៨. សក្កបញ្ហសុត្តំ

៣៤៤. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា មគធេសុ វិហរតិ, បាចីនតោ រាជគហស្ស អម្ពសណ្ឌា នាម ព្រាហ្មណគាមោ, តស្សុត្តរតោ វេទិយកេ បព្ពតេ ឥន្ទសាលគុហាយំ. តេន ខោ បន សមយេន សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស ឧស្សុក្កំ ឧទបាទិ ភគវន្តំ ទស្សនាយ. អថ ខោ សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘កហំ នុ ខោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ? អទ្ទសា ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ភគវន្តំ មគធេសុ វិហរន្តំ បាចីនតោ រាជគហស្ស អម្ពសណ្ឌា នាម ព្រាហ្មណគាមោ, តស្សុត្តរតោ វេទិយកេ បព្ពតេ ឥន្ទសាលគុហាយំ. ទិស្វាន ទេវេ តាវតិំសេ អាមន្តេសិ – ‘‘អយំ, មារិសា, ភគវា មគធេសុ វិហរតិ, បាចីនតោ រាជគហស្ស អម្ពសណ្ឌា នាម ព្រាហ្មណគាមោ, តស្សុត្តរតោ វេទិយកេ បព្ពតេ ឥន្ទសាលគុហាយំ. យទិ បន, មារិសា, មយំ តំ ភគវន្តំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមេយ្យាម អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធ’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ ភទ្ទន្តវា’’តិ ខោ ទេវា តាវតិំសា សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស បច្ចស្សោសុំ.

៣៤៥. អថ ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ បញ្ចសិខំ គន្ធព្ពទេវបុត្តំ [គន្ធព្ពបុត្តំ (ស្យា.)] អាមន្តេសិ – ‘‘អយំ, តាត បញ្ចសិខ, ភគវា មគធេសុ វិហរតិ បាចីនតោ រាជគហស្ស អម្ពសណ្ឌា នាម ព្រាហ្មណគាមោ, តស្សុត្តរតោ វេទិយកេ បព្ពតេ ឥន្ទសាលគុហាយំ. យទិ បន, តាត បញ្ចសិខ, មយំ តំ ភគវន្តំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមេយ្យាម អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធ’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ ភទ្ទន្តវា’’តិ ខោ បញ្ចសិខោ គន្ធព្ពទេវបុត្តោ សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស បដិស្សុត្វា ពេលុវបណ្ឌុវីណំ អាទាយ សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស អនុចរិយំ ឧបាគមិ.

៣៤៦. អថ ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ទេវេហិ តាវតិំសេហិ បរិវុតោ បញ្ចសិខេន គន្ធព្ពទេវបុត្តេន បុរក្ខតោ សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ; ឯវមេវ ទេវេសុ តាវតិំសេសុ អន្តរហិតោ មគធេសុ បាចីនតោ រាជគហស្ស អម្ពសណ្ឌា នាម ព្រាហ្មណគាមោ, តស្សុត្តរតោ វេទិយកេ បព្ពតេ បច្ចុដ្ឋាសិ. តេន ខោ បន សមយេន វេទិយកោ បព្ពតោ អតិរិវ ឱភាសជាតោ ហោតិ អម្ពសណ្ឌា ច ព្រាហ្មណគាមោ យថា តំ ទេវានំ ទេវានុភាវេន. អបិស្សុទំ បរិតោ គាមេសុ មនុស្សា ឯវមាហំសុ – ‘‘អាទិត្តស្សុ នាមជ្ជ វេទិយកោ បព្ពតោ ឈាយតិសុ [ឈាយតស្សុ (ស្យា.), បជ្ឈាយិតស្សុ (សី. បី.)] នាមជ្ជ វេទិយកោ បព្ពតោ ជលតិសុ [ជលតស្សុ (ស្យា.), ជលិតស្សុ (សី. បី.)] នាមជ្ជ វេទិយកោ បព្ពតោ កិំសុ នាមជ្ជ វេទិយកោ បព្ពតោ អតិរិវ ឱភាសជាតោ អម្ពសណ្ឌា ច ព្រាហ្មណគាមោ’’តិ សំវិគ្គា លោមហដ្ឋជាតា អហេសុំ.

៣៤៧. អថ ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ បញ្ចសិខំ គន្ធព្ពទេវបុត្តំ អាមន្តេសិ – ‘‘ទុរុបសង្កមា ខោ, តាត បញ្ចសិខ, តថាគតា មាទិសេន, ឈាយី ឈានរតា, តទន្តរំ [តទនន្តរំ (សី. ស្យា. បី. ក.)] បដិសល្លីនា. យទិ បន ត្វំ, តាត បញ្ចសិខ, ភគវន្តំ បឋមំ បសាទេយ្យាសិ, តយា, តាត, បឋមំ បសាទិតំ បច្ឆា មយំ តំ ភគវន្តំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមេយ្យាម អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធ’’ន្តិ. ‘‘ឯវំ ភទ្ទន្តវា’’តិ ខោ បញ្ចសិខោ គន្ធព្ពទេវបុត្តោ សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស បដិស្សុត្វា ពេលុវបណ្ឌុវីណំ អាទាយ យេន ឥន្ទសាលគុហា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ឯត្តាវតា មេ ភគវា នេវ អតិទូរេ ភវិស្សតិ នាច្ចាសន្នេ, សទ្ទញ្ច មេ សោស្សតី’’តិ ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ.

បញ្ចសិខគីតគាថា

៣៤៨. ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ បញ្ចសិខោ គន្ធព្ពទេវបុត្តោ ពេលុវបណ្ឌុវីណំ [វេឡុវបណ្ឌុវីណំ អាទាយ (ស្យា.)] អស្សាវេសិ, ឥមា ច គាថា អភាសិ ពុទ្ធូបសញ្ហិតា ធម្មូបសញ្ហិតា សង្ឃូបសញ្ហិតា អរហន្តូបសញ្ហិតា កាមូបសញ្ហិតា –

‘‘វន្ទេ តេ បិតរំ ភទ្ទេ, តិម្ពរុំ សូរិយវច្ឆសេ;

យេន ជាតាសិ កល្យាណី, អានន្ទជននី មម.

‘‘វាតោវ សេទតំ កន្តោ, បានីយំវ បិបាសតោ;

អង្គីរសិ បិយាមេសិ, ធម្មោ អរហតាមិវ.

‘‘អាតុរស្សេវ ភេសជ្ជំ, ភោជនំវ ជិឃច្ឆតោ;

បរិនិព្ពាបយ មំ ភទ្ទេ, ជលន្តមិវ វារិនា.

‘‘សីតោទកំ បោក្ខរណិំ, យុត្តំ កិញ្ជក្ខរេណុនា;

នាគោ ឃម្មាភិតត្តោវ, ឱគាហេ តេ ថនូទរំ.

‘‘អច្ចង្កុសោវ នាគោវ, ជិតំ មេ តុត្តតោមរំ;

ការណំ នប្បជានាមិ, សម្មត្តោ លក្ខណូរុយា.

‘‘តយិ គេធិតចិត្តោស្មិ, ចិត្តំ វិបរិណាមិតំ;

បដិគន្តុំ ន សក្កោមិ, វង្កឃស្តោវ អម្ពុជោ.

‘‘វាមូរុ សជ មំ ភទ្ទេ, សជ មំ មន្ទលោចនេ;

បលិស្សជ មំ កល្យាណិ, ឯតំ មេ អភិបត្ថិតំ.

‘‘អប្បកោ វត មេ សន្តោ, កាមោ វេល្លិតកេសិយា;

អនេកភាវោ សមុប្បាទិ, អរហន្តេវ ទក្ខិណា.

‘‘យំ មេ អត្ថិ កតំ បុញ្ញំ, អរហន្តេសុ តាទិសុ;

តំ មេ សព្ពង្គកល្យាណិ, តយា សទ្ធិំ វិបច្ចតំ.

‘‘យំ មេ អត្ថិ កតំ បុញ្ញំ, អស្មិំ បថវិមណ្ឌលេ;

តំ មេ សព្ពង្គកល្យាណិ, តយា សទ្ធិំ វិបច្ចតំ.

‘‘សក្យបុត្តោវ ឈានេន, ឯកោទិ និបកោ សតោ;

អមតំ មុនិ ជិគីសានោ [ជិគិំសានោ (សី. ស្យា. បី.)], តមហំ សូរិយវច្ឆសេ.

‘‘យថាបិ មុនិ នន្ទេយ្យ, បត្វា សម្ពោធិមុត្តមំ;

ឯវំ នន្ទេយ្យំ កល្យាណិ, មិស្សីភាវំ គតោ តយា.

‘‘សក្កោ ចេ មេ វរំ ទជ្ជា, តាវតិំសានមិស្សរោ;

តាហំ ភទ្ទេ វរេយ្យាហេ, ឯវំ កាមោ ទឡ្ហោ មម.

‘‘សាលំវ ន ចិរំ ផុល្លំ, បិតរំ តេ សុមេធសេ;

វន្ទមានោ នមស្សាមិ, យស្សា សេតាទិសី បជា’’តិ.

៣៤៩. ឯវំ វុត្តេ ភគវា បញ្ចសិខំ គន្ធព្ពទេវបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘សំសន្ទតិ ខោ តេ, បញ្ចសិខ, តន្តិស្សរោ គីតស្សរេន, គីតស្សរោ ច តន្តិស្សរេន; ន ច បន [នេវ បន (ស្យា.)] តេ បញ្ចសិខ, តន្តិស្សរោ គីតស្សរំ អតិវត្តតិ, គីតស្សរោ ច តន្តិស្សរំ. កទា សំយូឡ្ហា បន តេ, បញ្ចសិខ, ឥមា គាថា ពុទ្ធូបសញ្ហិតា ធម្មូបសញ្ហិតា សង្ឃូបសញ្ហិតា អរហន្តូបសញ្ហិតា កាមូបសញ្ហិតា’’តិ? ‘‘ឯកមិទំ, ភន្តេ, សមយំ ភគវា ឧរុវេលាយំ វិហរតិ នជ្ជា នេរញ្ជរាយ តីរេ អជបាលនិគ្រោធេ បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ. តេន ខោ បនាហំ, ភន្តេ, សមយេន ភទ្ទា នាម សូរិយវច្ឆសា តិម្ពរុនោ គន្ធព្ពរញ្ញោ ធីតា, តមភិកង្ខាមិ. សា ខោ បន, ភន្តេ, ភគិនី បរកាមិនី ហោតិ; សិខណ្ឌី នាម មាតលិស្ស សង្គាហកស្ស បុត្តោ, តមភិកង្ខតិ. យតោ ខោ អហំ, ភន្តេ, តំ ភគិនិំ នាលត្ថំ កេនចិ បរិយាយេន. អថាហំ ពេលុវបណ្ឌុវីណំ អាទាយ យេន តិម្ពរុនោ គន្ធព្ពរញ្ញោ និវេសនំ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា ពេលុវបណ្ឌុវីណំ អស្សាវេសិំ, ឥមា ច គាថា អភាសិំ ពុទ្ធូបសញ្ហិតា ធម្មូបសញ្ហិតា សង្ឃូបសញ្ហិតា អរហន្តូបសញ្ហិតា កាមូបសញ្ហិតា –

‘‘វន្ទេ តេ បិតរំ ភទ្ទេ, តិម្ពរុំ សូរិយវច្ឆសេ;

យេន ជាតាសិ កល្យាណី, អានន្ទជននី មម. …បេ…

សាលំវ ន ចិរំ ផុល្លំ, បិតរំ តេ សុមេធសេ;

វន្ទមានោ នមស្សាមិ, យស្សា សេតាទិសី បជា’’តិ.

‘‘ឯវំ វុត្តេ, ភន្តេ, ភទ្ទា សូរិយវច្ឆសា មំ ឯតទវោច – ‘ន ខោ មេ, មារិស, សោ ភគវា សម្មុខា ទិដ្ឋោ អបិ ច សុតោយេវ មេ សោ ភគវា ទេវានំ តាវតិំសានំ សុធម្មាយំ សភាយំ ឧបនច្ចន្តិយា. យតោ ខោ ត្វំ, មារិស, តំ ភគវន្តំ កិត្តេសិ, ហោតុ នោ អជ្ជ សមាគមោ’តិ. សោយេវ នោ, ភន្តេ, តស្សា ភគិនិយា សទ្ធិំ សមាគមោ អហោសិ. ន ច ទានិ តតោ បច្ឆា’’តិ.

សក្កូបសង្កម

៣៥០. អថ ខោ សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘បដិសម្មោទតិ បញ្ចសិខោ គន្ធព្ពទេវបុត្តោ ភគវតា, ភគវា ច បញ្ចសិខេនា’’តិ. អថ ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ បញ្ចសិខំ គន្ធព្ពទេវបុត្តំ អាមន្តេសិ – ‘‘អភិវាទេហិ មេ ត្វំ, តាត បញ្ចសិខ, ភគវន្តំ – ‘សក្កោ, ភន្តេ, ទេវានមិន្ទោ សាមច្ចោ សបរិជនោ ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតី’តិ’’. ‘‘ឯវំ ភទ្ទន្តវា’’តិ ខោ បញ្ចសិខោ គន្ធព្ពទេវបុត្តោ សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស បដិស្សុត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេតិ – ‘‘សក្កោ, ភន្តេ, ទេវានមិន្ទោ សាមច្ចោ សបរិជនោ ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតី’’តិ. ‘‘ឯវំ សុខី ហោតុ, បញ្ចសិខ, សក្កោ ទេវានមិន្ទោ សាមច្ចោ សបរិជនោ; សុខកាមា ហិ ទេវា មនុស្សា អសុរា នាគា គន្ធព្ពា យេ ចញ្ញេ សន្តិ បុថុកាយា’’តិ.

៣៥១. ឯវញ្ច បន តថាគតា ឯវរូបេ មហេសក្ខេ យក្ខេ អភិវទន្តិ. អភិវទិតោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ភគវតោ ឥន្ទសាលគុហំ បវិសិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ទេវាបិ តាវតិំសា ឥន្ទសាលគុហំ បវិសិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ. បញ្ចសិខោបិ គន្ធព្ពទេវបុត្តោ ឥន្ទសាលគុហំ បវិសិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ.

តេន ខោ បន សមយេន ឥន្ទសាលគុហា វិសមា សន្តី សមា សមបាទិ, សម្ពាធា សន្តី ឧរុន្ទា [ឧរុទ្ទា (ក.)] សមបាទិ, អន្ធការោ គុហាយំ អន្តរធាយិ, អាលោកោ ឧទបាទិ យថា តំ ទេវានំ ទេវានុភាវេន.

៣៥២. អថ ខោ ភគវា សក្កំ ទេវានមិន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘អច្ឆរិយមិទំ អាយស្មតោ កោសិយស្ស, អព្ភុតមិទំ អាយស្មតោ កោសិយស្ស តាវ ពហុកិច្ចស្ស ពហុករណីយស្ស យទិទំ ឥធាគមន’’ន្តិ. ‘‘ចិរបដិកាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុកាមោ; អបិ ច ទេវានំ តាវតិំសានំ កេហិចិ កេហិចិ [កេហិចិ (ស្យា.)] កិច្ចករណីយេហិ ព្យាវដោ; ឯវាហំ នាសក្ខិំ ភគវន្តំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុំ. ឯកមិទំ, ភន្តេ, សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ សលឡាគារកេ. អថ ខ្វាហំ, ភន្តេ, សាវត្ថិំ អគមាសិំ ភគវន្តំ ទស្សនាយ. តេន ខោ បន, ភន្តេ, សមយេន ភគវា អញ្ញតរេន សមាធិនា និសិន្នោ ហោតិ, ភូជតិ [ភុញ្ជតី ច (សី. បី.), ភុជគី (ស្យា.)] ច នាម វេស្សវណស្ស មហារាជស្ស បរិចារិកា ភគវន្តំ បច្ចុបដ្ឋិតា ហោតិ, បញ្ជលិកា នមស្សមានា តិដ្ឋតិ. អថ ខ្វាហំ, ភន្តេ, ភូជតិំ ឯតទវោចំ – ‘អភិវាទេហិ មេ ត្វំ, ភគិនិ, ភគវន្តំ – ‘‘សក្កោ, ភន្តេ, ទេវានមិន្ទោ សាមច្ចោ សបរិជនោ ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតី’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, ភន្តេ, សា ភូជតិ មំ ឯតទវោច – ‘អកាលោ ខោ, មារិស, ភគវន្តំ ទស្សនាយ; បដិសល្លីនោ ភគវា’តិ. ‘តេន ហី, ភគិនិ, យទា ភគវា តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋិតោ ហោតិ, អថ មម វចនេន ភគវន្តំ អភិវាទេហិ – ‘‘សក្កោ, ភន្តេ, ទេវានមិន្ទោ សាមច្ចោ សបរិជនោ ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតី’’តិ. កច្ចិ មេ សា, ភន្តេ, ភគិនី ភគវន្តំ អភិវាទេសិ? សរតិ ភគវា តស្សា ភគិនិយា វចន’’ន្តិ? ‘‘អភិវាទេសិ មំ សា, ទេវានមិន្ទ, ភគិនី, សរាមហំ តស្សា ភគិនិយា វចនំ. អបិ ចាហំ អាយស្មតោ នេមិសទ្ទេន [ចក្កនេមិសទ្ទេន (ស្យា.)] តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋិតោ’’តិ. ‘‘យេ តេ, ភន្តេ, ទេវា អម្ហេហិ បឋមតរំ តាវតិំសកាយំ ឧបបន្នា, តេសំ មេ សម្មុខា សុតំ សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘យទា តថាគតា លោកេ ឧប្បជ្ជន្តិ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា, ទិព្ពា កាយា បរិបូរេន្តិ, ហាយន្តិ អសុរកាយា’តិ. តំ មេ ឥទំ, ភន្តេ, សក្ខិទិដ្ឋំ យតោ តថាគតោ លោកេ ឧប្បន្នោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, ទិព្ពា កាយា បរិបូរេន្តិ, ហាយន្តិ អសុរកាយាតិ.

គោបកវត្ថុ

៣៥៣. ‘‘ឥធេវ, ភន្តេ, កបិលវត្ថុស្មិំ គោបិកា នាម សក្យធីតា អហោសិ ពុទ្ធេ បសន្នា ធម្មេ បសន្នា សង្ឃេ បសន្នា សីលេសុ បរិបូរការិនី. សា ឥត្ថិត្តំ [ឥត្ថិចិត្តំ (ស្យា.)] វិរាជេត្វា បុរិសត្តំ [បុរិសចិត្តំ (ស្យា.)] ភាវេត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបន្នា. ទេវានំ តាវតិំសានំ សហព្យតំ អម្ហាកំ បុត្តត្តំ អជ្ឈុបគតា. តត្របិ នំ ឯវំ ជានន្តិ – ‘គោបកោ ទេវបុត្តោ, គោបកោ ទេវបុត្តោ’តិ. អញ្ញេបិ, ភន្តេ, តយោ ភិក្ខូ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ ចរិត្វា ហីនំ គន្ធព្ពកាយំ ឧបបន្នា. តេ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតា សមង្គីភូតា បរិចារយមានា អម្ហាកំ ឧបដ្ឋានំ អាគច្ឆន្តិ អម្ហាកំ បារិចរិយំ. តេ អម្ហាកំ ឧបដ្ឋានំ អាគតេ អម្ហាកំ បារិចរិយំ គោបកោ ទេវបុត្តោ បដិចោទេសិ – ‘កុតោមុខា នាម តុម្ហេ, មារិសា, តស្ស ភគវតោ ធម្មំ អស្សុត្ថ [អាយុហិត្ថ (ស្យា.)] – អហញ្ហិ នាម ឥត្ថិកា សមានា ពុទ្ធេ បសន្នា ធម្មេ បសន្នា សង្ឃេ បសន្នា សីលេសុ បរិបូរការិនី ឥត្ថិត្តំ វិរាជេត្វា បុរិសត្តំ ភាវេត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបន្នា, ទេវានំ តាវតិំសានំ សហព្យតំ សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស បុត្តត្តំ អជ្ឈុបគតា. ឥធាបិ មំ ឯវំ ជានន្តិ ‘‘គោបកោ ទេវបុត្តោ គោបកោ ទេវបុត្តោ’តិ. តុម្ហេ បន, មារិសា, ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ ចរិត្វា ហីនំ គន្ធព្ពកាយំ ឧបបន្នា. ទុទ្ទិដ្ឋរូបំ វត, ភោ, អទ្ទសាម, យេ មយំ អទ្ទសាម សហធម្មិកេ ហីនំ គន្ធព្ពកាយំ ឧបបន្នេ’តិ. តេសំ, ភន្តេ, គោបកេន ទេវបុត្តេន បដិចោទិតានំ ទ្វេ ទេវា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សតិំ បដិលភិំសុ កាយំ ព្រហ្មបុរោហិតំ, ឯកោ បន ទេវោ កាមេ អជ្ឈាវសិ.

៣៥៤. ‘‘‘ឧបាសិកា ចក្ខុមតោ អហោសិំ,

នាមម្បិ មយ្ហំ អហុ ‘គោបិកា’តិ;

ពុទ្ធេ ច ធម្មេ ច អភិប្បសន្នា,

សង្ឃញ្ចុបដ្ឋាសិំ បសន្នចិត្តា.

‘‘‘តស្សេវ ពុទ្ធស្ស សុធម្មតាយ,

សក្កស្ស បុត្តោម្ហិ មហានុភាវោ;

មហាជុតីកោ តិទិវូបបន្នោ,

ជានន្តិ មំ ឥធាបិ ‘គោបកោ’តិ.

‘‘‘អថទ្ទសំ ភិក្ខវោ ទិដ្ឋបុព្ពេ,

គន្ធព្ពកាយូបគតេ វសីនេ;

ឥមេហិ តេ គោតមសាវកាសេ,

យេ ច មយំ បុព្ពេ មនុស្សភូតា.

‘‘‘អន្នេន បានេន ឧបដ្ឋហិម្ហា,

បាទូបសង្គយ្ហ សកេ និវេសនេ;

កុតោមុខា នាម ឥមេ ភវន្តោ,

ពុទ្ធស្ស ធម្មានិ បដិគ្គហេសុំ [ពុទ្ធស្ស ធម្មំ ន បដិគ្គហេសុំ (ស្យា.)].

‘‘‘បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ ហិ ធម្មោ,

សុទេសិតោ ចក្ខុមតានុពុទ្ធោ;

អហញ្ហិ តុម្ហេវ ឧបាសមានោ,

សុត្វាន អរិយាន សុភាសិតានិ.

‘‘‘សក្កស្ស បុត្តោម្ហិ មហានុភាវោ,

មហាជុតីកោ តិទិវូបបន្នោ;

តុម្ហេ បន សេដ្ឋមុបាសមានា,

អនុត្តរំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិត្វា.

‘‘‘ហីនំ កាយំ ឧបបន្នា ភវន្តោ,

អនានុលោមា ភវតូបបត្តិ;

ទុទ្ទិដ្ឋរូបំ វត អទ្ទសាម,

សហធម្មិកេ ហីនកាយូបបន្នេ.

‘‘‘គន្ធព្ពកាយូបគតា ភវន្តោ,

ទេវានមាគច្ឆថ បារិចរិយំ;

អគារេ វសតោ មយ្ហំ,

ឥមំ បស្ស វិសេសតំ.

‘‘‘ឥត្ថី ហុត្វា ស្វជ្ជ បុមោម្ហិ ទេវោ,

ទិព្ពេហិ កាមេហិ សមង្គិភូតោ’;

តេ ចោទិតា គោតមសាវកេន,

សំវេគមាបាទុ សមេច្ច គោបកំ.

‘‘‘ហន្ទ វិយាយាម [វិគាយាម (ស្យា.), វិតាយាម (បី.)] ព្យាយាម [វិយាយមាម (សី. បី.)],

មា នោ មយំ បរបេស្សា អហុម្ហា’;

តេសំ ទុវេ វីរិយមារភិំសុ,

អនុស្សរំ គោតមសាសនានិ.

‘‘ឥធេវ ចិត្តានិ វិរាជយិត្វា,

កាមេសុ អាទីនវមទ្ទសំសុ;

តេ កាមសំយោជនពន្ធនានិ,

បាបិមយោគានិ ទុរច្ចយានិ.

‘‘នាគោវ សន្នានិ គុណានិ [សន្ទានគុណានិ (សី. បី.), សន្តានិ គុណានិ (ស្យា.)] ឆេត្វា,

ទេវេ តាវតិំសេ អតិក្កមិំសុ;

សឥន្ទា ទេវា សបជាបតិកា,

សព្ពេ សុធម្មាយ សភាយុបវិដ្ឋា.

‘‘តេសំ និសិន្នានំ អភិក្កមិំសុ,

វីរា វិរាគា វិរជំ ករោន្តា;

តេ ទិស្វា សំវេគមកាសិ វាសវោ,

ទេវាភិភូ ទេវគណស្ស មជ្ឈេ.

‘‘‘ឥមេហិ តេ ហីនកាយូបបន្នា,

ទេវេ តាវតិំសេ អភិក្កមន្តិ’;

សំវេគជាតស្ស វចោ និសម្ម,

សោ គោបកោ វាសវមជ្ឈភាសិ.

‘‘‘ពុទ្ធោ ជនិន្ទត្ថិ មនុស្សលោកេ,

កាមាភិភូ សក្យមុនីតិ ញាយតិ;

តស្សេវ តេ បុត្តា សតិយា វិហីនា,

ចោទិតា មយា តេ សតិមជ្ឈលត្ថុំ.

‘‘‘តិណ្ណំ តេសំ អាវសិនេត្ថ [អវសីនេត្ថ (បី.)] ឯកោ,

គន្ធព្ពកាយូបគតោ វសីនោ;

ទ្វេ ច សម្ពោធិបថានុសារិនោ,

ទេវេបិ ហីឡេន្តិ សមាហិតត្តា.

‘‘‘ឯតាទិសី ធម្មប្បកាសនេត្ថ,

ន តត្ថ កិំកង្ខតិ កោចិ សាវកោ;

និតិណ្ណឱឃំ វិចិកិច្ឆឆិន្នំ,

ពុទ្ធំ នមស្សាម ជិនំ ជនិន្ទំ’.

‘‘យំ តេ ធម្មំ ឥធញ្ញាយ,

វិសេសំ អជ្ឈគំសុ [អជ្ឈគមំសុ (ស្យា.)] តេ;

កាយំ ព្រហ្មបុរោហិតំ,

ទុវេ តេសំ វិសេសគូ.

‘‘តស្ស ធម្មស្ស បត្តិយា,

អាគតម្ហាសិ មារិស;

កតាវកាសា ភគវតា,

បញ្ហំ បុច្ឆេមុ មារិសា’’តិ.

៣៥៥. អថ ខោ ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘ទីឃរត្តំ វិសុទ្ធោ ខោ អយំ យក្ខោ [សក្កោ (សី. ស្យា. បី.)], យំ កិញ្ចិ មំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សតិ, សព្ពំ តំ អត្ថសញ្ហិតំយេវ បុច្ឆិស្សតិ, នោ អនត្ថសញ្ហិតំ. យញ្ចស្សាហំ បុដ្ឋោ ព្យាករិស្សាមិ, តំ ខិប្បមេវ អាជានិស្សតី’’តិ.

៣៥៦. អថ ខោ ភគវា សក្កំ ទេវានមិន្ទំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

‘‘បុច្ឆ វាសវ មំ បញ្ហំ, យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆសិ;

តស្ស តស្សេវ បញ្ហស្ស, អហំ អន្តំ ករោមិ តេ’’តិ.

បឋមភាណវារោ និដ្ឋិតោ.

៣៥៧. កតាវកាសោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ភគវតា ឥមំ ភគវន្តំ [ទេវានមិន្ទោ ភគវន្តំ ឥមំ (សី. បី.)] បឋមំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ –

‘‘កិំ សំយោជនា នុ ខោ, មារិស, ទេវា មនុស្សា អសុរា នាគា គន្ធព្ពា យេ ចញ្ញេ សន្តិ បុថុកាយា, តេ – ‘អវេរា អទណ្ឌា អសបត្តា អព្យាបជ្ជា វិហរេមុ អវេរិនោ’តិ ឥតិ ច នេសំ ហោតិ, អថ ច បន សវេរា សទណ្ឌា សសបត្តា សព្យាបជ្ជា វិហរន្តិ សវេរិនោ’’តិ? ឥត្ថំ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ភគវន្តំ បញ្ហំ [ឥមំ បឋមំ បញ្ហំ (សី. បី.)] អបុច្ឆិ. តស្ស ភគវា បញ្ហំ បុដ្ឋោ ព្យាកាសិ –

‘‘ឥស្សាមច្ឆរិយសំយោជនា ខោ, ទេវានមិន្ទ, ទេវា មនុស្សា អសុរា នាគា គន្ធព្ពា យេ ចញ្ញេ សន្តិ បុថុកាយា, តេ – ‘អវេរា អទណ្ឌា អសបត្តា អព្យាបជ្ជា វិហរេមុ អវេរិនោ’តិ ឥតិ ច នេសំ ហោតិ, អថ ច បន សវេរា សទណ្ឌា សសបត្តា សព្យាបជ្ជា វិហរន្តិ សវេរិនោ’’តិ. ឥត្ថំ ភគវា សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស បញ្ហំ បុដ្ឋោ ព្យាកាសិ. អត្តមនោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិ អនុមោទិ – ‘‘ឯវមេតំ, ភគវា, ឯវមេតំ, សុគត. តិណ្ណា មេត្ថ កង្ខា វិគតា កថំកថា ភគវតោ បញ្ហវេយ្យាករណំ សុត្វា’’តិ.

៣៥៨. ឥតិហ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ភគវន្តំ ឧត្តរិំ [ឧត្តរិំ (សី. ស្យា. បី.)] បញ្ហំ អបុច្ឆិ –

‘‘ឥស្សាមច្ឆរិយំ បន, មារិស, កិំនិទានំ កិំសមុទយំ កិំជាតិកំ កិំបភវំ; កិស្មិំ សតិ ឥស្សាមច្ឆរិយំ ហោតិ; កិស្មិំ អសតិ ឥស្សាមច្ឆរិយំ ន ហោតី’’តិ? ‘‘ឥស្សាមច្ឆរិយំ ខោ, ទេវានមិន្ទ, បិយាប្បិយនិទានំ បិយាប្បិយសមុទយំ បិយាប្បិយជាតិកំ បិយាប្បិយបភវំ; បិយាប្បិយេ សតិ ឥស្សាមច្ឆរិយំ ហោតិ, បិយាប្បិយេ អសតិ ឥស្សាមច្ឆរិយំ ន ហោតី’’តិ.

‘‘បិយាប្បិយំ ខោ បន, មារិស, កិំនិទានំ កិំសមុទយំ កិំជាតិកំ កិំបភវំ; កិស្មិំ សតិ បិយាប្បិយំ ហោតិ; កិស្មិំ អសតិ បិយាប្បិយំ ន ហោតី’’តិ? ‘‘បិយាប្បិយំ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ឆន្ទនិទានំ ឆន្ទសមុទយំ ឆន្ទជាតិកំ ឆន្ទបភវំ; ឆន្ទេ សតិ បិយាប្បិយំ ហោតិ; ឆន្ទេ អសតិ បិយាប្បិយំ ន ហោតី’’តិ.

‘‘ឆន្ទោ ខោ បន, មារិស, កិំនិទានោ កិំសមុទយោ កិំជាតិកោ កិំបភវោ; កិស្មិំ សតិ ឆន្ទោ ហោតិ; កិស្មិំ អសតិ ឆន្ទោ ន ហោតី’’តិ? ‘‘ឆន្ទោ ខោ, ទេវានមិន្ទ, វិតក្កនិទានោ វិតក្កសមុទយោ វិតក្កជាតិកោ វិតក្កបភវោ; វិតក្កេ សតិ ឆន្ទោ ហោតិ; វិតក្កេ អសតិ ឆន្ទោ ន ហោតី’’តិ.

‘‘វិតក្កោ ខោ បន, មារិស, កិំនិទានោ កិំសមុទយោ កិំជាតិកោ កិំបភវោ; កិស្មិំ សតិ វិតក្កោ ហោតិ; កិស្មិំ អសតិ វិតក្កោ ន ហោតី’’តិ? ‘‘វិតក្កោ ខោ, ទេវានមិន្ទ, បបញ្ចសញ្ញាសង្ខានិទានោ បបញ្ចសញ្ញាសង្ខាសមុទយោ បបញ្ចសញ្ញាសង្ខាជាតិកោ បបញ្ចសញ្ញាសង្ខាបភវោ; បបញ្ចសញ្ញាសង្ខាយ សតិ វិតក្កោ ហោតិ; បបញ្ចសញ្ញាសង្ខាយ អសតិ វិតក្កោ ន ហោតី’’តិ.

‘‘កថំ បដិបន្នោ បន, មារិស, ភិក្ខុ បបញ្ចសញ្ញាសង្ខានិរោធសារុប្បគាមិនិំ បដិបទំ បដិបន្នោ ហោតី’’តិ?

វេទនាកម្មដ្ឋានំ

៣៥៩. ‘‘សោមនស្សំបាហំ [បហំ (សី. បី.), ចាហំ (ស្យា. កំ.)], ទេវានមិន្ទ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ. ទោមនស្សំបាហំ, ទេវានមិន្ទ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ. ឧបេក្ខំបាហំ, ទេវានមិន្ទ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ.

៣៦០. ‘‘សោមនស្សំបាហំ, ទេវានមិន្ទ, ទុវិធេន វទាមិ សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បីតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ, កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? តត្ថ យំ ជញ្ញា សោមនស្សំ ‘ឥមំ ខោ មេ សោមនស្សំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តី’តិ, ឯវរូបំ សោមនស្សំ ន សេវិតព្ពំ. តត្ថ យំ ជញ្ញា សោមនស្សំ ‘ឥមំ ខោ មេ សោមនស្សំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’តិ, ឯវរូបំ សោមនស្សំ សេវិតព្ពំ. តត្ថ យំ ចេ សវិតក្កំ សវិចារំ, យំ ចេ អវិតក្កំ អវិចារំ, យេ អវិតក្កេ អវិចារេ, តេ [សេ (សី. បី.)] បណីតតរេ. សោមនស្សំបាហំ, ទេវានមិន្ទ, ទុវិធេន វទាមិ សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បីតិ. ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

៣៦១. ‘‘ទោមនស្សំបាហំ, ទេវានមិន្ទ, ទុវិធេន វទាមិ សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បីតិ. ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ, កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? តត្ថ យំ ជញ្ញា ទោមនស្សំ ‘ឥមំ ខោ មេ ទោមនស្សំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តី’តិ, ឯវរូបំ ទោមនស្សំ ន សេវិតព្ពំ. តត្ថ យំ ជញ្ញា ទោមនស្សំ ‘ឥមំ ខោ មេ ទោមនស្សំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’តិ, ឯវរូបំ ទោមនស្សំ សេវិតព្ពំ. តត្ថ យំ ចេ សវិតក្កំ សវិចារំ, យំ ចេ អវិតក្កំ អវិចារំ, យេ អវិតក្កេ អវិចារេ, តេ បណីតតរេ. ទោមនស្សំបាហំ, ទេវានមិន្ទ, ទុវិធេន វទាមិ សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បី’តិ ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

៣៦២. ‘‘ឧបេក្ខំបាហំ, ទេវានមិន្ទ, ទុវិធេន វទាមិ សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បីតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ, កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? តត្ថ យំ ជញ្ញា ឧបេក្ខំ ‘ឥមំ ខោ មេ ឧបេក្ខំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តី’តិ, ឯវរូបា ឧបេក្ខា ន សេវិតព្ពា. តត្ថ យំ ជញ្ញា ឧបេក្ខំ ‘ឥមំ ខោ មេ ឧបេក្ខំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’តិ, ឯវរូបា ឧបេក្ខា សេវិតព្ពា. តត្ថ យំ ចេ សវិតក្កំ សវិចារំ, យំ ចេ អវិតក្កំ អវិចារំ, យេ អវិតក្កេ អវិចារេ, តេ បណីតតរេ. ឧបេក្ខំបាហំ, ទេវានមិន្ទ, ទុវិធេន វទាមិ សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បីតិ ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

៣៦៣. ‘‘ឯវំ បដិបន្នោ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ភិក្ខុ បបញ្ចសញ្ញាសង្ខានិរោធសារុប្បគាមិនិំ បដិបទំ បដិបន្នោ ហោតី’’តិ. ឥត្ថំ ភគវា សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស បញ្ហំ បុដ្ឋោ ព្យាកាសិ. អត្តមនោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិ អនុមោទិ – ‘‘ឯវមេតំ, ភគវា, ឯវមេតំ, សុគត, តិណ្ណា មេត្ថ កង្ខា វិគតា កថំកថា ភគវតោ បញ្ហវេយ្យាករណំ សុត្វា’’តិ.

បាតិមោក្ខសំវរោ

៣៦៤. ឥតិហ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ភគវន្តំ ឧត្តរិំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ –

‘‘កថំ បដិបន្នោ បន, មារិស, ភិក្ខុ បាតិមោក្ខសំវរាយ បដិបន្នោ ហោតី’’តិ? ‘‘កាយសមាចារំបាហំ, ទេវានមិន្ទ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ. វចីសមាចារំបាហំ, ទេវានមិន្ទ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បិ. បរិយេសនំបាហំ, ទេវានមិន្ទ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ព’’ម្បិ.

‘‘កាយសមាចារំបាហំ, ទេវានមិន្ទ, ទុវិធេន វទាមិ សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បីតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ, កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? តត្ថ យំ ជញ្ញា កាយសមាចារំ ‘ឥមំ ខោ មេ កាយសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តី’តិ, ឯវរូបោ កាយសមាចារោ ន សេវិតព្ពោ. តត្ថ យំ ជញ្ញា កាយសមាចារំ ‘ឥមំ ខោ មេ កាយសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’តិ, ឯវរូបោ កាយសមាចារោ សេវិតព្ពោ. កាយសមាចារំបាហំ, ទេវានមិន្ទ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បីតិ ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘វចីសមាចារំបាហំ, ទេវានមិន្ទ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បី’តិ. ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ, កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? តត្ថ យំ ជញ្ញា វចីសមាចារំ ‘ឥមំ ខោ មេ វចីសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តី’តិ, ឯវរូបោ វចីសមាចារោ ន សេវិតព្ពោ. តត្ថ យំ ជញ្ញា វចីសមាចារំ ‘ឥមំ ខោ មេ វចីសមាចារំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’តិ, ឯវរូបោ វចីសមាចារោ សេវិតព្ពោ. វចីសមាចារំបាហំ, ទេវានមិន្ទ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បីតិ ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘បរិយេសនំបាហំ, ទេវានមិន្ទ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បីតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ, កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? តត្ថ យំ ជញ្ញា បរិយេសនំ ‘ឥមំ ខោ មេ បរិយេសនំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តី’តិ, ឯវរូបា បរិយេសនា ន សេវិតព្ពា. តត្ថ យំ ជញ្ញា បរិយេសនំ ‘ឥមំ ខោ មេ បរិយេសនំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’តិ, ឯវរូបា បរិយេសនា សេវិតព្ពា. បរិយេសនំបាហំ, ទេវានមិន្ទ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ, អសេវិតព្ពម្បីតិ ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.