បុក្កុសមល្លបុត្តវត្ថុ

១៩២. តេន រោខោ បន សមយេន បុក្កុសោ មល្លបុត្តោ អាឡារស្ស កាលាមស្ស សាវកោ កុសិនារាយ បាវំ អទ្ធានមគ្គប្បដិប្បន្នោ ហោតិ. អទ្ទសា ខោ បុក្កុសោ មល្លបុត្តោ ភគវន្តំ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសិន្នំ. ទិស្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ បុក្កុសោ មល្លបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ, អព្ភុតំ, ភន្តេ, សន្តេន វត, ភន្តេ, បព្ពជិតា វិហារេន វិហរន្តិ. ភូតបុព្ពំ, ភន្តេ, អាឡារោ កាលាមោ អទ្ធានមគ្គប្បដិប្បន្នោ មគ្គា ឱក្កម្ម អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសីទិ. អថ ខោ, ភន្តេ, បញ្ចមត្តានិ សកដសតានិ អាឡារំ កាលាមំ និស្សាយ និស្សាយ អតិក្កមិំសុ. អថ ខោ, ភន្តេ, អញ្ញតរោ បុរិសោ តស្ស សកដសត្ថស្ស [សកដសតស្ស (ក.)] បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អាគច្ឆន្តោ យេន អាឡារោ កាលាមោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាឡារំ កាលាមំ ឯតទវោច – ‘អបិ, ភន្តេ, បញ្ចមត្តានិ សកដសតានិ អតិក្កន្តានិ អទ្ទសា’តិ? ‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, អទ្ទស’ន្តិ. ‘កិំ បន, ភន្តេ, សទ្ទំ អស្សោសី’តិ? ‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, សទ្ទំ អស្សោសិ’ន្តិ. ‘កិំ បន, ភន្តេ, សុត្តោ អហោសី’តិ? ‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, សុត្តោ អហោសិ’ន្តិ. ‘កិំ បន, ភន្តេ, សញ្ញី អហោសី’តិ? ‘ឯវមាវុសោ’តិ. ‘សោ ត្វំ, ភន្តេ, សញ្ញី សមានោ ជាគរោ បញ្ចមត្តានិ សកដសតានិ និស្សាយ និស្សាយ អតិក្កន្តានិ នេវ អទ្ទស, ន បន សទ្ទំ អស្សោសិ; អបិសុ [អបិ ហិ (សី. ស្យា. បី.)] តេ, ភន្តេ, សង្ឃាដិ រជេន ឱកិណ្ណា’តិ? ‘ឯវមាវុសោ’តិ. អថ ខោ, ភន្តេ, តស្ស បុរិសស្ស ឯតទហោសិ – ‘អច្ឆរិយំ វត ភោ, អព្ភុតំ វត ភោ, សន្តេន វត ភោ បព្ពជិតា វិហារេន វិហរន្តិ. យត្រ ហិ នាម សញ្ញី សមានោ ជាគរោ បញ្ចមត្តានិ សកដសតានិ និស្សាយ និស្សាយ អតិក្កន្តានិ នេវ ទក្ខតិ, ន បន សទ្ទំ សោស្សតី’តិ! អាឡារេ កាលាមេ ឧឡារំ បសាទំ បវេទេត្វា បក្កាមី’’តិ.

១៩៣. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, បុក្កុស, កតមំ នុ ខោ ទុក្ករតរំ វា ទុរភិសម្ភវតរំ វា – យោ វា សញ្ញី សមានោ ជាគរោ បញ្ចមត្តានិ សកដសតានិ និស្សាយ និស្សាយ អតិក្កន្តានិ នេវ បស្សេយ្យ, ន បន សទ្ទំ សុណេយ្យ; យោ វា សញ្ញី សមានោ ជាគរោ ទេវេ វស្សន្តេ ទេវេ គឡគឡាយន្តេ វិជ្ជុល្លតាសុ [វិជ្ជុតាសុ (សី. ស្យា. បី.)] និច្ឆរន្តីសុ អសនិយា ផលន្តិយា នេវ បស្សេយ្យ, ន បន សទ្ទំ សុណេយ្យា’’តិ? ‘‘កិញ្ហិ, ភន្តេ, ករិស្សន្តិ បញ្ច វា សកដសតានិ ឆ វា សកដសតានិ សត្ត វា សកដសតានិ អដ្ឋ វា សកដសតានិ នវ វា សកដសតានិ [នវ វា សកដសតានិ ទស វា សកដសតានិ (សី.)], សកដសហស្សំ វា សកដសតសហស្សំ វា. អថ ខោ ឯតទេវ ទុក្ករតរំ ចេវ ទុរភិសម្ភវតរញ្ច យោ សញ្ញី សមានោ ជាគរោ ទេវេ វស្សន្តេ ទេវេ គឡគឡាយន្តេ វិជ្ជុល្លតាសុ និច្ឆរន្តីសុ អសនិយា ផលន្តិយា នេវ បស្សេយ្យ, ន បន សទ្ទំ សុណេយ្យា’’តិ.

‘‘ឯកមិទាហំ, បុក្កុស, សមយំ អាតុមាយំ វិហរាមិ ភុសាគារេ. តេន ខោ បន សមយេន ទេវេ វស្សន្តេ ទេវេ គឡគឡាយន្តេ វិជ្ជុល្លតាសុ និច្ឆរន្តីសុ អសនិយា ផលន្តិយា អវិទូរេ ភុសាគារស្ស ទ្វេ កស្សកា ភាតរោ ហតា ចត្តារោ ច ពលិពទ្ទា [ពលិពទ្ទា (សី. បី.)]. អថ ខោ, បុក្កុស, អាតុមាយ មហាជនកាយោ និក្ខមិត្វា យេន តេ ទ្វេ កស្សកា ភាតរោ ហតា ចត្តារោ ច ពលិពទ្ទា តេនុបសង្កមិ. តេន ខោ បនាហំ, បុក្កុស, សមយេន ភុសាគារា និក្ខមិត្វា ភុសាគារទ្វារេ អព្ភោកាសេ ចង្កមាមិ. អថ ខោ, បុក្កុស, អញ្ញតរោ បុរិសោ តម្ហា មហាជនកាយា យេនាហំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតំ ខោ អហំ, បុក្កុស, តំ បុរិសំ ឯតទវោចំ – ‘កិំ នុ ខោ ឯសោ, អាវុសោ, មហាជនកាយោ សន្និបតិតោ’តិ? ‘ឥទានិ, ភន្តេ, ទេវេ វស្សន្តេ ទេវេ គឡគឡាយន្តេ វិជ្ជុល្លតាសុ និច្ឆរន្តីសុ អសនិយា ផលន្តិយា ទ្វេ កស្សកា ភាតរោ ហតា ចត្តារោ ច ពលិពទ្ទា. ឯត្ថេសោ មហាជនកាយោ សន្និបតិតោ. ត្វំ បន, ភន្តេ, ក្វ អហោសី’តិ? ‘ឥធេវ ខោ អហំ, អាវុសោ, អហោសិ’ន្តិ. ‘កិំ បន, ភន្តេ, អទ្ទសា’តិ? ‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, អទ្ទស’ន្តិ. ‘កិំ បន, ភន្តេ, សទ្ទំ អស្សោសី’តិ? ‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, សទ្ទំ អស្សោសិ’ន្តិ. ‘កិំ បន, ភន្តេ, សុត្តោ អហោសី’តិ? ‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, សុត្តោ អហោសិ’ន្តិ. ‘កិំ បន, ភន្តេ, សញ្ញី អហោសី’តិ? ‘ឯវមាវុសោ’តិ. ‘សោ ត្វំ, ភន្តេ, សញ្ញី សមានោ ជាគរោ ទេវេ វស្សន្តេ ទេវេ គឡគឡាយន្តេ វិជ្ជុល្លតាសុ និច្ឆរន្តីសុ អសនិយា ផលន្តិយា នេវ អទ្ទស, ន បន សទ្ទំ អស្សោសី’តិ? ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ?

‘‘អថ ខោ, បុក្កុស, បុរិសស្ស ឯតទហោសិ – ‘អច្ឆរិយំ វត ភោ, អព្ភុតំ វត ភោ, សន្តេន វត ភោ បព្ពជិតា វិហារេន វិហរន្តិ. យត្រ ហិ នាម សញ្ញី សមានោ ជាគរោ ទេវេ វស្សន្តេ ទេវេ គឡគឡាយន្តេ វិជ្ជុល្លតាសុ និច្ឆរន្តីសុ អសនិយា ផលន្តិយា នេវ ទក្ខតិ, ន បន សទ្ទំ សោស្សតី’តិ [សុណិស្សតិ (ស្យា.)]. មយិ ឧឡារំ បសាទំ បវេទេត្វា មំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ បុក្កុសោ មល្លបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឯសាហំ, ភន្តេ, យោ មេ អាឡារេ កាលាមេ បសាទោ តំ មហាវាតេ វា ឱផុណាមិ សីឃសោតាយ [សិង្ឃសោតាយ (ក.)] វា នទិយា បវាហេមិ. អភិក្កន្តំ, ភន្តេ, អភិក្កន្តំ, ភន្តេ! សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, និក្កុជ្ជិតំ វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ, បដិច្ឆន្នំ វា វិវរេយ្យ, មូឡ្ហស្ស វា មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, អន្ធការេ វា តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ ‘ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តី’តិ; ឯវមេវំ ភគវតា អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ. ឯសាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច. ឧបាសកំ មំ ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ.

១៩៤. អថ ខោ បុក្កុសោ មល្លបុត្តោ អញ្ញតរំ បុរិសំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឥង្ឃ មេ ត្វំ, ភណេ, សិង្គីវណ្ណំ យុគមដ្ឋំ ធារណីយំ អាហរា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ សោ បុរិសោ បុក្កុសស្ស មល្លបុត្តស្ស បដិស្សុត្វា តំ សិង្គីវណ្ណំ យុគមដ្ឋំ ធារណីយំ អាហរិ [អាហរសិ (ក.)]. អថ ខោ បុក្កុសោ មល្លបុត្តោ តំ សិង្គីវណ្ណំ យុគមដ្ឋំ ធារណីយំ ភគវតោ ឧបនាមេសិ – ‘‘ឥទំ, ភន្តេ, សិង្គីវណ្ណំ យុគមដ្ឋំ ធារណីយំ, តំ មេ ភគវា បដិគ្គណ្ហាតុ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, បុក្កុស, ឯកេន មំ អច្ឆាទេហិ, ឯកេន អានន្ទ’’ន្តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ បុក្កុសោ មល្លបុត្តោ ភគវតោ បដិស្សុត្វា ឯកេន ភគវន្តំ អច្ឆាទេតិ, ឯកេន អាយស្មន្តំ អានន្ទំ. អថ ខោ ភគវា បុក្កុសំ មល្លបុត្តំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសិ. អថ ខោ បុក្កុសោ មល្លបុត្តោ ភគវតា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតោ សមាទបិតោ សមុត្តេជិតោ សម្បហំសិតោ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.

១៩៥. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ អចិរបក្កន្តេ បុក្កុសេ មល្លបុត្តេ តំ សិង្គីវណ្ណំ យុគមដ្ឋំ ធារណីយំ ភគវតោ កាយំ ឧបនាមេសិ. តំ ភគវតោ កាយំ ឧបនាមិតំ ហតច្ចិកំ វិយ [វីតច្ចិកំវិយ (សី. បី.)] ខាយតិ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ, អព្ភុតំ, ភន្តេ, យាវ បរិសុទ្ធោ, ភន្តេ, តថាគតស្ស ឆវិវណ្ណោ បរិយោទាតោ. ឥទំ, ភន្តេ, សិង្គីវណ្ណំ យុគមដ្ឋំ ធារណីយំ ភគវតោ កាយំ ឧបនាមិតំ ហតច្ចិកំ វិយ ខាយតី’’តិ. ‘‘ឯវមេតំ, អានន្ទ, ឯវមេតំ, អានន្ទ ទ្វីសុ កាលេសុ អតិវិយ តថាគតស្ស កាយោ បរិសុទ្ធោ ហោតិ ឆវិវណ្ណោ បរិយោទាតោ. កតមេសុ ទ្វីសុ? យញ្ច, អានន្ទ, រត្តិំ តថាគតោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈតិ, យញ្ច រត្តិំ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយតិ. ឥមេសុ ខោ, អានន្ទ, ទ្វីសុ កាលេសុ អតិវិយ តថាគតស្ស កាយោ បរិសុទ្ធោ ហោតិ ឆវិវណ្ណោ បរិយោទាតោ. ‘‘អជ្ជ ខោ, បនានន្ទ, រត្តិយា បច្ឆិមេ យាមេ កុសិនារាយំ ឧបវត្តនេ មល្លានំ សាលវនេ អន្តរេន [អន្តរេ (ស្យា.)] យមកសាលានំ តថាគតស្ស បរិនិព្ពានំ ភវិស្សតិ [ភវិស្សតីតិ (ក.)]. អាយាមានន្ទ, យេន កកុធា នទី តេនុបសង្កមិស្សាមា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ.

សិង្គីវណ្ណំ យុគមដ្ឋំ, បុក្កុសោ អភិហារយិ;

តេន អច្ឆាទិតោ សត្ថា, ហេមវណ្ណោ អសោភថាតិ.

១៩៦. អថ ខោ ភគវា មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ យេន កកុធា នទី តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា កកុធំ នទិំ អជ្ឈោគាហេត្វា ន្ហត្វា ច បិវិត្វា ច បច្ចុត្តរិត្វា យេន អម្ពវនំ តេនុបសង្កមិ. ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ ចុន្ទកំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឥង្ឃ មេ ត្វំ, ចុន្ទក, ចតុគ្គុណំ សង្ឃាដិំ បញ្ញបេហិ, កិលន្តោស្មិ, ចុន្ទក, និបជ្ជិស្សាមី’’តិ.

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា ចុន្ទកោ ភគវតោ បដិស្សុត្វា ចតុគ្គុណំ សង្ឃាដិំ បញ្ញបេសិ. អថ ខោ ភគវា ទក្ខិណេន បស្សេន សីហសេយ្យំ កប្បេសិ បាទេ បាទំ អច្ចាធាយ សតោ សម្បជានោ ឧដ្ឋានសញ្ញំ មនសិករិត្វា. អាយស្មា បន ចុន្ទកោ តត្ថេវ ភគវតោ បុរតោ និសីទិ.

គន្ត្វាន ពុទ្ធោ នទិកំ កកុធំ,

អច្ឆោទកំ សាតុទកំ វិប្បសន្នំ;

ឱគាហិ សត្ថា អកិលន្តរូបោ [សុកិលន្តរូបោ (សី. បី.)],

តថាគតោ អប្បដិមោ ច [អប្បដិមោធ (បី.)] លោកេ.

ន្ហត្វា ច បិវិត្វា ចុទតារិ សត្ថា [បិវិត្វា ចុន្ទកេន, បិវិត្វា ច ឧត្តរិ (ក.)],

បុរក្ខតោ ភិក្ខុគណស្ស មជ្ឈេ;

វត្តា [សត្ថា (សី. ស្យា. បី.)] បវត្តា ភគវា ឥធ ធម្មេ,

ឧបាគមិ អម្ពវនំ មហេសិ.

អាមន្តយិ ចុន្ទកំ នាម ភិក្ខុំ,

ចតុគ្គុណំ សន្ថរ មេ និបជ្ជំ;

សោ ចោទិតោ ភាវិតត្តេន ចុន្ទោ,

ចតុគ្គុណំ សន្ថរិ ខិប្បមេវ.

និបជ្ជិ សត្ថា អកិលន្តរូបោ,

ចុន្ទោបិ តត្ថ បមុខេ [សមុខេ (ក.)] និសីទីតិ.

១៩៧. អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘‘សិយា ខោ [យោ ខោ (ក.)], បនានន្ទ, ចុន្ទស្ស កម្មារបុត្តស្ស កោចិ វិប្បដិសារំ ឧប្បាទេយ្យ – ‘តស្ស តេ, អាវុសោ ចុន្ទ, អលាភា តស្ស តេ ទុល្លទ្ធំ, យស្ស តេ តថាគតោ បច្ឆិមំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា បរិនិព្ពុតោ’តិ. ចុន្ទស្ស, អានន្ទ, កម្មារបុត្តស្ស ឯវំ វិប្បដិសារោ បដិវិនេតព្ពោ – ‘តស្ស តេ, អាវុសោ ចុន្ទ, លាភា តស្ស តេ សុលទ្ធំ, យស្ស តេ តថាគតោ បច្ឆិមំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា បរិនិព្ពុតោ. សម្មុខា មេតំ, អាវុសោ ចុន្ទ, ភគវតោ សុតំ សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ទ្វេ មេ បិណ្ឌបាតា សមសមផលា [សមា សមផលា (ក.)] សមវិបាកា [សមសមវិបាកា (សី. ស្យា. បី.)], អតិវិយ អញ្ញេហិ បិណ្ឌបាតេហិ មហប្ផលតរា ច មហានិសំសតរា ច. កតមេ ទ្វេ? យញ្ច បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា តថាគតោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈតិ, យញ្ច បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា តថាគតោ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយតិ. ឥមេ ទ្វេ បិណ្ឌបាតា សមសមផលា សមវិបាកា, អតិវិយ អញ្ញេហិ បិណ្ឌបាតេហិ មហប្ផលតរា ច មហានិសំសតរា ច. អាយុសំវត្តនិកំ អាយស្មតា ចុន្ទេន កម្មារបុត្តេន កម្មំ ឧបចិតំ, វណ្ណសំវត្តនិកំ អាយស្មតា ចុន្ទេន កម្មារបុត្តេន កម្មំ ឧបចិតំ, សុខសំវត្តនិកំ អាយស្មតា ចុន្ទេន កម្មារបុត្តេន កម្មំ ឧបចិតំ, យសសំវត្តនិកំ អាយស្មតា ចុន្ទេន កម្មារបុត្តេន កម្មំ ឧបចិតំ, សគ្គសំវត្តនិកំ អាយស្មតា ចុន្ទេន កម្មារបុត្តេន កម្មំ ឧបចិតំ, អាធិបតេយ្យសំវត្តនិកំ អាយស្មតា ចុន្ទេន កម្មារបុត្តេន កម្មំ ឧបចិត’ន្តិ. ចុន្ទស្ស, អានន្ទ, កម្មារបុត្តស្ស ឯវំ វិប្បដិសារោ បដិវិនេតព្ពោ’’តិ. អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘ទទតោ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតិ,

សំយមតោ វេរំ ន ចីយតិ;

កុសលោ ច ជហាតិ បាបកំ,

រាគទោសមោហក្ខយា សនិព្ពុតោ’’តិ.

ចតុត្ថោ ភាណវារោ.