៤. មេឃិយវគ្គោ

១. មេឃិយសុត្តំ

៣១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា ចាលិកាយំ វិហរតិ ចាលិកេ បព្ពតេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា មេឃិយោ ភគវតោ ឧបដ្ឋាកោ ហោតិ. អថ ខោ អាយស្មា មេឃិយោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ អាយស្មា មេឃិយោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, ជន្តុគាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិតុ’’ន្តិ. ‘‘យស្សទានិ ត្វំ, មេឃិយ, កាលំ មញ្ញសី’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា មេឃិយោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ជន្តុគាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. ជន្តុគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ យេន កិមិកាឡាយ នទិយា តីរំ តេនុបសង្កមិ. [ឧបសង្កមិត្វា (សព្ពត្ថ) អ. និ. ៩.៣ បស្សិតព្ពំ] អទ្ទសា ខោ អាយស្មា មេឃិយោ [ឧបសង្កមិត្វា (សព្ពត្ថ) អ. និ. ៩.៣ បស្សិតព្ពំ] កិមិកាឡាយ នទិយា តីរេ ជង្ឃាវិហារំ [ជង្ឃវិហារំ (ក.)] អនុចង្កមមានោ អនុវិចរមានោ [អនុវិចរមានោ អទ្ទសា ខោ (សី. ស្យា. បី.), អនុវិចរមានោ អទ្ទស (ក.)] អម្ពវនំ បាសាទិកំ មនុញ្ញំ រមណីយំ. ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘បាសាទិកំ វតិទំ អម្ពវនំ មនុញ្ញំ [ឥទំ បទំ វិទេសបោត្ថកេសុ នត្ថិ, អង្គុត្តរេបិ] រមណីយំ. អលំ វតិទំ កុលបុត្តស្ស បធានត្ថិកស្ស បធានាយ. សចេ មំ ភគវា អនុជានេយ្យ, អាគច្ឆេយ្យាហំ ឥមំ អម្ពវនំ បធានាយា’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា មេឃិយោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា មេឃិយោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ជន្តុគាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិំ. ជន្តុគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ យេន កិមិកាឡាយ នទិយា តីរំ តេនុបសង្កមិំ [ឧបសង្កមិត្វា (សព្ពត្ថ)]. អទ្ទសំ ខោ អហំ, ភន្តេ [ឧបសង្កមិត្វា (សព្ពត្ថ)], កិមិកាឡាយ នទិយា តីរេ ជង្ឃាវិហារំ អនុចង្កមមានោ អនុវិចរមានោ [អនុវិចរមានោ អទ្ទសំ (សព្ពត្ថ)] អម្ពវនំ បាសាទិកំ មនុញ្ញំ រមណីយំ. ទិស្វាន មេ ឯតទហោសិ – ‘បាសាទិកំ វតិទំ អម្ពវនំ មនុញ្ញំ រមណីយំ. អលំ វតិទំ កុលបុត្តស្ស បធានត្ថិកស្ស បធានាយ. សចេ មំ ភគវា អនុជានេយ្យ, អាគច្ឆេយ្យាហំ ឥមំ អម្ពវនំ បធានាយា’តិ. សចេ មំ, ភន្តេ, ភគវា អនុជានាតិ [អនុជានេយ្យ (អ. និ. ៩.៣)], គច្ឆេយ្យាហំ តំ អម្ពវនំ បធានាយា’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ, ភគវា អាយស្មន្តំ មេឃិយំ ឯតទវោច – ‘‘អាគមេហិ តាវ, មេឃិយ, ឯកកម្ហិ [ឯកកម្ហា (សី. បី.), ឯកកោម្ហិ (ស្យា.)] តាវ, យាវ អញ្ញោបិ កោចិ ភិក្ខុ អាគច្ឆតី’’តិ.

ទុតិយម្បិ ខោ អាយស្មា មេឃិយោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ភគវតោ, ភន្តេ, នត្ថិ កិញ្ចិ ឧត្តរិ [ឧត្តរិំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ករណីយំ, នត្ថិ កតស្ស វា បតិចយោ. មយ្ហំ ខោ បន, ភន្តេ, អត្ថិ ឧត្តរិ ករណីយំ, អត្ថិ កតស្ស បតិចយោ. សចេ មំ ភគវា អនុជានាតិ, គច្ឆេយ្យាហំ តំ អម្ពវនំ បធានាយា’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ មេឃិយំ ឯតទវោច – ‘‘អាគមេហិ តាវ, មេឃិយ, ឯកកម្ហិ តាវ, យាវ អញ្ញោបិ កោចិ ភិក្ខុ អាគច្ឆតី’’តិ.

តតិយម្បិ ខោ អាយស្មា មេឃិយោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ភគវតោ, ភន្តេ, នត្ថិ កិញ្ចិ ឧត្តរិ ករណីយំ, នត្ថិ កតស្ស វា បតិចយោ. មយ្ហំ ខោ បន, ភន្តេ, អត្ថិ ឧត្តរិ ករណីយំ, អត្ថិ កតស្ស បតិចយោ. សចេ មំ ភគវា អនុជានាតិ, គច្ឆេយ្យាហំ តំ អម្ពវនំ បធានាយា’’តិ. ‘‘បធានន្តិ ខោ, មេឃិយ, វទមានំ កិន្តិ វទេយ្យាម? យស្សទានិ ត្វំ, មេឃិយ, កាលំ មញ្ញសី’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា មេឃិយោ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា យេន តំ អម្ពវនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តំ អម្ពវនំ អជ្ឈោគាហេត្វា [អជ្ឈោគហេត្វា (សី. ស្យា. បី.)] អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសីទិ. អថ ខោ អាយស្មតោ មេឃិយស្ស តស្មិំ អម្ពវនេ វិហរន្តស្ស យេភុយ្យេន តយោ បាបកា អកុសលា វិតក្កា សមុទាចរន្តិ, សេយ្យថិទំ – កាមវិតក្កោ, ព្យាបាទវិតក្កោ, វិហិំសាវិតក្កោ [វិតក្កោតិ (សី. បី. ក.)].

អថ ខោ អាយស្មតោ មេឃិយស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អច្ឆរិយំ វត ភោ, អព្ភុតំ វត ភោ! សទ្ធាយ ច វតម្ហា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា. អថ ច បនិមេហិ តីហិ បាបកេហិ អកុសលេហិ វិតក្កេហិ អន្វាសត្តា, សេយ្យថិទំ – កាមវិតក្កេន, ព្យាបាទវិតក្កេន, វិហិំសាវិតក្កេន’’.

អថ ខោ អាយស្មា មេឃិយោ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា មេឃិយោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធ មយ្ហំ, ភន្តេ, តស្មិំ អម្ពវនេ វិហរន្តស្ស យេភុយ្យេន តយោ បាបកា អកុសលា វិតក្កា សមុទាចរន្តិ, សេយ្យថិទំ – កាមវិតក្កោ, ព្យាបាទវិតក្កោ, វិហិំសាវិតក្កោ. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯតទហោសិ – ‘អច្ឆរិយំ វត, ភោ, អព្ភុតំ វត, ភោ! សទ្ធាយ ច វតម្ហា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា. អថ ច បនិមេហិ តីហិ បាបកេហិ អកុសលេហិ វិតក្កេហិ អន្វាសត្តា, សេយ្យថិទំ – កាមវិតក្កេន, ព្យាបាទវិតក្កេន, វិហិំសាវិតក្កេន’’’.

‘‘អបរិបក្កាយ, មេឃិយ, ចេតោវិមុត្តិយា បញ្ច ធម្មា បរិបាកាយ សំវត្តន្តិ. កតមេ បញ្ច?

‘‘ឥធ, មេឃិយ, ភិក្ខុ កល្យាណមិត្តោ ហោតិ កល្យាណសហាយោ កល្យាណសម្បវង្កោ. អបរិបក្កាយ, មេឃិយ, ចេតោវិមុត្តិយា អយំ បឋមោ ធម្មោ បរិបាកាយ សំវត្តតិ.

‘‘បុន ចបរំ, មេឃិយ, ភិក្ខុ សីលវា ហោតិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ, អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ. អបរិបក្កាយ, មេឃិយ, ចេតោវិមុត្តិយា អយំ ទុតិយោ ធម្មោ បរិបាកាយ សំវត្តតិ.

‘‘បុន ចបរំ, មេឃិយ, ភិក្ខុ យាយំ កថា អភិសល្លេខិកា ចេតោវិវរណសប្បាយា ឯកន្តនិព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ, សេយ្យថិទំ – អប្បិច្ឆកថា, សន្តុដ្ឋិកថា, បវិវេកកថា, អសំសគ្គកថា, វីរិយារម្ភកថា, សីលកថា, សមាធិកថា, បញ្ញាកថា, វិមុត្តិកថា, វិមុត្តិញាណទស្សនកថា; ឯវរូបាយ កថាយ និកាមលាភី ហោតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី. អបរិបាកាយ, មេឃិយ, ចេតោវិមុត្តិយា អយំ តតិយោ ធម្មោ បរិបាកាយ សំវត្តតិ.

‘‘បុន ចបរំ, មេឃិយ, ភិក្ខុ អារទ្ធវីរិយោ វិហរតិ, អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ, កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទាយ [ឧប្បាទាយ (ស្យា.)], ថាមវា ទឡ្ហបរក្កមោ អនិក្ខិត្តធុរោ កុសលេសុ ធម្មេសុ. អបរិបក្កាយ, មេឃិយ, ចេតោវិមុត្តិយា អយំ ចតុត្ថោ ធម្មោ បរិបាកាយ សំវត្តតិ.

‘‘បុន ចបរំ, មេឃិយ, ភិក្ខុ បញ្ញវា ហោតិ ឧទយត្ថគាមិនិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតោ អរិយាយ និព្ពេធិកាយ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយា. អបរិបក្កាយ, មេឃិយ, ចេតោវិមុត្តិយា អយំ បញ្ចមោ ធម្មោ បរិបាកាយ សំវត្តតិ. អបរិបក្កាយ, មេឃិយ, ចេតោវិមុត្តិយា ឥមេ បញ្ច ធម្មា បរិបាកាយ សំវត្តន្តិ.

‘‘កល្យាណមិត្តស្សេតំ, មេឃិយ, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ កល្យាណសហាយស្ស កល្យាណសម្បវង្កស្ស យំ សីលវា ភវិស្សតិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរិស្សតិ, អាចារគោចរសម្បន្នោ, អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខិស្សតិ សិក្ខាបទេសុ.

‘‘កល្យាណមិត្តស្សេតំ, មេឃិយ, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ កល្យាណសហាយស្ស កល្យាណសម្បវង្កស្ស យំ យាយំ កថា អភិសល្លេខិកា ចេតោវិវរណសប្បាយា ឯកន្តនិព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ, សេយ្យថិទំ – អប្បិច្ឆកថា, សន្តុដ្ឋិកថា, បវិវេកកថា, អសំសគ្គកថា, វីរិយារម្ភកថា, សីលកថា, សមាធិកថា, បញ្ញាកថា, វិមុត្តិកថា, វិមុត្តិញាណទស្សនកថា; ឯវរូបាយ កថាយ និកាមលាភី ភវិស្សតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី.

‘‘កល្យាណមិត្តស្សេតំ, មេឃិយ, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ កល្យាណសហាយស្ស កល្យាណសម្បវង្កស្ស យំ អារទ្ធវីរិយោ វិហរិស្សតិ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ, កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទាយ, ថាមវា ទឡ្ហបរក្កមោ អនិក្ខិត្តធុរោ កុសលេសុ ធម្មេសុ.

‘‘កល្យាណមិត្តស្សេតំ, មេឃិយ, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ កល្យាណសហាយស្ស កល្យាណសម្បវង្កស្ស យំ បញ្ញវា ភវិស្សតិ, ឧទយត្ថគាមិនិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតោ អរិយាយ និព្ពេធិកាយ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយា.

‘‘តេន ច បន, មេឃិយ, ភិក្ខុនា ឥមេសុ បញ្ចសុ ធម្មេសុ បតិដ្ឋាយ ចត្តារោ ធម្មា ឧត្តរិ ភាវេតព្ពា – អសុភា ភាវេតព្ពា រាគស្ស បហានាយ, មេត្តា ភាវេតព្ពា ព្យាបាទស្ស បហានាយ, អានាបានស្សតិ ភាវេតព្ពា វិតក្កុបច្ឆេទាយ, អនិច្ចសញ្ញា ភាវេតព្ពា អស្មិមានសមុគ្ឃាតាយ. អនិច្ចសញ្ញិនោ ហិ, មេឃិយ, អនត្តសញ្ញា សណ្ឋាតិ, អនត្តសញ្ញី អស្មិមានសមុគ្ឃាតំ បាបុណាតិ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ និព្ពាន’’ន្តិ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘ខុទ្ទា វិតក្កា សុខុមា វិតក្កា,

អនុគតា [អនុគ្គតា (សី. ក. អដ្ឋកថាយំ បាឋន្តរំ)] មនសោ ឧប្បិលាវា [ឧព្ពិលាបា (សី. ស្យា. បី.)];

ឯតេ អវិទ្វា មនសោ វិតក្កេ,

ហុរា ហុរំ ធាវតិ ភន្តចិត្តោ.

‘‘ឯតេ ច វិទ្វា មនសោ វិតក្កេ,

អាតាបិយោ សំវរតី សតីមា;

អនុគតេ មនសោ ឧប្បិលាវេ,

អសេសមេតេ បជហាសិ ពុទ្ធោ’’តិ. បឋមំ;

២. ឧទ្ធតសុត្តំ

៣២. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា កុសិនារាយំ វិហរតិ ឧបវត្តនេ មល្លានំ សាលវនេ. តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ ភគវតោ អវិទូរេ អរញ្ញកុដិកាយំ វិហរន្តិ ឧទ្ធតា ឧន្នឡា ចបលា មុខរា វិកិណ្ណវាចា មុដ្ឋស្សតិនោ អសម្បជានា អសមាហិតា វិព្ភន្តចិត្តា បាកតិន្ទ្រិយា.

អទ្ទសា ខោ ភគវា តេ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អវិទូរេ អរញ្ញកុដិកាយំ វិហរន្តេ ឧទ្ធតេ ឧន្នឡេ ចបលេ មុខរេ វិកិណ្ណវាចេ មុដ្ឋស្សតិនោ អសម្បជានេ អសមាហិតេ វិព្ភន្តចិត្តេ បាកតិន្ទ្រិយេ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘អរក្ខិតេន កាយេន [ចិត្តេន (នេត្តិយំ)], មិច្ឆាទិដ្ឋិហតេន [មិច្ឆាទិដ្ឋិគតេន (ពហូសុ)] ច;

ថិនមិទ្ធា [ថីនមិទ្ធា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ភិភូតេន, វសំ មារស្ស គច្ឆតិ.

‘‘តស្មា រក្ខិតចិត្តស្ស, សម្មាសង្កប្បគោចរោ;

សម្មាទិដ្ឋិបុរេក្ខារោ, ញត្វាន ឧទយព្ពយំ;

ថីនមិទ្ធាភិភូ ភិក្ខុ, សព្ពា ទុគ្គតិយោ ជហេ’’តិ. ទុតិយំ;

៣. គោបាលកសុត្តំ

៣៣. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា កោសលេសុ ចារិកំ ចរតិ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ. អថ ខោ ភគវា មគ្គា ឱក្កម្ម យេន អញ្ញតរំ រុក្ខមូលំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ.

អថ ខោ អញ្ញតរោ គោបាលកោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ តំ គោបាលកំ ភគវា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ [សមាទាបេសិ (?)] សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសិ.

អថ ខោ សោ គោបាលកោ ភគវតា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតោ សមាទបិតោ [សមាទិបិតោ (?)] សមុត្តេជិតោ សម្បហំសិតោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អធិវាសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា ស្វាតនាយ ភត្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’’តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន. អថ ខោ សោ គោបាលកោ ភគវតោ អធិវាសនំ វិទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.

អថ ខោ សោ គោបាលកោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន សកេ និវេសនេ បហូតំ អប្បោទកបាយសំ [អប្បោទកបាយាសំ (សព្ពត្ថ)] បដិយាទាបេត្វា នវញ្ច សប្បិំ ភគវតោ កាលំ អារោចេសិ – ‘‘កាលោ, ភន្តេ, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន យេន តស្ស គោបាលកស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. អថ ខោ សោ គោបាលកោ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ អប្បោទកបាយសេន [អប្បោទកបាយាសេន ច (ស្យា. បី.)] នវេន ច សប្បិនា សហត្ថា សន្តប្បេសិ សម្បវារេសិ. អថ ខោ សោ គោបាលកោ ភគវន្តំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ អញ្ញតរំ នីចំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ តំ គោបាលកំ ភគវា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេត្វា សមាទបេត្វា សមុត្តេជេត្វា សម្បហំសេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ. អថ ខោ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ តំ គោបាលកំ អញ្ញតរោ បុរិសោ សីមន្តរិកាយ ជីវិតា វោរោបេសិ.

អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘យេន, ភន្តេ, គោបាលកេន អជ្ជ ពុទ្ធប្បមុខោ ភិក្ខុសង្ឃោ អប្បោទកបាយសេន នវេន ច សប្បិនា សហត្ថា សន្តប្បិតោ សម្បវារិតោ សោ កិរ, ភន្តេ, គោបាលកោ អញ្ញតរេន បុរិសេន សីមន្តរិកាយ ជីវិតា វោរោបិតោ’’តិ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘ទិសោ ទិសំ យំ តំ កយិរា, វេរី វា បន វេរិនំ;

មិច្ឆាបណិហិតំ ចិត្តំ, បាបិយោ នំ តតោ ករេ’’តិ. តតិយំ;

៤. យក្ខបហារសុត្តំ

៣៤. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ច សារិបុត្តោ អាយស្មា ច មហាមោគ្គល្លានោ កបោតកន្ទរាយំ វិហរន្តិ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា សារិបុត្តោ ជុណ្ហាយ រត្តិយា នវោរោបិតេហិ កេសេហិ អព្ភោកាសេ និសិន្នោ ហោតិ អញ្ញតរំ សមាធិំ សមាបជ្ជិត្វា.

តេន ខោ បន សមយេន ទ្វេ យក្ខា សហាយកា ឧត្តរាយ ទិសាយ ទក្ខិណំ ទិសំ គច្ឆន្តិ កេនចិទេវ ករណីយេន. អទ្ទសំសុ ខោ តេ យក្ខា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ជុណ្ហាយ រត្តិយា នវោរោបិតេហិ កេសេហិ អព្ភោកាសេ និសិន្នំ. ទិស្វាន ឯកោ យក្ខោ ទុតិយំ យក្ខំ ឯតទវោច – ‘‘បដិភាតិ មំ, សម្ម, ឥមស្ស សមណស្ស សីសេ បហារំ ទាតុ’’ន្តិ. ឯវំ វុត្តេ, សោ យក្ខោ តំ យក្ខំ ឯតទវោច – ‘‘អលំ, សម្ម, មា សមណំ អាសាទេសិ. ឧឡារោ សោ, សម្ម, សមណោ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ’’តិ.

ទុតិយម្បិ ខោ សោ យក្ខោ តំ យក្ខំ ឯតទវោច – ‘‘បដិភាតិ មំ, សម្ម, ឥមស្ស សមណស្ស សីសេ បហារំ ទាតុ’’ន្តិ. ទុតិយម្បិ ខោ សោ យក្ខោ តំ យក្ខំ ឯតទវោច – ‘‘អលំ, សម្ម, មា សមណំ អាសាទេសិ. ឧឡារោ សោ, សម្ម, សមណោ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ’’តិ. តតិយម្បិ ខោ សោ យក្ខោ តំ យក្ខំ ឯតទវោច – ‘‘បដិភាតិ មំ, សម្ម, ឥមស្ស សមណស្ស សីសេ បហារំ ទាតុ’’ន្តិ. តតិយម្បិ ខោ សោ យក្ខោ តំ យក្ខំ ឯតទវោច – ‘‘អលំ, សម្ម, មា សមណំ អាសាទេសិ. ឧឡារោ សោ, សម្ម, សមណោ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ’’តិ.

អថ ខោ សោ យក្ខោ តំ យក្ខំ អនាទិយិត្វា អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស សីសេ បហារំ អទាសិ. តាវ មហា បហារោ អហោសិ, អបិ តេន បហារេន សត្តរតនំ វា អឌ្ឍដ្ឋមរតនំ វា នាគំ ឱសាទេយ្យ, មហន្តំ វា បព្ពតកូដំ បទាលេយ្យ. អថ ច បន សោ យក្ខោ ‘ឌយ្ហាមិ ឌយ្ហាមី’តិ វត្វា តត្ថេវ មហានិរយំ អបតាសិ [អវត្ថាសិ (ក. សី.)].

អទ្ទសា ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន តេន យក្ខេន អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស សីសេ បហារំ ទីយមានំ. ទិស្វា យេន អាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘កច្ចិ តេ, អាវុសោ, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ ន កិញ្ចិ ទុក្ខ’’ន្តិ? ‘‘ខមនីយំ មេ, អាវុសោ មោគ្គល្លាន, យាបនីយំ មេ, អាវុសោ មោគ្គល្លាន; អបិ ច មេ សីសំ ថោកំ ទុក្ខ’’ន្តិ.

‘‘អច្ឆរិយំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, អព្ភុតំ, អាវុសោ សារិបុត្ត! យាវ [យំ ត្វំ (សី. ក.), យំ (ស្យា.)] មហិទ្ធិកោ អាយស្មា សារិបុត្តោ មហានុភាវោ! ឥធ តេ, អាវុសោ សារិបុត្ត, អញ្ញតរោ យក្ខោ សីសេ បហារំ អទាសិ. តាវ មហា បហារោ អហោសិ, អបិ តេន បហារេន សត្តរតនំ វា អឌ្ឍដ្ឋមរតនំ វា នាគំ ឱសាទេយ្យ, មហន្តំ វា បព្ពតកូដំ បទាលេយ្យ, អថ ច បនាយស្មា សារិបុត្តោ ឯវមាហ – ‘ខមនីយំ មេ, អាវុសោ មោគ្គល្លាន, យាបនីយំ មេ, អាវុសោ មោគ្គល្លាន; អបិ ច មេ សីសំ ថោកំ ទុក្ខ’’’ន្តិ.

‘‘អច្ឆរិយំ, អាវុសោ មោគ្គល្លាន, អព្ភុតំ, អាវុសោ មោគ្គល្លាន! យាវ [យំ (ស្យា.)] មហិទ្ធិកោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ មហានុភាវោ យត្រ ហិ នាម យក្ខម្បិ បស្សិស្សតិ! មយំ បនេតរហិ បំសុបិសាចកម្បិ ន បស្សាមា’’តិ.

អស្សោសិ ខោ ភគវា ទិព្ពាយ សោតធាតុយា វិសុទ្ធាយ អតិក្កន្តមានុសិកាយ តេសំ ឧភិន្នំ មហានាគានំ ឥមំ ឯវរូបំ កថាសល្លាបំ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘យស្ស សេលូបមំ ចិត្តំ, ឋិតំ នានុបកម្បតិ;

វិរត្តំ រជនីយេសុ, កោបនេយ្យេ ន កុប្បតិ;

យស្សេវំ ភាវិតំ ចិត្តំ, កុតោ តំ ទុក្ខមេស្សតី’’តិ. ចតុត្ថំ;

៥. នាគសុត្តំ

៣៥. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា កោសម្ពិយំ វិហរតិ ឃោសិតារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា អាកិណ្ណោ វិហរតិ ភិក្ខូហិ ភិក្ខូនីហិ ឧបាសកេហិ ឧបាសិកាហិ រាជូហិ រាជមហាមត្តេហិ តិត្ថិយេហិ តិត្ថិយសាវកេហិ. អាកិណ្ណោ ទុក្ខំ ន ផាសុ វិហរតិ. អថ ខោ ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘អហំ ខោ ឯតរហិ អាកិណ្ណោ វិហរាមិ ភិក្ខូហិ ភិក្ខូនីហិ ឧបាសកេហិ ឧបាសិកាហិ រាជូហិ រាជមហាមត្តេហិ តិត្ថិយេហិ តិត្ថិយសាវកេហិ. អាកិណ្ណោ ទុក្ខំ ន ផាសុ វិហរាមិ. យំនូនាហំ ឯកោ គណស្មា វូបកដ្ឋោ វិហរេយ្យ’’ន្តិ.

អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ កោសម្ពិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. កោសម្ពិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ សាមំ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ អនាមន្តេត្វា ឧបដ្ឋាកំ អនបលោកេត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ ឯកោ អទុតិយោ យេន បាលិលេយ្យកំ តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន បាលិលេយ្យកំ តទវសរិ. តត្រ សុទំ ភគវា បាលិលេយ្យកេ វិហរតិ រក្ខិតវនសណ្ឌេ ភទ្ទសាលមូលេ.

អញ្ញតរោបិ ខោ ហត្ថិនាគោ អាកិណ្ណោ វិហរតិ ហត្ថីហិ ហត្ថិនីហិ ហត្ថិកលភេហិ ហត្ថិច្ឆាបេហិ. ឆិន្នគ្គានិ ចេវ តិណានិ ខាទតិ, ឱភគ្គោភគ្គញ្ចស្ស សាខាភង្គំ ខាទន្តិ, អាវិលានិ ច បានីយានិ បិវតិ, ឱគាហា ចស្ស ឧត្តិណ្ណស្ស ហត្ថិនិយោ កាយំ ឧបនិឃំសន្តិយោ គច្ឆន្តិ. អាកិណ្ណោ ទុក្ខំ ន ផាសុ វិហរតិ. អថ ខោ តស្ស ហត្ថិនាគស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អហំ ខោ ឯតរហិ អាកិណ្ណោ វិហរាមិ ហត្ថីហិ ហត្ថិនីហិ ហត្ថិកលភេហិ ហត្ថិច្ឆាបេហិ, ឆិន្នគ្គានិ ចេវ តិណានិ ខាទាមិ, ឱភគ្គោភគ្គញ្ច មេ សាខាភង្គំ ខាទន្តិ, អាវិលានិ ច បានីយានិ បិវាមិ, ឱគាហា ច មេ ឧត្តិណ្ណស្ស ហត្ថិនិយោ កាយំ ឧបនិឃំសន្តិយោ គច្ឆន្តិ, អាកិណ្ណោ ទុក្ខំ ន ផាសុ វិហរាមិ. យំនូនាហំ ឯកោ គណស្មា វូបកដ្ឋោ វិហរេយ្យ’’ន្តិ.

អថ ខោ សោ ហត្ថិនាគោ យូថា អបក្កម្ម យេន បាលិលេយ្យកំ រក្ខិតវនសណ្ឌោ ភទ្ទសាលមូលំ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ. តត្រ សុទំ [ឧបសង្កមិត្វា តត្រ សុទំ (ស្យា. បី. ក.)] សោ ហត្ថិនាគោ យស្មិំ បទេសេ ភគវា វិហរតិ តំ បទេសំ [អប្បហរិតញ្ច ករោតិ, សោណ្ឌាយ (ពហូសុ)] អប្បហរិតំ ករោតិ, សោណ្ឌាយ ច [អប្បហរិតញ្ច ករោតិ, សោណ្ឌាយ (ពហូសុ)] ភគវតោ បានីយំ បរិភោជនីយំ ឧបដ្ឋាបេតិ [ឧបដ្ឋបេតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)].

អថ ខោ ភគវតោ រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘អហំ ខោ បុព្ពេ អាកិណ្ណោ វិហាសិំ ភិក្ខូហិ ភិក្ខូនីហិ ឧបាសកេហិ ឧបាសិកាហិ រាជូហិ រាជមហាមត្តេហិ តិត្ថិយេហិ តិត្ថិយសាវកេហិ, អាកិណ្ណោ ទុក្ខំ ន ផាសុ វិហាសិំ. សោម្ហិ ឯតរហិ អនាកិណ្ណោ វិហរាមិ ភិក្ខូហិ ភិក្ខុនីហិ ឧបាសកេហិ ឧបាសិកាហិ រាជូហិ រាជមហាមត្តេហិ តិត្ថិយេហិ តិត្ថិយសាវកេហិ, អនាកិណ្ណោ សុខំ ផាសុ វិហរាមី’’តិ.

តស្សបិ ខោ ហត្ថិនាគស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘អហំ ខោ បុព្ពេ អាកិណ្ណោ វិហាសិំ ហត្ថីហិ ហត្ថិនីហិ ហត្ថិកលភេហិ ហត្ថិច្ឆាបេហិ, ឆិន្នគ្គានិ ចេវ តិណានិ ខាទិំ, ឱភគ្គោភគ្គញ្ច មេ សាខាភង្គំ ខាទិំសុ, អាវិលានិ ច បានីយានិ អបាយិំ, ឱគាហា ច មេ ឧត្តិណ្ណស្ស ហត្ថិនិយោ កាយំ ឧបនិឃំសន្តិយោ អគមំសុ, អាកិណ្ណោ ទុក្ខំ ន ផាសុ វិហាសិំ. សោម្ហិ ឯតរហិ អនាកិណ្ណោ វិហរាមិ ហត្ថីហិ ហត្ថិនីហិ ហត្ថិកលភេហិ ហត្ថិច្ឆាបេហិ, អច្ឆិន្នគ្គានិ ចេវ តិណានិ ខាទាមិ, ឱភគ្គោភគ្គញ្ច មេ សាខាភង្គំ ន ខាទន្តិ, អនាវិលានិ ច បានីយានិ បិវាមិ, ឱគាហា ច មេ ឧត្តិណ្ណស្ស ហត្ថិនិយោ ន កាយំ ឧបនិឃំសន្តិយោ គច្ឆន្តិ, អនាកិណ្ណោ សុខំ ផាសុ វិហរាមី’’តិ.

អថ ខោ ភគវា អត្តនោ ច បវិវេកំ វិទិត្វា តស្ស ច ហត្ថិនាគស្ស ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘ឯតំ [ឯវំ (ក.)] នាគស្ស នាគេន, ឦសាទន្តស្ស ហត្ថិនោ;

សមេតិ ចិត្តំ ចិត្តេន, យទេកោ រមតី មនោ’’តិ. បញ្ចមំ;

៦. បិណ្ឌោលសុត្តំ

៣៦. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា បិណ្ឌោលភារទ្វាជោ ភគវតោ អវិទូរេ និសិន្នោ ហោតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ អារញ្ញិកោ បិណ្ឌបាតិកោ បំសុកូលិកោ តេចីវរិកោ អប្បិច្ឆោ សន្តុដ្ឋោ បវិវិត្តោ អសំសដ្ឋោ អារទ្ធវីរិយោ [អារទ្ធវិរិយោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ធុតវាទោ អធិចិត្តមនុយុត្តោ.

អទ្ទសា ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ បិណ្ឌោលភារទ្វាជំ អវិទូរេ និសិន្នំ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ អារញ្ញិកំ បិណ្ឌបាតិកំ បំសុកូលិកំ តេចីវរិកំ អប្បិច្ឆំ សន្តុដ្ឋំ បវិវិត្តំ អសំសដ្ឋំ អារទ្ធវីរិយំ ធុតវាទំ អធិចិត្តមនុយុត្តំ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘អនូបវាទោ អនូបឃាតោ [អនុបវាទោ អនុបឃាតោ (ស្យា. បី. ក.)], បាតិមោក្ខេ ច សំវរោ;

មត្តញ្ញុតា ច ភត្តស្មិំ, បន្តញ្ច សយនាសនំ;

អធិចិត្តេ ច អាយោគោ, ឯតំ ពុទ្ធាន សាសន’’ន្តិ. ឆដ្ឋំ;

៧. សារិបុត្តសុត្តំ

៣៧. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវតោ អវិទូរេ និសិន្នោ ហោតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ អប្បិច្ឆោ សន្តុដ្ឋោ បវិវិត្តោ អសំសដ្ឋោ អារទ្ធវីរិយោ អធិចិត្តមនុយុត្តោ.

អទ្ទសា ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ អវិទូរេ និសិន្នំ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ អប្បិច្ឆំ សន្តុដ្ឋំ បវិវិត្តំ អសំសដ្ឋំ អារទ្ធវីរិយំ អធិចិត្តមនុយុត្តំ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘អធិចេតសោ អប្បមជ្ជតោ,

មុនិនោ មោនបថេសុ សិក្ខតោ;

សោកា ន ភវន្តិ តាទិនោ,

ឧបសន្តស្ស សទា សតីមតោ’’តិ. សត្តមំ;

៨. សុន្ទរីសុត្តំ

៣៨. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សក្កតោ ហោតិ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ អបចិតោ លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. ភិក្ខុសង្ឃោបិ សក្កតោ ហោតិ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ អបចិតោ លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. អញ្ញតិត្ថិយា បន បរិព្ពាជកា អសក្កតា ហោន្តិ អគរុកតា អមានិតា អបូជិតា អនបចិតា ន លាភិនោ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ.

អថ ខោ តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ភគវតោ សក្ការំ អសហមានា ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច យេន សុន្ទរី បរិព្ពាជិកា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា សុន្ទរិំ បរិព្ពាជិកំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ឧស្សហសិ ត្វំ, ភគិនិ, ញាតីនំ អត្ថំ កាតុ’’ន្តិ? ‘‘ក្យាហំ, អយ្យា, ករោមិ? កិំ មយា ន សក្កា [កិំ មយា សក្កា (ស្យា. បី.)] កាតុំ? ជីវិតម្បិ មេ បរិច្ចត្តំ ញាតីនំ អត្ថាយា’’តិ.

‘‘តេន ហិ, ភគិនិ, អភិក្ខណំ ជេតវនំ គច្ឆាហី’’តិ. ‘‘ឯវំ, អយ្យា’’តិ ខោ សុន្ទរី បរិព្ពាជិកា តេសំ អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ បដិស្សុត្វា អភិក្ខណំ ជេតវនំ អគមាសិ.

យទា តេ អញ្ញិំសុ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា – ‘‘វោទិដ្ឋា ខោ សុន្ទរី បរិព្ពាជិកា ពហុជនេន អភិក្ខណំ ជេតវនំ គច្ឆតី’’តិ [គច្ឆតីតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]. អថ នំ ជីវិតា វោរោបេត្វា តត្ថេវ ជេតវនស្ស បរិខាកូបេ និក្ខិបិត្វា [និខនិត្វា (សី. ស្យា. បី.)] យេន រាជា បសេនទិ កោសលោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ ឯតទវោចុំ – ‘‘យា សា, មហារាជ, សុន្ទរី បរិព្ពាជិកា; សា នោ ន ទិស្សតី’’តិ. ‘‘កត្ថ បន តុម្ហេ អាសង្កថា’’តិ? ‘‘ជេតវនេ, មហារាជា’’តិ. ‘‘តេន ហិ ជេតវនំ វិចិនថា’’តិ.

អថ ខោ តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ជេតវនំ វិចិនិត្វា យថានិក្ខិត្តំ បរិខាកូបា ឧទ្ធរិត្វា មញ្ចកំ អារោបេត្វា សាវត្ថិំ បវេសេត្វា រថិយាយ រថិយំ សិង្ឃាដកេន សិង្ឃាដកំ ឧបសង្កមិត្វា មនុស្សេ ឧជ្ឈាបេសុំ –

‘‘បស្សថាយ្យា សមណានំ សក្យបុត្តិយានំ កម្មំ! អលជ្ជិនោ ឥមេ សមណា សក្យបុត្តិយា ទុស្សីលា បាបធម្មា មុសាវាទិនោ អព្រហ្មចារិនោ. ឥមេ ហិ នាម ធម្មចារិនោ សមចារិនោ ព្រហ្មចារិនោ សច្ចវាទិនោ សីលវន្តោ កល្យាណធម្មា បដិជានិស្សន្តិ! នត្ថិ ឥមេសំ សាមញ្ញំ, នត្ថិ ឥមេសំ ព្រហ្មញ្ញំ. នដ្ឋំ ឥមេសំ សាមញ្ញំ, នដ្ឋំ ឥមេសំ ព្រហ្មញ្ញំ. កុតោ ឥមេសំ សាមញ្ញំ, កុតោ ឥមេសំ ព្រហ្មញ្ញំ? អបគតា ឥមេ សាមញ្ញា, អបគតា ឥមេ ព្រហ្មញ្ញា. កថញ្ហិ នាម បុរិសោ បុរិសកិច្ចំ ករិត្វា ឥត្ថិំ ជីវិតា វោរោបេស្សតី’’តិ!

តេន ខោ បន សមយេន សាវត្ថិយំ មនុស្សា ភិក្ខូ ទិស្វា អសព្ភាហិ ផរុសាហិ វាចាហិ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ រោសន្តិ វិហេសន្តិ –

‘‘អលជ្ជិនោ ឥមេ សមណា សក្យបុត្តិយា ទុស្សីលា បាបធម្មា មុសាវាទិនោ អព្រហ្មចារិនោ. ឥមេ ហិ នាម ធម្មចារិនោ សមចារិនោ ព្រហ្មចារិនោ សច្ចវាទិនោ សីលវន្តោ កល្យាណធម្មា បដិជានិស្សន្តិ! នត្ថិ ឥមេសំ សាមញ្ញំ, នត្ថិ ឥមេសំ ព្រហ្មញ្ញំ. នដ្ឋំ ឥមេសំ សាមញ្ញំ, នដ្ឋំ ឥមេសំ ព្រហ្មញ្ញំ. កុតោ ឥមេសំ សាមញ្ញំ, កុតោ ឥមេសំ ព្រហ្មញ្ញំ? អបគតា ឥមេ សាមញ្ញា, អបគតា ឥមេ ព្រហ្មញ្ញា. កថញ្ហិ នាម បុរិសោ បុរិសកិច្ចំ ករិត្វា ឥត្ថិំ ជីវិតា វោរោបេស្សតី’’តិ!

អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិំសុ. សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ –

‘‘ឯតរហិ, ភន្តេ, សាវត្ថិយំ មនុស្សា ភិក្ខូ ទិស្វា អសព្ភាហិ ផរុសាហិ វាចាហិ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ រោសន្តិ វិហេសន្តិ – ‘អលជ្ជិនោ ឥមេ សមណា សក្យបុត្តិយា ទុស្សីលា បាបធម្មា មុសាវាទិនោ អព្រហ្មចារិនោ. ឥមេ ហិ នាម ធម្មចារិនោ សមចារិនោ ព្រហ្មចារិនោ សច្ចវាទិនោ សីលវន្តោ កល្យាណធម្មា បដិជានិស្សន្តិ. នត្ថិ ឥមេសំ សាមញ្ញំ, នត្ថិ ឥមេសំ ព្រហ្មញ្ញំ. នដ្ឋំ ឥមេសំ សាមញ្ញំ, នដ្ឋំ ឥមេសំ ព្រហ្មញ្ញំ. កុតោ ឥមេសំ សាមញ្ញំ, កុតោ ឥមេសំ ព្រហ្មញ្ញំ? អបគតា ឥមេ សាមញ្ញា, អបគតា ឥមេ ព្រហ្មញ្ញា. កថញ្ហិ នាម បុរិសោ បុរិសកិច្ចំ ករិត្វា ឥត្ថិំ ជីវិតា វោរោបេស្សតី’’’តិ!

‘‘នេសោ, ភិក្ខវេ, សទ្ទោ ចិរំ ភវិស្សតិ សត្តាហមេវ ភវិស្សតិ. សត្តាហស្ស អច្ចយេន អន្តរធាយិស្សតិ. តេន ហិ, ភិក្ខវេ, យេ មនុស្សា ភិក្ខូ ទិស្វា អសព្ភាហិ ផរុសាហិ វាចាហិ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ រោសន្តិ វិហេសន្តិ, តេ តុម្ហេ ឥមាយ គាថាយ បដិចោទេថ –

‘‘‘អភូតវាទី និរយំ ឧបេតិ,

យោ វាបិ [យោ ចាបិ (សី. បី. ក.)] កត្វា ន ករោមិ ចាហ;

ឧភោបិ តេ បេច្ច សមា ភវន្តិ,

និហីនកម្មា មនុជា បរត្ថា’’’តិ.

អថ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ បរិយាបុណិត្វា យេ មនុស្សា ភិក្ខូ ទិស្វា អសព្ភាហិ ផរុសាហិ វាចាហិ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ រោសន្តិ វិហេសន្តិ តេ ឥមាយ គាថាយ បដិចោទេន្តិ –

‘‘អភូតវាទី និរយំ ឧបេតិ,

យោ វាបិ កត្វា ន ករោមិចាហ;

ឧភោបិ តេ បេច្ច សមា ភវន្តិ,

និហីនកម្មា មនុជា បរត្ថា’’តិ.

មនុស្សានំ ឯតទហោសិ – ‘‘អការកា ឥមេ សមណា សក្យបុត្តិយា. នយិមេហិ កតំ. សបន្តិមេ សមណា សក្យបុត្តិយា’’តិ. នេវ សោ សទ្ទោ ចិរំ អហោសិ. សត្តាហមេវ អហោសិ. សត្តាហស្ស អច្ចយេន អន្តរធាយិ.

អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ឯតទវោចុំ –

‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ, អព្ភុតំ, ភន្តេ! យាវ សុភាសិតំ ចិទំ ភន្តេ ភគវតា – ‘នេសោ, ភិក្ខវេ, សទ្ទោ ចិរំ ភវិស្សតិ. សត្តាហមេវ ភវិស្សតិ. សត្តាហស្ស អច្ចយេន អន្តរធាយិស្សតី’តិ. អន្តរហិតោ សោ, ភន្តេ, សទ្ទោ’’តិ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘តុទន្តិ វាចាយ ជនា អសញ្ញតា,

សរេហិ សង្គាមគតំវ កុញ្ជរំ;

សុត្វាន វាក្យំ ផរុសំ ឧទីរិតំ,

អធិវាសយេ ភិក្ខុ អទុដ្ឋចិត្តោ’’តិ. អដ្ឋមំ;

៩. ឧបសេនសុត្តំ

៣៩. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. អថ ខោ អាយស្មតោ ឧបសេនស្ស វង្គន្តបុត្តស្ស រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, សត្ថា ច មេ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ; ស្វាក្ខាតេ ចម្ហិ ធម្មវិនយេ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ; សព្រហ្មចារិនោ ច មេ សីលវន្តោ កល្យាណធម្មា; សីលេសុ ចម្ហិ បរិបូរការី; សុសមាហិតោ ចម្ហិ ឯកគ្គចិត្តោ; អរហា ចម្ហិ ខីណាសវោ; មហិទ្ធិកោ ចម្ហិ មហានុភាវោ. ភទ្ទកំ មេ ជីវិតំ, ភទ្ទកំ មរណ’’ន្តិ.

អថ ខោ ភគវា អាយស្មតោ ឧបសេនស្ស វង្គន្តបុត្តស្ស ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘យំ ជីវិតំ ន តបតិ, មរណន្តេ ន សោចតិ;

ស វេ ទិដ្ឋបទោ ធីរោ, សោកមជ្ឈេ ន សោចតិ.

‘‘ឧច្ឆិន្នភវតណ្ហស្ស, សន្តចិត្តស្ស ភិក្ខុនោ;

វិក្ខីណោ ជាតិសំសារោ, នត្ថិ តស្ស បុនព្ភវោ’’តិ. នវមំ;

១០. សារិបុត្តឧបសមសុត្តំ

៤០. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវតោ អវិទូរេ និសិន្នោ ហោតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ អត្តនោ ឧបសមំ បច្ចវេក្ខមានោ.

អទ្ទសា ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ អវិទូរេ និសិន្នំ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ អត្តនោ ឧបសមំ បច្ចវេក្ខមានំ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘ឧបសន្តសន្តចិត្តស្ស, នេត្តិច្ឆិន្នស្ស ភិក្ខុនោ;

វិក្ខីណោ ជាតិសំសារោ, មុត្តោ សោ មារពន្ធនា’’តិ. ទសមំ;

មេឃិយវគ្គោ ចតុត្ថោ និដ្ឋិតោ.