៣. តតិយវគ្គោ

១. បសន្នចិត្តសុត្តំ

២១. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘ឥធាហំ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចំ បុគ្គលំ បសន្នចិត្តំ ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘ឥមម្ហិ ចាយំ សមយេ បុគ្គលោ កាលំ ករេយ្យ យថាភតំ និក្ខិត្តោ ឯវំ សគ្គេ’. តំ កិស្ស ហេតុ? ចិត្តំ ហិស្ស, ភិក្ខវេ, បសន្នំ. ចេតោបសាទហេតុ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ឯវមិធេកច្ចេ សត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជន្តី’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘បសន្នចិត្តំ ញត្វាន, ឯកច្ចំ ឥធ បុគ្គលំ;

ឯតមត្ថញ្ច ព្យាកាសិ, ពុទ្ធោ ភិក្ខូន សន្តិកេ.

‘‘ឥមម្ហិ ចាយំ សមយេ, កាលំ កយិរាថ បុគ្គលោ;

សុគតិំ ឧបបជ្ជេយ្យ, ចិត្តំ ហិស្ស បសាទិតំ.

‘‘យថា ហរិត្វា និក្ខិបេយ្យ, ឯវមេវ តថាវិធោ;

ចេតោបសាទហេតុ ហិ, សត្តា គច្ឆន្តិ សុគ្គតិ’’ន្តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. បឋមំ.

២. មេត្តសុត្តំ

២២. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘មា, ភិក្ខវេ, បុញ្ញានំ ភាយិត្ថ. សុខស្សេតំ, ភិក្ខវេ, អធិវចនំ ឥដ្ឋស្ស កន្តស្ស បិយស្ស មនាបស្ស យទិទំ បុញ្ញានិ [បុញ្ញានន្តិ, (អ. និ. ៧.៦២)]. អភិជានាមិ ខោ បនាហំ, ភិក្ខវេ, ទីឃរត្តំ កតានំ បុញ្ញានំ ឥដ្ឋំ កន្តំ បិយំ មនាបំ វិបាកំ បច្ចនុភូតំ. សត្ត វស្សានិ មេត្តចិត្តំ ភាវេត្វា សត្ត សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បេ នយិមំ លោកំ បុនរាគមាសិំ. សំវដ្ដមានេ សុទំ, ភិក្ខវេ, កប្បេ អាភស្សរូបគោ ហោមិ; វិវដ្ដមានេ កប្បេ សុញ្ញំ ព្រហ្មវិមានំ ឧបបជ្ជាមិ.

‘‘តត្រ សុទំ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មា ហោមិ មហាព្រហ្មា អភិភូ អនភិភូតោ អញ្ញទត្ថុទសោ វសវត្តី. ឆត្តិំសក្ខត្តុំ ខោ បនាហំ, ភិក្ខវេ, សក្កោ អហោសិំ ទេវានមិន្ទោ; អនេកសតក្ខត្តុំ រាជា អហោសិំ ចក្កវត្តី ធម្មិកោ ធម្មរាជា ចាតុរន្តោ វិជិតាវី ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ សត្តរតនសមន្នាគតោ. កោ បន វាទោ បទេសរជ្ជស្ស!

‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘កិស្ស នុ ខោ មេ ឥទំ កម្មស្ស ផលំ, កិស្ស កម្មស្ស វិបាកោ, យេនាហំ ឯតរហិ ឯវំមហិទ្ធិកោ ឯវំមហានុភាវោ’តិ? តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘តិណ្ណំ ខោ មេ ឥទំ កម្មានំ ផលំ, តិណ្ណំ កម្មានំ វិបាកោ, យេនាហំ ឯតរហិ ឯវំមហិទ្ធិកោ ឯវំមហានុភាវោតិ, សេយ្យថិទំ [សេយ្យថីទំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] – ទានស្ស, ទមស្ស, សញ្ញមស្សា’’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘បុញ្ញមេវ សោ សិក្ខេយ្យ, អាយតគ្គំ សុខុទ្រយំ;

ទានញ្ច សមចរិយញ្ច, មេត្តចិត្តញ្ច ភាវយេ.

‘‘ឯតេ ធម្មេ ភាវយិត្វា, តយោ សុខសមុទ្ទយេ [សុខសមុទ្រយេ (សី. អដ្ឋ.)];

អព្យាបជ្ឈំ [អព្យាបជ្ជំ (ស្យា. ក.), អព្យាពជ្ឈំ (?)] សុខំ លោកំ, បណ្ឌិតោ ឧបបជ្ជតី’’តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. ទុតិយំ.

៣. ឧភយត្ថសុត្តំ

២៣. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘ឯកធម្មោ, ភិក្ខវេ, ភាវិតោ ពហុលីកតោ ឧភោ អត្ថេ សមធិគយ្ហ តិដ្ឋតិ – ទិដ្ឋធម្មិកញ្ចេវ អត្ថំ សម្បរាយិកញ្ច. កតមោ ឯកធម្មោ? អប្បមាទោ កុសលេសុ ធម្មេសុ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឯកធម្មោ ភាវិតោ ពហុលីកតោ ឧភោ អត្ថេ សមធិគយ្ហ តិដ្ឋតិ – ទិដ្ឋធម្មិកញ្ចេវ អត្ថំ សម្បរាយិកញ្ចា’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘អប្បមាទំ បសំសន្តិ, បុញ្ញកិរិយាសុ បណ្ឌិតា;

អប្បមត្តោ ឧភោ អត្ថេ, អធិគណ្ហាតិ បណ្ឌិតោ.

‘‘ទិដ្ឋេ ធម្មេ ច យោ អត្ថោ, យោ ចត្ថោ សម្បរាយិកោ;

អត្ថាភិសមយា ធីរោ, បណ្ឌិតោតិ បវុច្ចតី’’តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. តតិយំ.

៤. អដ្ឋិបុញ្ជសុត្តំ

២៤. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘ឯកបុគ្គលស្ស, ភិក្ខវេ, កប្បំ សន្ធាវតោ សំសរតោ សិយា ឯវំ មហា អដ្ឋិកង្កលោ អដ្ឋិបុញ្ជោ អដ្ឋិរាសិ យថាយំ វេបុល្លោ បព្ពតោः សចេ សំហារកោ អស្ស, សម្ភតញ្ច ន វិនស្សេយ្យា’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘ឯកស្សេកេន កប្បេន, បុគ្គលស្សដ្ឋិសញ្ចយោ;

សិយា បព្ពតសមោ រាសិ, ឥតិ វុត្តំ មហេសិនា.

‘‘សោ ខោ បនាយំ អក្ខាតោ, វេបុល្លោ បព្ពតោ មហា;

ឧត្តរោ គិជ្ឈកូដស្ស, មគធានំ គិរិព្ពជេ.

‘‘យតោ ច អរិយសច្ចានិ, សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ;

ទុក្ខំ ទុក្ខសមុប្បាទំ, ទុក្ខស្ស ច អតិក្កមំ;

អរិយញ្ចដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ, ទុក្ខូបសមគាមិនំ.

‘‘ស សត្តក្ខត្តុំ បរមំ, សន្ធាវិត្វាន បុគ្គលោ;

ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ, សព្ពសំយោជនក្ខយា’’តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. ចតុត្ថំ.

៥. មុសាវាទសុត្តំ

២៥. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘ឯកធម្មំ អតីតស្ស, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលស្ស នាហំ តស្ស កិញ្ចិ បាបកម្មំ អករណីយន្តិ វទាមិ. កតមំ ឯកធម្មំ? យទិទំ [យថយិទំ (សី. ស្យា. ក.), យថាយិទំ (បី.)] ភិក្ខវេ, សម្បជានមុសាវាទោ’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘ឯកធម្មំ អតីតស្ស, មុសាវាទិស្ស ជន្តុនោ;

វិតិណ្ណបរលោកស្ស, នត្ថិ បាបំ អការិយ’’ន្តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. បញ្ចមំ.

៦. ទានសុត្តំ

២៦. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘ឯវញ្ចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា ជានេយ្យុំ ទានសំវិភាគស្ស វិបាកំ យថាហំ ជានាមិ, ន អទត្វា ភុញ្ជេយ្យុំ, ន ច នេសំ មច្ឆេរមលំ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋេយ្យ. យោបិ នេសំ អស្ស ចរិមោ អាលោបោ ចរិមំ កពឡំ, តតោបិ ន អសំវិភជិត្វា ភុញ្ជេយ្យុំ, សចេ នេសំ បដិគ្គាហកា អស្សុ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, សត្តា ន ឯវំ ជានន្តិ ទានសំវិភាគស្ស វិបាកំ យថាហំ ជានាមិ, តស្មា អទត្វា ភុញ្ជន្តិ, មច្ឆេរមលញ្ច នេសំ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតី’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘ឯវំ ចេ សត្តា ជានេយ្យុំ, យថាវុត្តំ មហេសិនា;

វិបាកំ សំវិភាគស្ស, យថា ហោតិ មហប្ផលំ.

‘‘វិនេយ្យ មច្ឆេរមលំ, វិប្បសន្នេន ចេតសា;

ទជ្ជុំ កាលេន អរិយេសុ, យត្ថ ទិន្នំ មហប្ផលំ.

‘‘អន្នញ្ច ទត្វា [ទត្វាន (ស្យា.)] ពហុនោ, ទក្ខិណេយ្យេសុ ទក្ខិណំ;

ឥតោ ចុតា មនុស្សត្តា, សគ្គំ គច្ឆន្តិ ទាយកា.

‘‘តេ ច សគ្គគតា [សគ្គំ គតា (សី. បី. ក.)] តត្ថ, មោទន្តិ កាមកាមិនោ;

វិបាកំ សំវិភាគស្ស, អនុភោន្តិ អមច្ឆរា’’តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. មេត្តាភាវនាសុត្តំ

២៧. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘យានិ កានិចិ, ភិក្ខវេ, ឱបធិកានិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ សព្ពានិ តានិ មេត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា កលំ នាគ្ឃន្តិ សោឡសិំ. មេត្តាយេវ តានិ ចេតោវិមុត្តិ អធិគ្គហេត្វា ភាសតេ ច តបតេ ច វិរោចតិ ច.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យា កាចិ តារករូបានំ បភា សព្ពា តា ចន្ទិយា បភាយ កលំ នាគ្ឃន្តិ សោឡសិំ, ចន្ទបភាយេវ តា អធិគ្គហេត្វា ភាសតេ ច តបតេ ច វិរោចតិ ច; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យានិ កានិចិ ឱបធិកានិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ សព្ពានិ តានិ មេត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា កលំ នាគ្ឃន្តិ សោឡសិំ, មេត្តាយេវ តានិ ចេតោវិមុត្តិ អធិគ្គហេត្វា ភាសតេ ច តបតេ ច វិរោចតិ ច.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, វស្សានំ បច្ឆិមេ មាសេ សរទសមយេ វិទ្ធេ វិគតវលាហកេ ទេវេ [នភេ (សី.)] អាទិច្ចោ នភំ អព្ភុស្សក្កមានោ [អព្ភុគ្គមមានោ (ក. អដ្ឋ.)] សព្ពំ អាកាសគតំ [អាកាសំ (ស្យា.)] តមគតំ អភិវិហច្ច [អភិហច្ច (ស្យា.)] ភាសតេ ច តបតេ ច វិរោចតិ ច; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យានិ កានិចិ ឱបធិកានិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ សព្ពានិ តានិ មេត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា កលំ នាគ្ឃន្តិ សោឡសិំ, មេត្តាយេវ តានិ ចេតោវិមុត្តិ អធិគ្គហេត្វា ភាសតេ ច តបតេ ច វិរោចតិ ច.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, រត្តិយា បច្ចូសសមយំ ឱសធិតារកា ភាសតេ ច តបតេ ច វិរោចតិ ច; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យានិ កានិចិ ឱបធិកានិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ សព្ពានិ តានិ មេត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា កលំ នាគ្ឃន្តិ សោឡសិំ, មេត្តាយេវ តានិ ចេតោវិមុត្តិ អធិគ្គហេត្វា ភាសតេ ច តបតេ ច វិរោចតិ ចា’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘យោ ច មេត្តំ ភាវយតិ, អប្បមាណំ បដិស្សតោ;

តនូ [តនុ (សី.)] សំយោជនា ហោន្តិ, បស្សតោ ឧបធិក្ខយំ.

‘‘ឯកម្បិ ចេ បាណមទុដ្ឋចិត្តោ, មេត្តាយតិ កុសលោ តេន ហោតិ;

សព្ពេ ច បាណេ មនសានុកម្បំ, បហូតមរិយោ បករោតិ បុញ្ញំ.

‘‘យេ [យោ (សី.)] សត្តសណ្ឌំ បថវិំ វិជិត្វា, រាជិសយោ [រាជីសយោ (សី.)] យជមានានុបរិយគា;

អស្សមេធំ បុរិសមេធំ, សម្មាបាសំ វាជបេយ្យំ និរគ្គឡំ.

‘‘មេត្តស្ស ចិត្តស្ស សុភាវិតស្ស, កលម្បិ តេ នានុភវន្តិ សោឡសិំ;

ចន្ទប្បភា តារគណាវ សព្ពេ.

‘‘យោ ន ហន្តិ ន ឃាតេតិ, ន ជិនាតិ ន ជាបយេ;

មេត្តំសោ សព្ពភូតេសុ, វេរំ តស្ស ន កេនចី’’តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. សត្តមំ.

តតិយោ វគ្គោ និដ្ឋិតោ.

តស្សុទ្ទានំ –

ចិត្តំ មេត្តំ [ឈាយី (សី. ស្យា.), ឈាយិ (បី. ក.)] ឧភោ អត្ថេ, បុញ្ជំ វេបុល្លបព្ពតំ;

សម្បជានមុសាវាទោ, ទានញ្ច មេត្តភាវនា [មេត្តភាវញ្ច (សី. ស្យា. បី.), មេត្តវាចញ្ច (ក.)].

សត្តិមានិ ច [សត្តិមានិធ (សី. ក.)] សុត្តានិ, បុរិមានិ ច វីសតិ;

ឯកធម្មេសុ សុត្តន្តា, សត្តវីសតិសង្គហាតិ.

ឯកកនិបាតោ និដ្ឋិតោ.