៧. លក្ខណសុត្តំ

ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណានិ

១៩៨. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទ្ទន្តេ’’តិ [ភទន្តេតិ (សី. ស្យា. បី.)] តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

១៩៩. ‘‘ទ្វត្តិំសិមានិ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណានិ, យេហិ សមន្នាគតស្ស មហាបុរិសស្ស ទ្វេវ គតិយោ ភវន្តិ អនញ្ញា. សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី ធម្មិកោ ធម្មរាជា ចាតុរន្តោ វិជិតាវី ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ សត្តរតនសមន្នាគតោ. តស្សិមានិ សត្ត រតនានិ ភវន្តិ; សេយ្យថិទំ, ចក្ករតនំ ហត្ថិរតនំ អស្សរតនំ មណិរតនំ ឥត្ថិរតនំ គហបតិរតនំ បរិណាយករតនមេវ សត្តមំ. បរោសហស្សំ ខោ បនស្ស បុត្តា ភវន្តិ សូរា វីរង្គរូបា បរសេនប្បមទ្ទនា. សោ ឥមំ បថវិំ សាគរបរិយន្តំ អទណ្ឌេន អសត្ថេន ធម្មេន អភិវិជិយ អជ្ឈាវសតិ. សចេ ខោ បន អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ, អរហំ ហោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោ [វិវដច្ឆទោ (ស្យា. ក.), វិវត្តច្ឆទោ (សី. បី.)].

២០០. ‘‘កតមានិ ច តានិ, ភិក្ខវេ, ទ្វត្តិំស មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណានិ, យេហិ សមន្នាគតស្ស មហាបុរិសស្ស ទ្វេវ គតិយោ ភវន្តិ អនញ្ញា? សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ… សចេ ខោ បន អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ, អរហំ ហោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោ.

‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសោ សុប្បតិដ្ឋិតបាទោ ហោតិ. យម្បិ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសោ សុប្បតិដ្ឋិតបាទោ ហោតិ, ឥទម្បិ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណំ ភវតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសស្ស ហេដ្ឋាបាទតលេសុ ចក្កានិ ជាតានិ ហោន្តិ សហស្សារានិ សនេមិកានិ សនាភិកានិ សព្ពាការបរិបូរានិ [សព្ពាការបរិបូរានិ សុវិភត្តន្តរានិ (សី. បី.)]. យម្បិ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសស្ស ហេដ្ឋាបាទតលេសុ ចក្កានិ ជាតានិ ហោន្តិ សហស្សារានិ សនេមិកានិ សនាភិកានិ សព្ពាការបរិបូរានិ, ឥទម្បិ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណំ ភវតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសោ អាយតបណ្ហិ ហោតិ…បេ… ទីឃង្គុលិ ហោតិ… មុទុតលុនហត្ថបាទោ ហោតិ… ជាលហត្ថបាទោ ហោតិ… ឧស្សង្ខបាទោ ហោតិ… ឯណិជង្ឃោ ហោតិ… ឋិតកោវ អនោនមន្តោ ឧភោហិ បាណិតលេហិ ជណ្ណុកានិ បរិមសតិ បរិមជ្ជតិ… កោសោហិតវត្ថគុយ្ហោ ហោតិ… សុវណ្ណវណ្ណោ ហោតិ កញ្ចនសន្និភត្តចោ… សុខុមច្ឆវិ ហោតិ, សុខុមត្តា ឆវិយា រជោជល្លំ កាយេ ន ឧបលិម្បតិ… ឯកេកលោមោ ហោតិ, ឯកេកានិ លោមានិ លោមកូបេសុ ជាតានិ… ឧទ្ធគ្គលោមោ ហោតិ, ឧទ្ធគ្គានិ លោមានិ ជាតានិ នីលានិ អញ្ជនវណ្ណានិ កុណ្ឌលាវដ្ដានិ [កុណ្ឌលាវត្តានិ (ពហូសុ)] ទក្ខិណាវដ្ដកជាតានិ [ទក្ខិណាវត្តកជាតានិ (សី. ស្យា. បី.)] … ព្រហ្មុជុគត្តោ ហោតិ… សត្តុស្សទោ ហោតិ… សីហបុព្ពទ្ធកាយោ ហោតិ… ចិតន្តរំសោ [បិតន្តរំសោ (ស្យា.)] ហោតិ… និគ្រោធបរិមណ្ឌលោ ហោតិ, យាវតក្វស្ស កាយោ តាវតក្វស្ស ព្យាមោ យាវតក្វស្ស ព្យាមោ តាវតក្វស្ស កាយោ… សមវដ្ដក្ខន្ធោ ហោតិ… រសគ្គសគ្គី ហោតិ… សីហហនុ ហោតិ… ចត្តាលីសទន្តោ ហោតិ … សមទន្តោ ហោតិ… អវិរឡទន្តោ ហោតិ… សុសុក្កទាឋោ ហោតិ… បហូតជិវ្ហោ ហោតិ… ព្រហ្មស្សរោ ហោតិ ករវីកភាណី… អភិនីលនេត្តោ ហោតិ… គោបខុមោ ហោតិ… ឧណ្ណា ភមុកន្តរេ ជាតា ហោតិ, ឱទាតា មុទុតូលសន្និភា. យម្បិ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសស្ស ឧណ្ណា ភមុកន្តរេ ជាតា ហោតិ, ឱទាតា មុទុតូលសន្និភា, ឥទម្បិ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណំ ភវតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសោ ឧណ្ហីសសីសោ ហោតិ. យម្បិ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសោ ឧណ្ហីសសីសោ ហោតិ, ឥទម្បិ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណំ ភវតិ.

‘‘ឥមានិ ខោ តានិ, ភិក្ខវេ, ទ្វត្តិំស មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណានិ, យេហិ សមន្នាគតស្ស មហាបុរិសស្ស ទ្វេវ គតិយោ ភវន្តិ អនញ្ញា. សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ… សចេ ខោ បន អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ, អរហំ ហោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោ.

‘‘ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទ្វត្តិំស មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណានិ ពាហិរកាបិ ឥសយោ ធារេន្តិ, នោ ច ខោ តេ ជានន្តិ – ‘ឥមស្ស កម្មស្ស កដត្តា ឥទំ លក្ខណំ បដិលភតី’តិ.

(១) សុប្បតិដ្ឋិតបាទតាលក្ខណំ

២០១. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ ទឡ្ហសមាទានោ អហោសិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, អវត្ថិតសមាទានោ កាយសុចរិតេ វចីសុចរិតេ មនោសុចរិតេ ទានសំវិភាគេ សីលសមាទានេ ឧបោសថុបវាសេ មត្តេយ្យតាយ បេត្តេយ្យតាយ សាមញ្ញតាយ ព្រហ្មញ្ញតាយ កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិតាយ អញ្ញតរញ្ញតរេសុ ច អធិកុសលេសុ ធម្មេសុ. សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា ឧបចិតត្តា ឧស្សន្នត្តា វិបុលត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ. សោ តត្ថ អញ្ញេ ទេវេ ទសហិ ឋានេហិ អធិគ្គណ្ហាតិ ទិព្ពេន អាយុនា ទិព្ពេន វណ្ណេន ទិព្ពេន សុខេន ទិព្ពេន យសេន ទិព្ពេន អាធិបតេយ្យេន ទិព្ពេហិ រូបេហិ ទិព្ពេហិ សទ្ទេហិ ទិព្ពេហិ គន្ធេហិ ទិព្ពេហិ រសេហិ ទិព្ពេហិ ផោដ្ឋព្ពេហិ. សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមំ មហាបុរិសលក្ខណំ បដិលភតិ. សុប្បតិដ្ឋិតបាទោ ហោតិ. សមំ បាទំ ភូមិយំ និក្ខិបតិ, សមំ ឧទ្ធរតិ, សមំ សព្ពាវន្តេហិ បាទតលេហិ ភូមិំ ផុសតិ.

២០២. ‘‘សោ តេន លក្ខណេន សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី ធម្មិកោ ធម្មរាជា ចាតុរន្តោ វិជិតាវី ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ សត្តរតនសមន្នាគតោ. តស្សិមានិ សត្ត រតនានិ ភវន្តិ; សេយ្យថិទំ, ចក្ករតនំ ហត្ថិរតនំ អស្សរតនំ មណិរតនំ ឥត្ថិរតនំ គហបតិរតនំ បរិណាយករតនមេវ សត្តមំ. បរោសហស្សំ ខោ បនស្ស បុត្តា ភវន្តិ សូរា វីរង្គរូបា បរសេនប្បមទ្ទនា. សោ ឥមំ បថវិំ សាគរបរិយន្តំ អខិលមនិមិត្តមកណ្ដកំ ឥទ្ធំ ផីតំ ខេមំ សិវំ និរព្ពុទំ អទណ្ឌេន អសត្ថេន ធម្មេន អភិវិជិយ អជ្ឈាវសតិ. រាជា សមានោ កិំ លភតិ? អក្ខម្ភិយោ [អវិក្ខម្ភិយោ (សី. បី.)] ហោតិ កេនចិ មនុស្សភូតេន បច្ចត្ថិកេន បច្ចាមិត្តេន. រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ. ‘‘សចេ ខោ បន អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ, អរហំ ហោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោ. ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? អក្ខម្ភិយោ ហោតិ អព្ភន្តរេហិ វា ពាហិរេហិ វា បច្ចត្ថិកេហិ បច្ចាមិត្តេហិ រាគេន វា ទោសេន វា មោហេន វា សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា កេនចិ វា លោកស្មិំ. ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច.

២០៣. តត្ថេតំ វុច្ចតិ –

‘‘សច្ចេ ច ធម្មេ ច ទមេ ច សំយមេ,

សោចេយ្យសីលាលយុបោសថេសុ ច;

ទានេ អហិំសាយ អសាហសេ រតោ,

ទឡ្ហំ សមាទាយ សមត្តមាចរិ [សមន្តមាចរិ (ស្យា. ក.)].

‘‘សោ តេន កម្មេន ទិវំ សមក្កមិ [អបក្កមិ (ស្យា. ក.)],

សុខញ្ច ខិឌ្ឌារតិយោ ច អន្វភិ [អំន្វភិ (ដីកា)];

តតោ ចវិត្វា បុនរាគតោ ឥធ,

សមេហិ បាទេហិ ផុសី វសុន្ធរំ.

‘‘ព្យាកំសុ វេយ្យញ្ជនិកា សមាគតា,

សមប្បតិដ្ឋស្ស ន ហោតិ ខម្ភនា;

គិហិស្ស វា បព្ពជិតស្ស វា បុន [បន (ស្យា.)],

តំ លក្ខណំ ភវតិ តទត្ថជោតកំ.

‘‘អក្ខម្ភិយោ ហោតិ អគារមាវសំ,

បរាភិភូ សត្តុភិ នប្បមទ្ទនោ;

មនុស្សភូតេនិធ ហោតិ កេនចិ,

អក្ខម្ភិយោ តស្ស ផលេន កម្មុនោ.

‘‘សចេ ច បព្ពជ្ជមុបេតិ តាទិសោ,

នេក្ខម្មឆន្ទាភិរតោ វិចក្ខណោ;

អគ្គោ ន សោ គច្ឆតិ ជាតុ ខម្ភនំ,

នរុត្តមោ ឯស ហិ តស្ស ធម្មតា’’តិ.

(២) បាទតលចក្កលក្ខណំ

២០៤. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ ពហុជនស្ស សុខាវហោ អហោសិ, ឧព្ពេគឧត្តាសភយំ អបនុទិតា, ធម្មិកញ្ច រក្ខាវរណគុត្តិំ សំវិធាតា, សបរិវារញ្ច ទានំ អទាសិ. សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា ឧបចិតត្តា ឧស្សន្នត្តា វិបុលត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ…បេ… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមំ មហាបុរិសលក្ខណំ បដិលភតិ. ហេដ្ឋាបាទតលេសុ ចក្កានិ ជាតានិ ហោន្តិ សហស្សារានិ សនេមិកានិ សនាភិកានិ សព្ពាការបរិបូរានិ សុវិភត្តន្តរានិ.

‘‘សោ តេន លក្ខណេន សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? មហាបរិវារោ ហោតិ; មហាស្ស ហោន្តិ បរិវារា ព្រាហ្មណគហបតិកា នេគមជានបទា គណកមហាមត្តា អនីកដ្ឋា ទោវារិកា អមច្ចា បារិសជ្ជា រាជានោ ភោគិយា កុមារា. រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ. សចេ ខោ បន អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ, អរហំ ហោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោ. ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? មហាបរិវារោ ហោតិ; មហាស្ស ហោន្តិ បរិវារា ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ ឧបាសកា ឧបាសិកាយោ ទេវា មនុស្សា អសុរា នាគា គន្ធព្ពា. ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច.

២០៥. តត្ថេតំ វុច្ចតិ –

‘‘បុរេ បុរត្ថា បុរិមាសុ ជាតិសុ,

មនុស្សភូតោ ពហុនំ សុខាវហោ;

ឧព្ភេគឧត្តាសភយាបនូទនោ,

គុត្តីសុ រក្ខាវរណេសុ ឧស្សុកោ.

‘‘សោ តេន កម្មេន ទិវំ សមក្កមិ,

សុខញ្ច ខិឌ្ឌារតិយោ ច អន្វភិ;

តតោ ចវិត្វា បុនរាគតោ ឥធ,

ចក្កានិ បាទេសុ ទុវេសុ វិន្ទតិ.

‘‘សមន្តនេមីនិ សហស្សរានិ ច,

ព្យាកំសុ វេយ្យញ្ជនិកា សមាគតា;

ទិស្វា កុមារំ សតបុញ្ញលក្ខណំ,

បរិវារវា ហេស្សតិ សត្តុមទ្ទនោ.

តថា ហី ចក្កានិ សមន្តនេមិនិ,

សចេ ន បព្ពជ្ជមុបេតិ តាទិសោ;

វត្តេតិ ចក្កំ បថវិំ បសាសតិ,

តស្សានុយន្តាធ [តស្សានុយុត្តា ឥធ (សី. បី.), តស្សានុយន្តា ឥធ (ស្យា. ក.)] ភវន្តិ ខត្តិយា.

‘‘មហាយសំ សំបរិវារយន្តិ នំ,

សចេ ច បព្ពជ្ជមុបេតិ តាទិសោ;

នេក្ខម្មឆន្ទាភិរតោ វិចក្ខណោ,

ទេវាមនុស្សាសុរសក្ករក្ខសា [សត្តរក្ខសា (ក.) សី. ស្យាអដ្ឋកថា ឱលោកេតព្ពា].

‘‘គន្ធព្ពនាគា វិហគា ចតុប្បទា,

អនុត្តរំ ទេវមនុស្សបូជិតំ;

មហាយសំ សំបរិវារយន្តិ ន’’ន្តិ.

(៣-៥) អាយតបណ្ហិតាទិតិលក្ខណំ

២០៦. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ អហោសិ និហិតទណ្ឌោ និហិតសត្ថោ លជ្ជី ទយាបន្នោ, សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី វិហាសិ. សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា ឧបចិតត្តា ឧស្សន្នត្តា វិបុលត្តា…បេ… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមានិ តីណិ មហាបុរិសលក្ខណានិ បដិលភតិ. អាយតបណ្ហិ ច ហោតិ, ទីឃង្គុលិ ច ព្រហ្មុជុគត្តោ ច.

‘‘សោ តេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? ទីឃាយុកោ ហោតិ ចិរដ្ឋិតិកោ, ទីឃមាយុំ បាលេតិ, ន សក្កា ហោតិ អន្តរា ជីវិតា វោរោបេតុំ កេនចិ មនុស្សភូតេន បច្ចត្ថិកេន បច្ចាមិត្តេន. រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ… ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? ទីឃាយុកោ ហោតិ ចិរដ្ឋិតិកោ, ទីឃមាយុំ បាលេតិ, ន សក្កា ហោតិ អន្តរា ជីវិតា វោរោបេតុំ បច្ចត្ថិកេហិ បច្ចាមិត្តេហិ សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា កេនចិ វា លោកស្មិំ. ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច.

២០៧. តត្ថេតំ វុច្ចតិ –

‘‘មារណវធភយត្តនោ [មរណវធភយត្តនោ (សី. បី. ក.), មរណវធភយមត្តនោ (ស្យា.)] វិទិត្វា,

បដិវិរតោ បរំ មារណាយហោសិ;

តេន សុចរិតេន សគ្គមគមា [តេន សោ សុចរិតេន សគ្គមគមាសិ (ស្យា.)],

សុកតផលវិបាកមនុភោសិ.

‘‘ចវិយ បុនរិធាគតោ សមានោ,

បដិលភតិ ឥធ តីណិ លក្ខណានិ;

ភវតិ វិបុលទីឃបាសណ្ហិកោ,

ព្រហ្មាវ សុជុ សុភោ សុជាតគត្តោ.

‘‘សុភុជោ សុសុ សុសណ្ឋិតោ សុជាតោ,

មុទុតលុនង្គុលិយស្ស ហោន្តិ;

ទីឃា តីភិ បុរិសវរគ្គលក្ខណេហិ,

ចិរយបនាយ [ចិរយាបនាយ (ស្យា.)] កុមារមាទិសន្តិ.

‘‘ភវតិ យទិ គិហី ចិរំ យបេតិ,

ចិរតរំ បព្ពជតិ យទិ តតោ ហិ;

យាបយតិ ច វសិទ្ធិភាវនាយ,

ឥតិ ទីឃាយុកតាយ តំ និមិត្ត’’ន្តិ.

(៦) សត្តុស្សទតាលក្ខណំ

២០៨. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ ទាតា អហោសិ បណីតានំ រសិតានំ ខាទនីយានំ ភោជនីយានំ សាយនីយានំ លេហនីយានំ បានានំ. សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា…បេ… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមំ មហាបុរិសលក្ខណំ បដិលភតិ, សត្តុស្សទោ ហោតិ, សត្តស្ស ឧស្សទា ហោន្តិ; ឧភោសុ ហត្ថេសុ ឧស្សទា ហោន្តិ, ឧភោសុ បាទេសុ ឧស្សទា ហោន្តិ, ឧភោសុ អំសកូដេសុ ឧស្សទា ហោន្តិ, ខន្ធេ ឧស្សទោ ហោតិ.

‘‘សោ តេន លក្ខណេន សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? លាភី ហោតិ បណីតានំ រសិតានំ ខាទនីយានំ ភោជនីយានំ សាយនីយានំ លេហនីយានំ បានានំ. រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ… ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? លាភី ហោតិ បណីតានំ រសិតានំ ខាទនីយានំ ភោជនីយានំ សាយនីយានំ លេហនីយានំ បានានំ. ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច.

២០៩. តត្ថេតំ វុច្ចតិ –

‘‘ខជ្ជភោជ្ជមថ លេយ្យ សាយិយំ,

ឧត្តមគ្គរសទាយកោ អហុ;

តេន សោ សុចរិតេន កម្មុនា,

នន្ទនេ ចិរមភិប្បមោទតិ.

‘‘សត្ត ចុស្សទេ ឥធាធិគច្ឆតិ,

ហត្ថបាទមុទុតញ្ច វិន្ទតិ;

អាហុ ព្យញ្ជននិមិត្តកោវិទា,

ខជ្ជភោជ្ជរសលាភិតាយ នំ.

‘‘យំ គិហិស្សបិ [ន តំ គិហិស្សាបិ (ស្យា.)] តទត្ថជោតកំ,

បព្ពជ្ជម្បិ ច តទាធិគច្ឆតិ;

ខជ្ជភោជ្ជរសលាភិរុត្តមំ,

អាហុ សព្ពគិហិពន្ធនច្ឆិទ’’ន្តិ.

(៧-៨) ករចរណមុទុជាលតាលក្ខណានិ

២១០. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ ជនំ សង្គាហកោ អហោសិ – ទានេន បេយ្យវជ្ជេន [បិយវាចេន (ស្យា. ក.)] អត្ថចរិយាយ សមានត្តតាយ. សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា…បេ… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមានិ ទ្វេ មហាបុរិសលក្ខណានិ បដិលភតិ. មុទុតលុនហត្ថបាទោ ច ហោតិ ជាលហត្ថបាទោ ច.

‘‘សោ តេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? សុសង្គហិតបរិជនោ ហោតិ, សុសង្គហិតាស្ស ហោន្តិ ព្រាហ្មណគហបតិកា នេគមជានបទា គណកមហាមត្តា អនីកដ្ឋា ទោវារិកា អមច្ចា បារិសជ្ជា រាជានោ ភោគិយា កុមារា. រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ… ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? សុសង្គហិតបរិជនោ ហោតិ, សុសង្គហិតាស្ស ហោន្តិ ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ ឧបាសកា ឧបាសិកាយោ ទេវា មនុស្សា អសុរា នាគា គន្ធព្ពា. ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច.

២១១. តត្ថេតំ វុច្ចតិ –

‘‘ទានម្បិ ចត្ថចរិយតញ្ច [ទានម្បិ ច អត្ថចរិយតម្បិ ច (សី. បី.)],

បិយវាទិតញ្ច សមានត្តតញ្ច [បិយវទតញ្ច សមានឆន្ទតញ្ច (សី. បី.)];

ករិយចរិយសុសង្គហំ ពហូនំ,

អនវមតេន គុណេន យាតិ សគ្គំ.

‘‘ចវិយ បុនរិធាគតោ សមានោ,

ករចរណមុទុតញ្ច ជាលិនោ ច;

អតិរុចិរសុវគ្គុទស្សនេយ្យំ,

បដិលភតិ ទហរោ សុសុ កុមារោ.

‘‘ភវតិ បរិជនស្សវោ វិធេយ្យោ,

មហិមំ អាវសិតោ សុសង្គហិតោ;

បិយវទូ ហិតសុខតំ ជិគីសមានោ [ជិគិំ សមានោ (សី. ស្យា. បី.)],

អភិរុចិតានិ គុណានិ អាចរតិ.

‘‘យទិ ច ជហតិ សព្ពកាមភោគំ,

កថយតិ ធម្មកថំ ជិនោ ជនស្ស;

វចនបដិករស្សាភិប្បសន្នា,

សុត្វាន ធម្មានុធម្មមាចរន្តី’’តិ.

(៩-១០) ឧស្សង្ខបាទឧទ្ធគ្គលោមតាលក្ខណានិ

២១២. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ [សមានោ ពហុនោ ជនស្ស (សី. បី.)] អត្ថូបសំហិតំ ធម្មូបសំហិតំ វាចំ ភាសិតា អហោសិ, ពហុជនំ និទំសេសិ, បាណីនំ ហិតសុខាវហោ ធម្មយាគី. សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា…បេ… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមានិ ទ្វេ មហាបុរិសលក្ខណានិ បដិលភតិ. ឧស្សង្ខបាទោ ច ហោតិ, ឧទ្ធគ្គលោមោ ច.

‘‘សោ តេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ, សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? អគ្គោ ច ហោតិ សេដ្ឋោ ច បាមោក្ខោ ច ឧត្តមោ ច បវរោ ច កាមភោគីនំ. រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ… ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? អគ្គោ ច ហោតិ សេដ្ឋោ ច បាមោក្ខោ ច ឧត្តមោ ច បវរោ ច សព្ពសត្តានំ. ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច.

២១៣. តត្ថេតំ វុច្ចតិ –

‘‘អត្ថធម្មសហិតំ [អត្ថធម្មសំហិតំ (ក. សី. បី.), អត្ថធម្មុបសំហិតំ (ក.)] បុរេ គិរំ,

ឯរយំ ពហុជនំ និទំសយិ;

បាណិនំ ហិតសុខាវហោ អហុ,

ធម្មយាគមយជី [ធម្មយាគំ អស្សជិ (ក.)] អមច្ឆរី.

‘‘តេន សោ សុចរិតេន កម្មុនា,

សុគ្គតិំ វជតិ តត្ថ មោទតិ;

លក្ខណានិ ច ទុវេ ឥធាគតោ,

ឧត្តមប្បមុខតាយ [ឧត្តមសុខតាយ (ស្យា.), ឧត្តមបមុក្ខតាយ (ក.)] វិន្ទតិ.

‘‘ឧព្ភមុប្បតិតលោមវា សសោ,

បាទគណ្ឋិរហុ សាធុសណ្ឋិតា;

មំសលោហិតាចិតា តចោត្ថតា,

ឧបរិចរណសោភនា [ឧបរិជានុសោភនា (ស្យា.), ឧបរិ ច បន សោភនា (សី. បី.)] អហុ.

‘‘គេហមាវសតិ ចេ តថាវិធោ,

អគ្គតំ វជតិ កាមភោគិនំ;

តេន ឧត្តរិតរោ ន វិជ្ជតិ,

ជម្ពុទីបមភិភុយ្យ ឥរិយតិ.

‘‘បព្ពជម្បិ ច អនោមនិក្កមោ,

អគ្គតំ វជតិ សព្ពបាណិនំ;

តេន ឧត្តរិតរោ ន វិជ្ជតិ,

សព្ពលោកមភិភុយ្យ វិហរតី’’តិ.

(១១) ឯណិជង្ឃលក្ខណំ

២១៤. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ សក្កច្ចំ វាចេតា អហោសិ សិប្បំ វា វិជ្ជំ វា ចរណំ វា កម្មំ វា – ‘កិំ តិមេ ខិប្បំ វិជានេយ្យុំ, ខិប្បំ បដិបជ្ជេយ្យុំ, ន ចិរំ កិលិស្សេយ្យុ’’ន្តិ. សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា…បេ… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមំ មហាបុរិសលក្ខណំ បដិលភតិ. ឯណិជង្ឃោ ហោតិ.

‘‘សោ តេន លក្ខណេន សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? យានិ តានិ រាជារហានិ រាជង្គានិ រាជូបភោគានិ រាជានុច្ឆវិកានិ តានិ ខិប្បំ បដិលភតិ. រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ… ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? យានិ តានិ សមណារហានិ សមណង្គានិ សមណូបភោគានិ សមណានុច្ឆវិកានិ, តានិ ខិប្បំ បដិលភតិ. ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច.

២១៥. តត្ថេតំ វុច្ចតិ –

‘‘សិប្បេសុ វិជ្ជាចរណេសុ កម្មេសុ [កម្មសុ (សី. បី.)],

កថំ វិជានេយ្យុំ [វិជានេយ្យ (សី. បី.), វិជានេយ្យុ (ស្យា.)] លហុន្តិ ឥច្ឆតិ;

យទូបឃាតាយ ន ហោតិ កស្សចិ,

វាចេតិ ខិប្បំ ន ចិរំ កិលិស្សតិ.