ. ‘‘យថា កថំ បនាហំ, ភន្តេ, សមណស្ស គោតមស្ស ឯវំ មហិទ្ធិកស្ស ឯវំ មហានុភាវស្ស វាទំ អារោបេស្សាមី’’តិ? ‘‘ឯហិ ត្វំ, រាជកុមារ, យេន សមណោ គោតមោ តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា សមណំ គោតមំ ឯវំ វទេហិ – ‘ភាសេយ្យ នុ ខោ, ភន្តេ, តថាគតោ តំ វាចំ យា សា វាចា បរេសំ អប្បិយា អមនាបា’តិ? សចេ តេ សមណោ គោតមោ ឯវំ បុដ្ឋោ ឯវំ ព្យាករោតិ – ‘ភាសេយ្យ, រាជកុមារ, តថាគតោ តំ វាចំ យា សា វាចា បរេសំ អប្បិយា អមនាបា’តិ, តមេនំ ត្វំ ឯវំ វទេយ្យាសិ – ‘អថ កិញ្ចរហិ តេ, ភន្តេ, បុថុជ្ជនេន នានាករណំ? បុថុជ្ជនោបិ ហិ តំ វាចំ ភាសេយ្យ យា សា វាចា បរេសំ អប្បិយា អមនាបា’តិ. សចេ បន តេ សមណោ គោតមោ ឯវំ បុដ្ឋោ ឯវំ ព្យាករោតិ – ‘ន, រាជកុមារ, តថាគតោ តំ វាចំ ភាសេយ្យ យា សា វាចា បរេសំ អប្បិយា អមនាបា’តិ, តមេនំ ត្វំ ឯវំ វទេយ្យាសិ – ‘អថ កិញ្ចរហិ តេ, ភន្តេ, ទេវទត្តោ ព្យាកតោ – ‘‘អាបាយិកោ ទេវទត្តោ, នេរយិកោ ទេវទត្តោ, កប្បដ្ឋោ ទេវទត្តោ, អតេកិច្ឆោ ទេវទត្តោ’’តិ? តាយ ច បន តេ វាចាយ ទេវទត្តោ កុបិតោ អហោសិ អនត្តមនោ’តិ. ឥមំ ខោ តេ, រាជកុមារ, សមណោ គោតមោ ឧភតោកោដិកំ បញ្ហំ បុដ្ឋោ សមានោ នេវ សក្ខិតិ ឧគ្គិលិតុំ ន សក្ខិតិ ឱគិលិតុំ. សេយ្យថាបិ នាម បុរិសស្ស អយោសិង្ឃាដកំ កណ្ឋេ វិលគ្គំ, សោ នេវ សក្កុណេយ្យ ឧគ្គិលិតុំ ន សក្កុណេយ្យ ឱគិលិតុំ; ឯវមេវ ខោ តេ, រាជកុមារ, សមណោ គោតមោ ឥមំ ឧភតោកោដិកំ បញ្ហំ បុដ្ឋោ សមានោ នេវ សក្ខិតិ ឧគ្គិលិតុំ ន សក្ខិតិ ឱគិលិតុ’’ន្តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ អភយោ រាជកុមារោ និគណ្ឋស្ស នាដបុត្តស្ស បដិស្សុត្វា ឧដ្ឋាយាសនា និគណ្ឋំ នាដបុត្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ.

៨៤. ឯកមន្តំ និសិន្នស្ស ខោ អភយស្ស រាជកុមារស្ស សូរិយំ [សុរិយំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ឧល្លោកេត្វា ឯតទហោសិ – ‘‘អកាលោ ខោ អជ្ជ ភគវតោ វាទំ អារោបេតុំ. ស្វេ ទានាហំ សកេ និវេសនេ ភគវតោ វាទំ អារោបេស្សាមី’’តិ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អធិវាសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា ស្វាតនាយ អត្តចតុត្ថោ ភត្ត’’ន្តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន. អថ ខោ អភយោ រាជកុមារោ ភគវតោ អធិវាសនំ វិទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ ភគវា តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន អភយស្ស រាជកុមារស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. អថ ខោ អភយោ រាជកុមារោ ភគវន្តំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេសិ សម្បវារេសិ. អថ ខោ អភយោ រាជកុមារោ ភគវន្តំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ អញ្ញតរំ នីចំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ.

៨៥. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អភយោ រាជកុមារោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ភាសេយ្យ នុ ខោ, ភន្តេ, តថាគតោ តំ វាចំ យា សា វាចា បរេសំ អប្បិយា អមនាបា’’តិ? ‘‘ន ខ្វេត្ថ, រាជកុមារ, ឯកំសេនា’’តិ. ‘‘ឯត្ថ, ភន្តេ, អនស្សុំ និគណ្ឋា’’តិ. ‘‘កិំ បន ត្វំ, រាជកុមារ, ឯវំ វទេសិ – ‘ឯត្ថ, ភន្តេ, អនស្សុំ និគណ្ឋា’’’តិ? ‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, យេន និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា និគណ្ឋំ នាដបុត្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ មំ, ភន្តេ, និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ ឯតទវោច – ‘ឯហិ ត្វំ, រាជកុមារ, សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ អារោបេហិ. ឯវំ តេ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆិស្សតិ – អភយេន រាជកុមារេន សមណស្ស គោតមស្ស ឯវំ មហិទ្ធិកស្ស ឯវំ មហានុភាវស្ស វាទោ អារោបិតោ’តិ. ឯវំ វុត្តេ, អហំ, ភន្តេ, និគណ្ឋំ នាដបុត្តំ ឯតទវោចំ – ‘យថា កថំ បនាហំ, ភន្តេ, សមណស្ស គោតមស្ស ឯវំ មហិទ្ធិកស្ស ឯវំ មហានុភាវស្ស វាទំ អារោបេស្សាមី’តិ? ‘ឯហិ ត្វំ, រាជកុមារ, យេន សមណោ គោតមោ តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា សមណំ គោតមំ ឯវំ វទេហិ – ភាសេយ្យ នុ ខោ, ភន្តេ, តថាគតោ តំ វាចំ យា សា វាចា បរេសំ អប្បិយា អមនាបាតិ? សចេ តេ សមណោ គោតមោ ឯវំ បុដ្ឋោ ឯវំ ព្យាករោតិ – ភាសេយ្យ, រាជកុមារ, តថាគតោ តំ វាចំ យា សា វាចា បរេសំ អប្បិយា អមនាបាតិ, តមេនំ ត្វំ ឯវំ វទេយ្យាសិ – អថ កិញ្ចរហិ តេ, ភន្តេ, បុថុជ្ជនេន នានាករណំ? បុថុជ្ជនោបិ ហិ តំ វាចំ ភាសេយ្យ យា សា វាចា បរេសំ អប្បិយា អមនាបាតិ. សចេ បន តេ សមណោ គោតមោ ឯវំ បុដ្ឋោ ឯវំ ព្យាករោតិ – ន, រាជកុមារ, តថាគតោ តំ វាចំ ភាសេយ្យ យា សា វាចា បរេសំ អប្បិយា អមនាបាតិ, តមេនំ ត្វំ ឯវំ វទេយ្យាសិ – អថ កិញ្ចរហិ តេ, ភន្តេ, ទេវទត្តោ ព្យាកតោ – អាបាយិកោ ទេវទត្តោ, នេរយិកោ ទេវទត្តោ, កប្បដ្ឋោ ទេវទត្តោ, អតេកិច្ឆោ ទេវទត្តោតិ? តាយ ច បន តេ វាចាយ ទេវទត្តោ កុបិតោ អហោសិ អនត្តមនោតិ. ឥមំ ខោ តេ, រាជកុមារ, សមណោ គោតមោ ឧភតោកោដិកំ បញ្ហំ បុដ្ឋោ សមានោ នេវ សក្ខិតិ ឧគ្គិលិតុំ ន សក្ខិតិ ឱគិលិតុំ. សេយ្យថាបិ នាម បុរិសស្ស អយោសិង្ឃាដកំ កណ្ឋេ វិលគ្គំ, សោ នេវ សក្កុណេយ្យ ឧគ្គិលិតុំ ន សក្កុណេយ្យ ឱគិលិតុំ; ឯវមេវ ខោ តេ, រាជកុមារ, សមណោ គោតមោ ឥមំ ឧភតោកោដិកំ បញ្ហំ បុដ្ឋោ សមានោ នេវ សក្ខិតិ ឧគ្គិលិតុំ ន សក្ខិតិ ឱគិលិតុ’’’ន្តិ.

៨៦. តេន ខោ បន សមយេន ទហរោ កុមារោ មន្ទោ ឧត្តានសេយ្យកោ អភយស្ស រាជកុមារស្ស អង្កេ និសិន្នោ ហោតិ. អថ ខោ ភគវា អភយំ រាជកុមារំ ឯតទវោច – ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, រាជកុមារ, សចាយំ កុមារោ តុយ្ហំ វា បមាទមន្វាយ ធាតិយា វា បមាទមន្វាយ កដ្ឋំ វា កឋលំ [កថលំ (ក.)] វា មុខេ អាហរេយ្យ, កិន្តិ នំ ករេយ្យាសី’’តិ? ‘‘អាហរេយ្យស្សាហំ, ភន្តេ. សចេ, ភន្តេ, ន សក្កុណេយ្យំ អាទិកេនេវ អាហត្តុំ [អាហរិតុំ (ស្យា. កំ.)], វាមេន ហត្ថេន សីសំ បរិគ្គហេត្វា [បគ្គហេត្វា (សី.)] ទក្ខិណេន ហត្ថេន វង្កង្គុលិំ ករិត្វា សលោហិតម្បិ អាហរេយ្យំ. តំ កិស្ស ហេតុ? អត្ថិ មេ, ភន្តេ, កុមារេ អនុកម្បា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, រាជកុមារ, យំ តថាគតោ វាចំ ជានាតិ អភូតំ អតច្ឆំ អនត្ថសំហិតំ សា ច បរេសំ អប្បិយា អមនាបា, ន តំ តថាគតោ វាចំ ភាសតិ. យម្បិ តថាគតោ វាចំ ជានាតិ ភូតំ តច្ឆំ អនត្ថសំហិតំ សា ច បរេសំ អប្បិយា អមនាបា, តម្បិ តថាគតោ វាចំ ន ភាសតិ. យញ្ច ខោ តថាគតោ វាចំ ជានាតិ ភូតំ តច្ឆំ អត្ថសំហិតំ សា ច បរេសំ អប្បិយា អមនាបា, តត្រ កាលញ្ញូ តថាគតោ ហោតិ តស្សា វាចាយ វេយ្យាករណាយ. យំ តថាគតោ វាចំ ជានាតិ អភូតំ អតច្ឆំ អនត្ថសំហិតំ សា ច បរេសំ បិយា មនាបា, ន តំ តថាគតោ វាចំ ភាសតិ. យម្បិ តថាគតោ វាចំ ជានាតិ ភូតំ តច្ឆំ អនត្ថសំហិតំ សា ច បរេសំ បិយា មនាបា តម្បិ តថាគតោ វាចំ ន ភាសតិ. យញ្ច តថាគតោ វាចំ ជានាតិ ភូតំ តច្ឆំ អត្ថសំហិតំ សា ច បរេសំ បិយា មនាបា, តត្រ កាលញ្ញូ តថាគតោ ហោតិ តស្សា វាចាយ វេយ្យាករណាយ. តំ កិស្ស ហេតុ? អត្ថិ, រាជកុមារ, តថាគតស្ស សត្តេសុ អនុកម្បា’’តិ.

៨៧. ‘‘យេមេ, ភន្តេ, ខត្តិយបណ្ឌិតាបិ ព្រាហ្មណបណ្ឌិតាបិ គហបតិបណ្ឌិតាបិ សមណបណ្ឌិតាបិ បញ្ហំ អភិសង្ខរិត្វា តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆន្តិ, បុព្ពេវ នុ ខោ, ឯតំ, ភន្តេ, ភគវតោ ចេតសោ បរិវិតក្កិតំ ហោតិ ‘យេ មំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ បុច្ឆិស្សន្តិ តេសាហំ ឯវំ បុដ្ឋោ ឯវំ ព្យាករិស្សាមី’តិ, ឧទាហុ ឋានសោវេតំ តថាគតំ បដិភាតី’’តិ?

‘‘តេន ហិ, រាជកុមារ, តញ្ញេវេត្ថ បដិបុច្ឆិស្សាមិ, យថា តេ ខមេយ្យ តថា នំ ព្យាករេយ្យាសិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, រាជកុមារ, កុសលោ ត្វំ រថស្ស អង្គបច្ចង្គាន’’ន្តិ?

‘‘ឯវំ, ភន្តេ, កុសលោ អហំ រថស្ស អង្គបច្ចង្គាន’’ន្តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, រាជកុមារ, យេ តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘កិំ នាមិទំ រថស្ស អង្គបច្ចង្គ’ន្តិ? បុព្ពេវ នុ ខោ តេ ឯតំ ចេតសោ បរិវិតក្កិតំ អស្ស ‘យេ មំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ បុច្ឆិស្សន្តិ តេសាហំ ឯវំ បុដ្ឋោ ឯវំ ព្យាករិស្សាមី’តិ, ឧទាហុ ឋានសោវេតំ បដិភាសេយ្យា’’តិ?

‘‘អហញ្ហិ, ភន្តេ, រថិកោ សញ្ញាតោ កុសលោ រថស្ស អង្គបច្ចង្គានំ. សព្ពានិ មេ រថស្ស អង្គបច្ចង្គានិ សុវិទិតានិ. ឋានសោវេតំ មំ បដិភាសេយ្យា’’តិ.

‘‘ឯវមេវ ខោ, រាជកុមារ, យេ តេ ខត្តិយបណ្ឌិតាបិ ព្រាហ្មណបណ្ឌិតាបិ គហបតិបណ្ឌិតាបិ សមណបណ្ឌិតាបិ បញ្ហំ អភិសង្ខរិត្វា តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆន្តិ, ឋានសោវេតំ តថាគតំ បដិភាតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? សា ហិ, រាជកុមារ, តថាគតស្ស ធម្មធាតុ សុប្បដិវិទ្ធា យស្សា ធម្មធាតុយា សុប្បដិវិទ្ធត្តា ឋានសោវេតំ តថាគតំ បដិភាតី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ, អភយោ រាជកុមារោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ, អភិក្កន្តំ, ភន្តេ…បេ… អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ.

អភយរាជកុមារសុត្តំ និដ្ឋិតំ អដ្ឋមំ.