៨. មហាហត្ថិបទោបមសុត្តំ

៣០០. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អាវុសោ ភិក្ខវេ’’តិ. ‘‘អាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស បច្ចស្សោសុំ. អាយស្មា សារិបុត្តោ ឯតទវោច – ‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, យានិ កានិចិ ជង្គលានំ បាណានំ បទជាតានិ សព្ពានិ តានិ ហត្ថិបទេ សមោធានំ គច្ឆន្តិ, ហត្ថិបទំ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ យទិទំ មហន្តត្តេន; ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, យេ កេចិ កុសលា ធម្មា សព្ពេតេ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. កតមេសុ ចតូសុ? ទុក្ខេ អរិយសច្ចេ, ទុក្ខសមុទយេ អរិយសច្ចេ, ទុក្ខនិរោធេ អរិយសច្ចេ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ អរិយសច្ចេ’’.

៣០១. ‘‘កតមញ្ចាវុសោ, ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ? ជាតិបិ ទុក្ខា, ជរាបិ ទុក្ខា, មរណម្បិ ទុក្ខំ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសាបិ ទុក្ខា, យម្បិច្ឆំ ន លភតិ តម្បិ ទុក្ខំ; សំខិត្តេន, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា. កតមេ ចាវុសោ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា? សេយ្យថិទំ – រូបុបាទានក្ខន្ធោ, វេទនុបាទានក្ខន្ធោ, សញ្ញុបាទានក្ខន្ធោ, សង្ខារុបាទានក្ខន្ធោ, វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ.

‘‘កតមោ ចាវុសោ, រូបុបាទានក្ខន្ធោ? ចត្តារិ ច មហាភូតានិ, ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយ រូបំ.

‘‘កតមា ចាវុសោ, ចត្តារោ មហាភូតា? បថវីធាតុ, អាបោធាតុ, តេជោធាតុ, វាយោធាតុ.

៣០២. ‘‘កតមា ចាវុសោ, បថវីធាតុ? បថវីធាតុ សិយា អជ្ឈត្តិកា, សិយា ពាហិរា. កតមា ចាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា បថវីធាតុ? យំ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ កក្ខឡំ ខរិគតំ ឧបាទិន្នំ, សេយ្យថិទំ – កេសា លោមា នខា ទន្តា តចោ មំសំ ន្ហារុ អដ្ឋិ អដ្ឋិមិញ្ជំ វក្កំ ហទយំ យកនំ កិលោមកំ បិហកំ បប្ផាសំ អន្តំ អន្តគុណំ ឧទរិយំ ករីសំ, យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចិ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ កក្ខឡំ ខរិគតំ ឧបាទិន្នំ. អយំ វុច្ចតាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា បថវីធាតុ. យា ចេវ ខោ បន អជ្ឈត្តិកា បថវីធាតុ, យា ច ពាហិរា បថវីធាតុ, បថវីធាតុរេវេសា. ‘តំ នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ – ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា បថវីធាតុយា និព្ពិន្ទតិ, បថវីធាតុយា ចិត្តំ វិរាជេតិ.

‘‘ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ ពាហិរា អាបោធាតុ បកុប្បតិ [បថវីធាតុ បកុប្បតិ (ក.)]. អន្តរហិតា តស្មិំ សមយេ ពាហិរា បថវីធាតុ ហោតិ. តស្សា ហិ នាម, អាវុសោ, ពាហិរាយ បថវីធាតុយា តាវ មហល្លិកាយ អនិច្ចតា បញ្ញាយិស្សតិ, ខយធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ, វយធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ, វិបរិណាមធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ. កិំ បនិមស្ស មត្តដ្ឋកស្ស កាយស្ស តណ្ហុបាទិន្នស្ស ‘អហន្តិ វា មមន្តិ វា អស្មី’តិ វា? អថ ខ្វាស្ស នោតេវេត្ថ ហោតិ.

‘‘តញ្ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុំ បរេ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ រោសេន្តិ វិហេសេន្តិ, សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឧប្បន្នា ខោ មេ អយំ សោតសម្ផស្សជា ទុក្ខវេទនា. សា ច ខោ បដិច្ច, នោ អបដិច្ច. កិំ បដិច្ច? ផស្សំ បដិច្ច’. សោ [សោបិខោ (ស្យា.), សោបិ (ក.)] ផស្សោ អនិច្ចោតិ បស្សតិ, វេទនា អនិច្ចាតិ បស្សតិ, សញ្ញា អនិច្ចាតិ បស្សតិ, សង្ខារា អនិច្ចាតិ បស្សតិ, វិញ្ញាណំ អនិច្ចន្តិ បស្សតិ. តស្ស ធាតារម្មណមេវ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ អធិមុច្ចតិ.

‘‘តញ្ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុំ បរេ អនិដ្ឋេហិ អកន្តេហិ អមនាបេហិ សមុទាចរន្តិ – បាណិសម្ផស្សេនបិ លេឌ្ឌុសម្ផស្សេនបិ ទណ្ឌសម្ផស្សេនបិ សត្ថសម្ផស្សេនបិ. សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘តថាភូតោ ខោ អយំ កាយោ យថាភូតស្មិំ កាយេ បាណិសម្ផស្សាបិ កមន្តិ, លេឌ្ឌុសម្ផស្សាបិ កមន្តិ, ទណ្ឌសម្ផស្សាបិ កមន្តិ, សត្ថសម្ផស្សាបិ កមន្តិ. វុត្តំ ខោ បនេតំ ភគវតា កកចូបមោវាទេ – ‘‘ឧភតោទណ្ឌកេន ចេបិ, ភិក្ខវេ, កកចេន ចោរា ឱចរកា អង្គមង្គានិ ឱកន្តេយ្យុំ, តត្រាបិ យោ មនោ បទូសេយ្យ ន មេ សោ តេន សាសនករោ’’តិ. អារទ្ធំ ខោ បន មេ វីរិយំ ភវិស្សតិ អសល្លីនំ, ឧបដ្ឋិតា សតិ អសម្មុដ្ឋា, បស្សទ្ធោ កាយោ អសារទ្ធោ, សមាហិតំ ចិត្តំ ឯកគ្គំ. កាមំ ទានិ ឥមស្មិំ កាយេ បាណិសម្ផស្សាបិ កមន្តុ, លេឌ្ឌុសម្ផស្សាបិ កមន្តុ, ទណ្ឌសម្ផស្សាបិ កមន្តុ, សត្ថសម្ផស្សាបិ កមន្តុ, ករីយតិ ហិទំ ពុទ្ធានំ សាសន’ន្តិ.

‘‘តស្ស ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា ន សណ្ឋាតិ. សោ តេន សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ – ‘អលាភា វត មេ, ន វត មេ លាភា, ទុល្លទ្ធំ វត មេ, ន វត មេ សុលទ្ធំ, យស្ស មេ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ, ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ, ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ, ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា ន សណ្ឋាតី’តិ. សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, សុណិសា សសុរំ ទិស្វា សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ; ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, តស្ស ចេ ភិក្ខុនោ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ, ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ, ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ, ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា ន សណ្ឋាតិ, សោ តេន សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ – ‘អលាភា វត មេ ន វត មេ លាភា, ទុល្លទ្ធំ វត មេ, ន វត មេ សុលទ្ធំ, យស្ស មេ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ, ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ, ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា ន សណ្ឋាតី’តិ. តស្ស ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ, ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ, ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា សណ្ឋាតិ, សោ តេន អត្តមនោ ហោតិ. ឯត្តាវតាបិ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ពហុកតំ ហោតិ.

៣០៣. ‘‘កតមា ចាវុសោ, អាបោធាតុ? អាបោធាតុ សិយា អជ្ឈត្តិកា, សិយា ពាហិរា. កតមា ចាវុសោ អជ្ឈត្តិកា អាបោធាតុ? យំ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ អាបោ អាបោគតំ ឧបាទិន្នំ, សេយ្យថិទំ – បិត្តំ សេម្ហំ បុព្ពោ លោហិតំ សេទោ មេទោ អស្សុ វសា ខេឡោ សិង្ឃាណិកា លសិកា មុត្តំ, យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចិ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ អាបោ អាបោគតំ ឧបាទិន្នំ – អយំ វុច្ចតាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា អាបោធាតុ. យា ចេវ ខោ បន អជ្ឈត្តិកា អាបោធាតុ យា ច ពាហិរា អាបោធាតុ, អាបោធាតុរេវេសា. ‘តំ នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា អាបោធាតុយា និព្ពិន្ទតិ, អាបោធាតុយា ចិត្តំ វិរាជេតិ.

‘‘ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ ពាហិរា អាបោធាតុ បកុប្បតិ. សា គាមម្បិ វហតិ, និគមម្បិ វហតិ, នគរម្បិ វហតិ, ជនបទម្បិ វហតិ, ជនបទបទេសម្បិ វហតិ. ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ មហាសមុទ្ទេ យោជនសតិកានិបិ ឧទកានិ ឱគច្ឆន្តិ, ទ្វិយោជនសតិកានិបិ ឧទកានិ ឱគច្ឆន្តិ, តិយោជនសតិកានិបិ ឧទកានិ ឱគច្ឆន្តិ, ចតុយោជនសតិកានិបិ ឧទកានិ ឱគច្ឆន្តិ, បញ្ចយោជនសតិកានិបិ ឧទកានិ ឱគច្ឆន្តិ, ឆយោជនសតិកានិបិ ឧទកានិ ឱគច្ឆន្តិ, សត្តយោជនសតិកានិបិ ឧទកានិ ឱគច្ឆន្តិ. ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ មហាសមុទ្ទេ សត្តតាលម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, ឆត្តាលម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, បញ្ចតាលម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, ចតុត្តាលម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, តិតាលម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, ទ្វិតាលម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, តាលមត្តម្បិ [តាលំបិ (សី.)] ឧទកំ សណ្ឋាតិ. ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ មហាសមុទ្ទេ សត្តបោរិសម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, ឆប្បោរិសម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, បញ្ចបោរិសម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, ចតុប្បោរិសម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, តិបោរិសម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, ទ្វិបោរិសម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, បោរិសមត្តម្បិ [បោរិសំបិ (សី.)] ឧទកំ សណ្ឋាតិ. ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ មហាសមុទ្ទេ អឌ្ឍបោរិសម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, កដិមត្តម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, ជាណុកមត្តម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, គោប្ផកមត្តម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ. ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោ, សមយោ, យំ មហាសមុទ្ទេ អង្គុលិបព្ពតេមនមត្តម្បិ ឧទកំ ន ហោតិ. តស្សា ហិ នាម, អាវុសោ, ពាហិរាយ អាបោធាតុយា តាវ មហល្លិកាយ អនិច្ចតា បញ្ញាយិស្សតិ, ខយធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ, វយធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ, វិបរិណាមធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ. កិំ បនិមស្ស មត្តដ្ឋកស្ស កាយស្ស តណ្ហុបាទិន្នស្ស ‘អហន្តិ វា មមន្តិ វា អស្មីតិ’ វា? អថ ខ្វាស្ស នោតេវេត្ថ ហោតិ…បេ… តស្ស ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ, ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ, ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា សណ្ឋាតិ. សោ តេន អត្តមនោ ហោតិ. ឯត្តាវតាបិ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ពហុកតំ ហោតិ.

៣០៤. ‘‘កតមា ចាវុសោ, តេជោធាតុ? តេជោធាតុ សិយា អជ្ឈត្តិកា, សិយា ពាហិរា. កតមា ចាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា តេជោធាតុ? យំ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ តេជោ តេជោគតំ ឧបាទិន្នំ, សេយ្យថិទំ – យេន ច សន្តប្បតិ, យេន ច ជីរីយតិ, យេន ច បរិឌយ្ហតិ, យេន ច អសិតបីតខាយិតសាយិតំ សម្មា បរិណាមំ គច្ឆតិ, យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចិ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ តេជោ តេជោគតំ ឧបាទិន្នំ – អយំ វុច្ចតាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា តេជោធាតុ. យា ចេវ ខោ បន អជ្ឈត្តិកា តេជោធាតុ យា ច ពាហិរា តេជោធាតុ, តេជោធាតុរេវេសា. ‘តំ នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា តេជោធាតុយា និព្ពិន្ទតិ, តេជោធាតុយា ចិត្តំ វិរាជេតិ.

‘‘ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ ពាហិរា តេជោធាតុ បកុប្បតិ. សា គាមម្បិ ទហតិ, និគមម្បិ ទហតិ, នគរម្បិ ទហតិ, ជនបទម្បិ ទហតិ, ជនបទបទេសម្បិ ទហតិ. សា ហរិតន្តំ វា បន្ថន្តំ វា សេលន្តំ វា ឧទកន្តំ វា រមណីយំ វា ភូមិភាគំ អាគម្ម អនាហារា និព្ពាយតិ. ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ កុក្កុដបត្តេនបិ ន្ហារុទទ្ទុលេនបិ អគ្គិំ គវេសន្តិ. តស្សា ហិ នាម, អាវុសោ, ពាហិរាយ តេជោធាតុយា តាវ មហល្លិកាយ អនិច្ចតា បញ្ញាយិស្សតិ, ខយធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ, វយធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ, វិបរិណាមធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ. កិំ បនិមស្ស មត្តដ្ឋកស្ស កាយស្ស តណ្ហុបាទិន្នស្ស ‘អហន្តិ វា មមន្តិ វា អស្មី’តិ វា? អថ ខ្វាស្ស នោតេវេត្ថ ហោតិ…បេ… តស្ស ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា សណ្ឋាតិ, សោ តេន អត្តមនោ ហោតិ. ឯត្តាវតាបិ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ពហុកតំ ហោតិ.

៣០៥. ‘‘កតមា ចាវុសោ, វាយោធាតុ? វាយោធាតុ សិយា អជ្ឈត្តិកា, សិយា ពាហិរា. កតមា ចាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា វាយោធាតុ? យំ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ វាយោ វាយោគតំ ឧបាទិន្នំ, សេយ្យថិទំ – ឧទ្ធង្គមា វាតា, អធោគមា វាតា, កុច្ឆិសយា វាតា, កោដ្ឋាសយា [កោដ្ឋសយា (សី. បី.)] វាតា, អង្គមង្គានុសារិនោ វាតា, អស្សាសោ បស្សាសោ ឥតិ, យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចិ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ វាយោ វាយោគតំ ឧបាទិន្នំ – អយំ វុច្ចតាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា វាយោធាតុ. យា ចេវ ខោ បន អជ្ឈត្តិកា វាយោធាតុ, យា ច ពាហិរា វាយោធាតុ, វាយោធាតុរេវេសា. ‘តំ នេតំ មម នេសោហមស្មិ ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា វាយោធាតុយា និព្ពិន្ទតិ វាយោធាតុយា ចិត្តំ វិរាជេតិ.

‘‘ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ ពាហិរា វាយោធាតុ បកុប្បតិ. សា គាមម្បិ វហតិ, និគមម្បិ វហតិ, នគរម្បិ វហតិ, ជនបទម្បិ វហតិ, ជនបទបទេសម្បិ វហតិ. ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេ តាលវណ្ដេនបិ វិធូបនេនបិ វាតំ បរិយេសន្តិ, ឱស្សវនេបិ តិណានិ ន ឥច្ឆន្តិ. តស្សា ហិ នាម, អាវុសោ, ពាហិរាយ វាយោធាតុយា តាវ មហល្លិកាយ អនិច្ចតា បញ្ញាយិស្សតិ, ខយធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ, វយធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ, វិបរិណាមធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ. កិំ បនិមស្ស មត្តដ្ឋកស្ស កាយស្ស តណ្ហុបាទិន្នស្ស ‘អហន្តិ វា មមន្តិ វា អស្មី’តិ វា? អថ ខ្វាស្ស នោតេវេត្ថ ហោតិ.

‘‘តញ្ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុំ បរេ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ រោសេន្តិ វិហេសេន្តិ. សោ ឯវំ បជានាតិ, ឧប្បន្នា ខោ មេ អយំ សោតសម្ផស្សជា ទុក្ខា វេទនា. សា ច ខោ បដិច្ច, នោ អបដិច្ច. កិំ បដិច្ច? ផស្សំ បដិច្ច. សោបិ ផស្សោ អនិច្ចោតិ បស្សតិ, វេទនា អនិច្ចាតិ បស្សតិ, សញ្ញា អនិច្ចាតិ បស្សតិ, សង្ខារា អនិច្ចាតិ បស្សតិ, វិញ្ញាណំ អនិច្ចន្តិ បស្សតិ. តស្ស ធាតារម្មណមេវ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ អធិមុច្ចតិ.

‘‘តញ្ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុំ បរេ អនិដ្ឋេហិ អកន្តេហិ អមនាបេហិ សមុទាចរន្តិ, បាណិសម្ផស្សេនបិ លេឌ្ឌុសម្ផស្សេនបិ ទណ្ឌសម្ផស្សេនបិ សត្ថសម្ផស្សេនបិ. សោ ឯវំ បជានាតិ ‘តថាភូតោ ខោ អយំ កាយោ យថាភូតស្មិំ កាយេ បាណិសម្ផស្សាបិ កមន្តិ, លេឌ្ឌុសម្ផស្សាបិ កមន្តិ, ទណ្ឌសម្ផស្សាបិ កមន្តិ, សត្ថសម្ផស្សាបិ កមន្តិ. វុត្តំ ខោ បនេតំ ភគវតា កកចូបមោវាទេ ‘‘ឧភតោទណ្ឌកេន ចេបិ, ភិក្ខវេ, កកចេន ចោរា ឱចរកា អង្គមង្គានិ ឱកន្តេយ្យុំ. តត្រាបិ យោ មនោ បទូសេយ្យ, ន មេ សោ តេន សាសនករោ’’តិ. អារទ្ធំ ខោ បន មេ វីរិយំ ភវិស្សតិ អសល្លីនំ, ឧបដ្ឋិតា សតិ អសម្មុដ្ឋា, បស្សទ្ធោ កាយោ អសារទ្ធោ, សមាហិតំ ចិត្តំ ឯកគ្គំ. កាមំ ទានិ ឥមស្មិំ កាយេ បាណិសម្ផស្សាបិ កមន្តុ, លេឌ្ឌុសម្ផស្សាបិ កមន្តុ, ទណ្ឌសម្ផស្សាបិ កមន្តុ, សត្ថសម្ផស្សាបិ កមន្តុ. ករីយតិ ហិទំ ពុទ្ធានំ សាសន’ន្តិ.

‘‘តស្ស ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ, ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ, ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា ន សណ្ឋាតិ. សោ តេន សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ – ‘អលាភា វត មេ, ន វត មេ លាភា, ទុល្លទ្ធំ វត មេ, ន វត មេ សុលទ្ធំ. យស្ស មេ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ, ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ, ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា ន សណ្ឋាតី’តិ. សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, សុណិសា សសុរំ ទិស្វា សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ; ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, តស្ស ចេ ភិក្ខុនោ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ, ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ, ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ, ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា ន សណ្ឋាតិ. សោ តេន សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ – ‘អលាភា វត មេ, ន វត មេ លាភា, ទុល្លទ្ធំ វត មេ, ន វត មេ សុលទ្ធំ. យស្ស មេ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ, ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ, ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ, ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា ន សណ្ឋាតី’តិ. តស្ស ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ, ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ, ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ, ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា សណ្ឋាតិ, សោ តេន អត្តមនោ ហោតិ. ឯត្តាវតាបិ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ពហុកតំ ហោតិ.

៣០៦. ‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, កដ្ឋញ្ច បដិច្ច វល្លិញ្ច បដិច្ច តិណញ្ច បដិច្ច មត្តិកញ្ច បដិច្ច អាកាសោ បរិវារិតោ អគារំ ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតិ; ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, អដ្ឋិញ្ច បដិច្ច ន្ហារុញ្ច បដិច្ច មំសញ្ច បដិច្ច ចម្មញ្ច បដិច្ច អាកាសោ បរិវារិតោ រូបំ ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតិ. អជ្ឈត្តិកញ្ចេវ, អាវុសោ, ចក្ខុំ អបរិភិន្នំ ហោតិ, ពាហិរា ច រូបា ន អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ, នោ ច តជ្ជោ សមន្នាហារោ ហោតិ, នេវ តាវ តជ្ជស្ស វិញ្ញាណភាគស្ស បាតុភាវោ ហោតិ. អជ្ឈត្តិកញ្ចេវ [អជ្ឈត្តិកញ្ចេ (សី. ស្យា. បី.), អជ្ឈត្តិកញ្ចេបិ (?)], អាវុសោ, ចក្ខុំ អបរិភិន្នំ ហោតិ ពាហិរា ច រូបា អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ, នោ ច តជ្ជោ សមន្នាហារោ ហោតិ, នេវ តាវ តជ្ជស្ស វិញ្ញាណភាគស្ស បាតុភាវោ ហោតិ. យតោ ច ខោ, អាវុសោ, អជ្ឈត្តិកញ្ចេវ ចក្ខុំ អបរិភិន្នំ ហោតិ, ពាហិរា ច រូបា អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ, តជ្ជោ ច សមន្នាហារោ ហោតិ. ឯវំ តជ្ជស្ស វិញ្ញាណភាគស្ស បាតុភាវោ ហោតិ. យំ តថាភូតស្ស រូបំ តំ រូបុបាទានក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆតិ, យា តថាភូតស្ស វេទនា សា វេទនុបាទានក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆតិ, យា តថាភូតស្ស សញ្ញា សា សញ្ញុបាទានក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆតិ, យេ តថាភូតស្ស សង្ខារា តេ សង្ខារុបាទានក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ, យំ តថាភូតស្ស វិញ្ញាណំ តំ វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆតិ.

‘‘សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឯវញ្ហិ កិរ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ សង្គហោ សន្និបាតោ សមវាយោ ហោតិ. វុត្តំ ខោ បនេតំ ភគវតា – ‘យោ បដិច្ចសមុប្បាទំ បស្សតិ សោ ធម្មំ បស្សតិ; យោ ធម្មំ បស្សតិ សោ បដិច្ចសមុប្បាទំ បស្សតីតិ. បដិច្ចសមុប្បន្នា ខោ បនិមេ យទិទំ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. យោ ឥមេសុ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឆន្ទោ អាលយោ អនុនយោ អជ្ឈោសានំ សោ ទុក្ខសមុទយោ. យោ ឥមេសុ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ, សោ ទុក្ខនិរោធោ’តិ. ឯត្តាវតាបិ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ពហុកតំ ហោតិ.

‘‘អជ្ឈត្តិកញ្ចេវ, អាវុសោ, សោតំ អបរិភិន្នំ ហោតិ…បេ… ឃានំ អបរិភិន្នំ ហោតិ… ជិវ្ហា អបរិភិន្នា ហោតិ… កាយោ អបរិភិន្នោ ហោតិ… មនោ អបរិភិន្នោ ហោតិ, ពាហិរា ច ធម្មា ន អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ នោ ច តជ្ជោ សមន្នាហារោ ហោតិ, នេវ តាវ តជ្ជស្ស វិញ្ញាណភាគស្ស បាតុភាវោ ហោតិ. អជ្ឈត្តិកោ ចេវ, អាវុសោ, មនោ អបរិភិន្នោ ហោតិ, ពាហិរា ច ធម្មា អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ, នោ ច តជ្ជោ សមន្នាហារោ ហោតិ, នេវ តាវ តជ្ជស្ស វិញ្ញាណភាគស្ស បាតុភាវោ ហោតិ. យតោ ច ខោ, អាវុសោ, អជ្ឈត្តិកោ ចេវ មនោ អបរិភិន្នោ ហោតិ, ពាហិរា ច ធម្មា អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ, តជ្ជោ ច សមន្នាហារោ ហោតិ, ឯវំ តជ្ជស្ស វិញ្ញាណភាគស្ស បាតុភាវោ ហោតិ. យំ តថាភូតស្ស រូបំ តំ រូបុបាទានក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆតិ, យា តថាភូតស្ស វេទនា សា វេទនុបាទានក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆតិ, យា តថាភូតស្ស សញ្ញា សា សញ្ញុបាទានក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆតិ, យេ តថាភូតស្ស សង្ខារា តេ សង្ខារុបាទានក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ, យំ តថាភូតស្ស វិញ្ញាណំ តំ វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆតិ. សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឯវញ្ហិ កិរ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ សង្គហោ សន្និបាតោ សមវាយោ ហោតិ. វុត្តំ ខោ បនេតំ ភគវតា – ‘‘យោ បដិច្ចសមុប្បាទំ បស្សតិ សោ ធម្មំ បស្សតិ; យោ ធម្មំ បស្សតិ សោ បដិច្ចសមុប្បាទំ បស្សតី’’តិ. បដិច្ចសមុប្បន្នា ខោ បនិមេ យទិទំ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. យោ ឥមេសុ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឆន្ទោ អាលយោ អនុនយោ អជ្ឈោសានំ សោ ទុក្ខសមុទយោ. យោ ឥមេសុ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ សោ ទុក្ខនិរោធោ’តិ. ឯត្តាវតាបិ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ពហុកតំ ហោតី’’តិ.

ឥទមវោច អាយស្មា សារិបុត្តោ. អត្តមនា តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ.

មហាហត្ថិបទោបមសុត្តំ និដ្ឋិតំ អដ្ឋមំ.