បឋមបញ្ញត្តិនិទានវណ្ណនា

១៦២. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយន្តិ ឯត្ថ វេសាលិយន្តិ ឯវំនាមកេ ឥត្ថិលិង្គវសេន បវត្តវោហារេ នគរេ. តញ្ហិ នគរំ តិក្ខត្តុំ បាការបរិក្ខេបវឌ្ឍនេន វិសាលីភូតត្តា ‘‘វេសាលី’’តិ វុច្ចតិ. ឥទម្បិ ច នគរំ សព្ពញ្ញុតប្បត្តេយេវ សម្មាសម្ពុទ្ធេ សព្ពាការេន វេបុល្លំ បត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ គោចរគាមំ ទស្សេត្វា និវាសដ្ឋាន មាហ – ‘‘មហាវនេ កូដាគារសាលាយ’’ន្តិ. តត្ថ មហាវនំ នាម សយំជាតំ អរោបិមំ សបរិច្ឆេទំ មហន្តំ វនំ. កបិលវត្ថុសាមន្តា បន មហាវនំ ហិមវន្តេន សហ ឯកាពទ្ធំ អបរិច្ឆេទំ ហុត្វា មហាសមុទ្ទំ អាហច្ច ឋិតំ. ឥទំ តាទិសំ ន ហោតិ, សបរិច្ឆេទំ មហន្តំ វនន្តិ មហាវនំ. កូដាគារសាលា បន មហាវនំ និស្សាយ កតេ អារាមេ កូដាគារំ អន្តោ កត្វា ហំសវដ្ដកច្ឆទនេន កតា សព្ពាការសម្បន្នា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ គន្ធកុដិ វេទិតព្ពា.

អនេកបរិយាយេន អសុភកថំ កថេតីតិ អនេកេហិ ការណេហិ អសុភាការសន្ទស្សនប្បវត្តំ កាយវិច្ឆន្ទនិយកថំ កថេតិ. សេយ្យថិទំ – ‘‘អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ កេសា លោមា…បេ. … មុត្ត’’ន្តិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ភិក្ខវេ, ឥមស្មិំ ព្យាមមត្តេ កឡេវរេ សព្ពាការេនបិ វិចិនន្តោ ន កោចិ កិញ្ចិ មុត្តំ វា មណិំ វា វេឡុរិយំ វា អគរុំ វា ចន្ទនំ វា កុង្កុមំ វា កប្បូរំ វា វាសចុណ្ណាទីនិ វា អណុមត្តម្បិ សុចិភាវំ បស្សតិ. អថ ខោ បរមទុគ្គន្ធំ ជេគុច្ឆំ អស្សិរីកទស្សនំ កេសលោមាទិនានប្បការំ អសុចិំយេវ បស្សតិ. តស្មា ន ឯត្ថ ឆន្ទោ វា រាគោ វា ករណីយោ. យេបិ ហិ ឧត្តមង្គេ សិរស្មិំ ជាតា កេសា នាម, តេបិ អសុភា ចេវ អសុចិនោ ច បដិក្កូលា ច. សោ ច នេសំ អសុភាសុចិបដិក្កូលភាវោ វណ្ណតោបិ សណ្ឋានតោបិ គន្ធតោបិ អាសយតោបិ ឱកាសតោបីតិ បញ្ចហិ ការណេហិ វេទិតព្ពោ. ឯវំ លោមាទីនន្តិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១៨២) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. ឥតិ ភគវា ឯកមេកស្មិំ កោដ្ឋាសេ បញ្ចបញ្ចប្បភេទេន អនេកបរិយាយេន អសុភកថំ កថេតិ.

អសុភាយ វណ្ណំ ភាសតីតិ ឧទ្ធុមាតកាទិវសេន អសុភមាតិកំ និក្ខិបិត្វា បទភាជនីយេន តំ វិភជន្តោ វណ្ណេន្តោ សំវណ្ណេន្តោ អសុភាយ វណ្ណំ ភាសតិ. អសុភភាវនាយ វណ្ណំ ភាសតីតិ យា អយំ កេសាទីសុ វា ឧទ្ធុមាតកាទីសុ វា អជ្ឈត្តពហិទ្ធាវត្ថូសុ អសុភាការំ គហេត្វា បវត្តស្ស ចិត្តស្ស ភាវនា វឌ្ឍនា ផាតិកម្មំ, តស្សា អសុភភាវនាយ អានិសំសំ ទស្សេន្តោ វណ្ណំ ភាសតិ, គុណំ បរិកិត្តេតិ. សេយ្យថិទំ – ‘‘អសុភភាវនាភិយុត្តោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កេសាទីសុ វា វត្ថូសុ ឧទ្ធុមាតកាទីសុ វា បញ្ចង្គវិប្បហីនំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ តិវិធកល្យាណំ ទសលក្ខណសម្បន្នំ បឋមំ ឈានំ បដិលភតិ. សោ តំ បឋមជ្ឈានសង្ខាតំ ចិត្តមញ្ជូសំ និស្សាយ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ឧត្តមត្ថំ អរហត្តំ បាបុណាតី’’តិ.

តត្រិមានិ បឋមស្ស ឈានស្ស ទស លក្ខណានិ – បារិបន្ថិកតោ ចិត្តវិសុទ្ធិ, មជ្ឈិមស្ស សមាធិនិមិត្តស្ស បដិបត្តិ, តត្ថ ចិត្តបក្ខន្ទនំ, វិសុទ្ធស្ស ចិត្តស្ស អជ្ឈុបេក្ខនំ, សមថប្បដិបន្នស្ស អជ្ឈុបេក្ខនំ, ឯកត្តុបដ្ឋានស្ស អជ្ឈុបេក្ខនំ, តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន សម្បហំសនា, ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន អាសេវនដ្ឋេន សម្បហំសនាតិ.

តត្រាយំ បាឡិ – ‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស កោ អាទិ, កិំ មជ្ឈេ, កិំ បរិយោសានំ? បឋមស្ស ឈានស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ, ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ, សម្បហំសនា បរិយោសានំ. បឋមស្ស ឈានស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ, អាទិស្ស កតិ លក្ខណានិ? អាទិស្ស តីណិ លក្ខណានិ – យោ តស្ស បរិបន្ថោ តតោ ចិត្តំ វិសុជ្ឈតិ, វិសុទ្ធត្តា ចិត្តំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ, បដិបន្នត្តា តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ. យញ្ច បរិបន្ថតោ ចិត្តំ វិសុជ្ឈតិ, យញ្ច វិសុទ្ធត្តា ចិត្តំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ, យញ្ច បដិបន្នត្តា តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ. បឋមស្ស ឈានស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ, អាទិស្ស ឥមានិ តីណិ លក្ខណានិ. តេន វុច្ចតិ – ‘បឋមំ ឈានំ អាទិកល្យាណញ្ចេវ ហោតិ តិលក្ខណសម្បន្នញ្ច’.

‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ, មជ្ឈស្ស កតិ លក្ខណានិ? មជ្ឈស្ស តីណិ លក្ខណានិ – វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, សមថប្បដិបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, ឯកត្តុបដ្ឋានំ អជ្ឈុបេក្ខតិ. យញ្ច វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, យញ្ច សមថប្បដិបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, យញ្ច ឯកត្តុបដ្ឋានំ អជ្ឈុបេក្ខតិ. បឋមស្ស ឈានស្ស ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ, មជ្ឈស្ស ឥមានិ តីណិ លក្ខណានិ. តេន វុច្ចតិ – ‘បឋមំ ឈានំ មជ្ឈេកល្យាណញ្ចេវ ហោតិ តិលក្ខណសម្បន្នញ្ច’.

‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស សម្បហំសនា បរិយោសានំ, បរិយោសានស្ស កតិ លក្ខណានិ? បរិយោសានស្ស ចត្តារិ លក្ខណានិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន សម្បហំសនា, ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន សម្បហំសនា, តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន សម្បហំសនា, អាសេវនដ្ឋេន សម្បហំសនា. បឋមស្ស ឈានស្ស សម្បហំសនា បរិយោសានំ, បរិយោសានស្ស ឥមានិ ចត្តារិ លក្ខណានិ. តេន វុច្ចតិ – ‘បឋមំ ឈានំ បរិយោសានកល្យាណញ្ចេវ ហោតិ ចតុលក្ខណសម្បន្នញ្ច. ‘‘ឯវំ តិវិធត្តគតំ ចិត្តំ តិវិធកល្យាណកំ ទសលក្ខណសម្បន្នំ វិតក្កសម្បន្នញ្ចេវ ហោតិ វិចារសម្បន្នញ្ច បីតិសម្បន្នញ្ច សុខសម្បន្នញ្ច ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្នញ្ច សទ្ធាសម្បន្នញ្ច វីរិយសម្បន្នញ្ច សតិសម្បន្នញ្ច សមាធិសម្បន្នញ្ច បញ្ញាសម្បន្នញ្ចា’’តិ (បដិ. រោ. ១.១៥៨).

អាទិស្ស អាទិស្ស អសុភសមាបត្តិយា វណ្ណំ ភាសតីតិ ‘‘ឯវម្បិ ឥត្ថម្បី’’តិ បុនប្បុនំ វវត្ថានំ កត្វា អាទិសន្តោ អសុភសមាបត្តិយា វណ្ណំ ភាសតិ, អានិសំសំ កថេតិ, គុណំ បរិកិត្តេតិ. សេយ្យថិទំ – ‘‘អសុភសញ្ញាបរិចិតេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ មេថុនធម្មសមាបត្តិយា ចិត្តំ បដិលីយតិ បដិកុដតិ បដិវដ្ដតិ, ន សម្បសារីយតិ, ឧបេក្ខា វា បាដិកុល្យតា វា សណ្ឋាតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កុក្កុដបត្តំ វា ន្ហារុទទ្ទុលំ វា អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តំ បដិលីយតិ បដិកុដតិ បដិវដ្ដតិ, ន សម្បសារីយតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អសុភសញ្ញាបរិចិតេន ភិក្ខុនោ ចេតសា ពហុលំ វិហរតោ មេថុនធម្មសមាបត្តិយា ចិត្តំ បដិលីយតិ បដិកុដតិ បដិវដ្ដតិ, ន សម្បសារីយតី’’តិ (អ. និ. ៧.៤៩).

ឥច្ឆាមហំ, ភិក្ខវេ, អទ្ធមាសំ បដិសល្លីយិតុន្តិ អហំ ភិក្ខវេ ឯកំ អទ្ធមាសំ បដិសល្លីយិតុំ និលីយិតុំ ឯកោវ ហុត្វា វិហរិតុំ ឥច្ឆាមីតិ អត្ថោ. នម្ហិ កេនចិ ឧបសង្កមិតព្ពោ អញ្ញត្រ ឯកេន បិណ្ឌបាតនីហារកេនាតិ យោ អត្តនា បយុត្តវាចំ អកត្វា មមត្ថាយ សទ្ធេសុ កុលេសុ បដិយត្តំ បិណ្ឌបាតំ នីហរិត្វា មយ្ហំ ឧបនាមេតិ, តំ បិណ្ឌបាតនីហារកំ ឯកំ ភិក្ខុំ ឋបេត្វា នម្ហិ អញ្ញេន កេនចិ ភិក្ខុនា វា គហដ្ឋេន វា ឧបសង្កមិតព្ពោតិ.

កស្មា បន ឯវមាហាតិ? អតីតេ កិរ បញ្ចសតា មិគលុទ្ទកា មហតីហិ ទណ្ឌវាគុរាហិ អរញ្ញំ បរិក្ខិបិត្វា ហដ្ឋតុដ្ឋា ឯកតោយេវ យាវជីវំ មិគបក្ខិឃាតកម្មេន ជីវិកំ កប្បេត្វា និរយេ ឧបបន្នា; តេ តត្ថ បច្ចិត្វា បុព្ពេ កតេន កេនចិទេវ កុសលកម្មេន មនុស្សេសុ ឧបបន្នា កល្យាណូបនិស្សយវសេន សព្ពេបិ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជញ្ច ឧបសម្បទញ្ច លភិំសុ; តេសំ តតោ មូលាកុសលកម្មតោ អវិបក្កវិបាកា អបរាបរចេតនា តស្មិំ អទ្ធមាសព្ភន្តរេ អត្តូបក្កមេន ច បរូបក្កមេន ច ជីវតុបច្ឆេទាយ ឱកាសមកាសិ, តំ ភគវា អទ្ទស. កម្មវិបាកោ នាម ន សក្កា កេនចិ បដិពាហិតុំ. តេសុ ច ភិក្ខូសុ បុថុជ្ជនាបិ អត្ថិ សោតាបន្នសកទាគាមីអនាគាមីខីណាសវាបិ. តត្ថ ខីណាសវា អប្បដិសន្ធិកា, ឥតរេ អរិយសាវកា និយតគតិកា សុគតិបរាយណា, បុថុជ្ជនានំ បន គតិ អនិយតា. អថ ភគវា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេ អត្តភាវេ ឆន្ទរាគេន មរណភយភីតា ន សក្ខិស្សន្តិ គតិំ វិសោធេតុំ, ហន្ទ នេសំ ឆន្ទរាគប្បហានាយ អសុភកថំ កថេមិ. តំ សុត្វា អត្តភាវេ វិគតច្ឆន្ទរាគតាយ គតិវិសោធនំ កត្វា សគ្គេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិស្សន្តិ. ឯវំ នេសំ មម សន្តិកេ បព្ពជ្ជា សាត្ថិកា ភវិស្សតី’’តិ.

តតោ តេសំ អនុគ្គហាយ អសុភកថំ កថេសិ កម្មដ្ឋានសីសេន, នោ មរណវណ្ណសំវណ្ណនាធិប្បាយេន. កថេត្វា ច បនស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘សចេ មំ ឥមំ អទ្ធមាសំ ភិក្ខូ បស្សិស្សន្តិ, ‘អជ្ជ ឯកោ ភិក្ខុ មតោ, អជ្ជ ទ្វេ…បេ… អជ្ជ ទសា’តិ អាគន្ត្វា អាគន្ត្វា អារោចេស្សន្តិ. អយញ្ច កម្មវិបាកោ ន សក្កា មយា វា អញ្ញេន វា បដិពាហិតុំ. ស្វាហំ តំ សុត្វាបិ កិំ ករិស្សាមិ? កិំ មេ អនត្ថកេន អនយព្យសនេន សុតេន? ហន្ទាហំ ភិក្ខូនំ អទស្សនំ ឧបគច្ឆាមី’’តិ. តស្មា ឯវមាហ – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភិក្ខវេ, អទ្ធមាសំ បតិសល្លីយិតុំ; នម្ហិ កេនចិ ឧបសង្កមិតព្ពោ អញ្ញត្រ ឯកេន បិណ្ឌបាតនីហារកេនា’’តិ.

អបរេ បនាហុ – ‘‘បរូបវាទវិវជ្ជនត្ថំ ឯវំ វត្វា បដិសល្លីនោ’’តិ. បរេ កិរ ភគវន្តំ ឧបវទិស្សន្តិ – ‘‘អយំ ‘សព្ពញ្ញូ, អហំ សទ្ធម្មវរចក្កវត្តី’តិ បដិជានមានោ អត្តនោបិ សាវកេ អញ្ញមញ្ញំ ឃាតេន្តេ និវារេតុំ ន សក្កោតិ. កិមញ្ញំ សក្ខិស្សតី’’តិ? តត្ថ បណ្ឌិតា វក្ខន្តិ – ‘‘ភគវា បដិសល្លានមនុយុត្តោ នយិមំ បវត្តិំ ជានាតិ, កោចិស្ស អារោចយិតាបិ នត្ថិ, សចេ ជានេយ្យ អទ្ធា និវារេយ្យា’’តិ. ឥទំ បន ឥច្ឆាមត្តំ, បឋមមេវេត្ថ ការណំ. នាស្សុធាតិ ឯត្ថ ‘‘អស្សុធា’’តិ បទបូរណមត្តេ អវធារណត្ថេ វា និបាតោ; នេវ កោចិ ភគវន្តំ ឧបសង្កមតីតិ អត្ថោ.

អនេកេហិ វណ្ណសណ្ឋានាទីហិ ការណេហិ វោការោ អស្សាតិ អនេកាការវោការោ; អនេកាការវោកិណ្ណោ អនេកការណសម្មិស្សោតិ វុត្តំ ហោតិ. កោ សោ? អសុភភាវនានុយោគោ, តំ អនេកាការវោការំ អសុភភាវនានុយោគំ អនុយុត្តា វិហរន្តីតិ យុត្តបយុត្តា វិហរន្តិ. អដ្ដីយន្តីតិ សកេន កាយេន អដ្ដា ទុក្ខិតា ហោន្តិ. ហរាយន្តីតិ លជ្ជន្តិ. ជិគុច្ឆន្តីតិ សញ្ជាតជិគុច្ឆា ហោន្តិ. ទហរោតិ តរុណោ. យុវាតិ យោព្ពនេន សមន្នាគតោ. មណ្ឌនកជាតិកោតិ មណ្ឌនកបកតិកោ. សីសំន្ហាតោតិ សីសេន សទ្ធិំ ន្ហាតោ. ទហរោ យុវាតិ ចេត្ថ ទហរវចនេន បឋមយោព្ពនភាវំ ទស្សេតិ. បឋមយោព្ពនេ ហិ សត្តា វិសេសេន មណ្ឌនកជាតិកា ហោន្តិ. សីសំន្ហាតោតិ ឥមិនា មណ្ឌនានុយោគកាលំ. យុវាបិ ហិ កិញ្ចិ កម្មំ កត្វា សំកិលិដ្ឋសរីរោ ន មណ្ឌនានុយុត្តោ ហោតិ; សីសំន្ហាតោ បន សោ មណ្ឌនមេវានុយុញ្ជតិ. អហិកុណបាទីនិ ទដ្ឋុម្បិ ន ឥច្ឆតិ. សោ តស្មិំ ខណេ អហិកុណបេន វា កុក្កុរកុណបេន វា មនុស្សកុណបេន វា កណ្ឋេ អាសត្តេន កេនចិទេវ បច្ចត្ថិកេន អានេត្វា កណ្ឋេ ពទ្ធេន បដិមុក្កេន យថា អដ្ដីយេយ្យ ហរាយេយ្យ ជិគុច្ឆេយ្យ; ឯវមេវ តេ ភិក្ខូ សកេន កាយេន អដ្ដីយន្តា ហរាយន្តា ជិគុច្ឆន្តា សោ វិយ បុរិសោ តំ កុណបំ វិគតច្ឆន្ទរាគតាយ អត្តនោ កាយំ បរិច្ចជិតុកាមា ហុត្វា សត្ថំ អាទាយ អត្តនាបិ អត្តានំ ជីវិតា វោរោបេន្តិ. ‘‘ត្វំ មំ ជីវិតា វោរោបេហិ; អហំ ត’’ន្តិ ឯវំ អញ្ញមញ្ញម្បិ ជីវិតា វោរោបេន្តិ.

មិគលណ្ឌិកម្បិ សមណកុត្តកន្តិ មិគលណ្ឌិកោតិ តស្ស នាមំ; សមណកុត្តកោតិ សមណវេសធារកោ. សោ កិរ សិខាមត្តំ ឋបេត្វា សីសំ មុណ្ឌេត្វា ឯកំ កាសាវំ និវាសេត្វា ឯកំ អំសេ កត្វា វិហារំយេវ ឧបនិស្សាយ វិឃាសាទភាវេន ជីវតិ. តម្បិ មិគលណ្ឌិកំ សមណកុត្តកំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទន្តិ. សាធូតិ អាយាចនត្ថេ និបាតោ. នោតិ ឧបយោគពហុវចនំ, សាធុ អាវុសោ អម្ហេ ជីវិតា វោរោបេហីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្ថ ច អរិយា នេវ បាណាតិបាតំ ករិំសុ ន សមាទបេសុំ, ន សមនុញ្ញា អហេសុំ. បុថុជ្ជនា បន សព្ពមកំសុ. លោហិតកន្តិ លោហិតមក្ខិតំ. យេន វគ្គុមុទានទីតិ វគ្គុមតា លោកស្ស បុញ្ញសម្មតា នទី. សោបិ កិរ ‘‘តំ បាបំ តត្ថ បវាហេស្សាមី’’តិ សញ្ញាយ គតោ, នទិយា អានុភាវេន អប្បមត្តកម្បិ បាបំ បហីនំ នាម នត្ថិ.

១៦៣. អហុទេវ កុក្កុច្ចន្តិ តេសុ កិរ ភិក្ខូសុ កេនចិបិ កាយវិការោ វា វចីវិការោ វា ន កតោ, សព្ពេ សតា សម្បជានា ទក្ខិណេន បស្សេន និបជ្ជិំសុ. តំ អនុស្សរតោ តស្ស កុក្កុច្ចំ អហោសិយេវ. អហុ វិប្បដិសារោតិ តស្សេវ កុក្កុច្ចស្ស សភាវនិយមនត្ថមេតំ វុត្តំ. វិប្បដិសារកុក្កុច្ចំ អហោសិ, ន វិនយកុក្កុច្ចន្តិ. អលាភា វត មេតិអាទិ កុក្កុច្ចស្ស បវត្តិអាការទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ អលាភា វត មេតិ អាយតិំ ទានិ មម ហិតសុខលាភា នាម នត្ថីតិ អនុត្ថុនាតិ. ‘‘ន វត មេ លាភា’’តិឥមិនា បន តមេវត្ថំ ទឡ្ហំ ករោតិ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – សចេបិ កោចិ ‘‘លាភា តេ’’តិ វទេយ្យ, តំ មិច្ឆា, ន វត មេ លាភាតិ. ទុល្លទ្ធំ វត មេតិ កុសលានុភាវេន លទ្ធម្បិ ឥទំ មនុស្សត្តំ ទុល្លទ្ធំ វត មេ. ន វត មេ សុលទ្ធន្តិឥមិនា បន តមេវត្ថំ ទឡ្ហំ ករោតិ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – សចេបិ កោចិ ‘‘សុលទ្ធំ តេ’’តិ វទេយ្យ, តំ មិច្ឆា; ន វត មេ សុលទ្ធន្តិ. អបុញ្ញំ បសុតន្តិ អបុញ្ញំ ឧបចិតំ ជនិតំ វា. កស្មាតិ ចេ? យោហំ ភិក្ខូ…បេ… វោរោបេសិន្តិ. តស្សត្ថោ – យោ អហំ សីលវន្តេ តាយ ឯវ សីលវន្តតាយ កល្យាណធម្មេ ឧត្តមធម្មេ សេដ្ឋធម្មេ ភិក្ខូ ជីវិតា វោរោបេសិន្តិ.

អញ្ញតរា មារកាយិកាតិ នាមវសេន អបាកដា ឯកា ភុម្មទេវតា មិច្ឆាទិដ្ឋិកា មារបក្ខិកា មារស្សនុវត្តិកា ‘‘ឯវមយំ មារធេយ្យំ មារវិសយំ នាតិក្កមិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា សព្ពាភរណវិភូសិតា ហុត្វា អត្តនោ អានុភាវំ ទស្សយមានា អភិជ្ជមានេ ឧទកេ បថវីតលេ ចង្កមមានា វិយ អាគន្ត្វា មិគលណ្ឌិកំ សមណកុត្តកំ ឯតទវោច. សាធុ សាធូតិ សម្បហំសនត្ថេ និបាតោ; តស្មា ឯវ ទ្វិវចនំ កតំ. អតិណ្ណេ តារេសីតិ សំសារតោ អតិណ្ណេ ឥមិនា ជីវិតាវោរោបនេន តារេសិ បរិមោចេសីតិ. អយំ កិរ ឯតិស្សា ទេវតាយ ពាលាយ ទុម្មេធាយ លទ្ធិ ‘‘យេ ន មតា, តេ សំសារតោ ន មុត្តា. យេ មតា, តេ មុត្តា’’តិ. តស្មា សំសារមោចកមិលក្ខា វិយ ឯវំលទ្ធិកា ហុត្វា តម្បិ តត្ថ និយោជេន្តី ឯវមាហ. អថ ខោ មិគលណ្ឌិកោ សមណកុត្តកោ តាវ ភុសំ ឧប្បន្នវិប្បដិសារោបិ តំ ទេវតាយ អានុភាវំ ទិស្វា ‘‘អយំ ទេវតា ឯវមាហ – អទ្ធា ឥមិនា អត្ថេន ឯវមេវ ភវិតព្ព’’ន្តិ និដ្ឋំ គន្ត្វា ‘‘លាភា កិរ មេ’’តិអាទីនិ បរិកិត្តយន្តោ. វិហារេន វិហារំ បរិវេណេន បរិវេណំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទេតីតិ តំ តំ វិហារញ្ច បរិវេណញ្ច ឧបសង្កមិត្វា ទ្វារំ វិវរិត្វា អន្តោ បវិសិត្វា ភិក្ខូ ឯវំ វទតិ – ‘‘កោ អតិណ្ណោ, កំ តារេមី’’តិ?

ហោតិយេវ ភយន្តិ មរណំ បដិច្ច ចិត្តុត្រាសោ ហោតិ. ហោតិ ឆម្ភិតត្តន្តិ ហទយមំសំ អាទិំ កត្វា តស្មា សរីរចលនំ ហោតិ; អតិភយេន ថទ្ធសរីរត្តន្តិបិ ឯកេ, ថម្ភិតត្តញ្ហិ ឆម្ភិតត្តន្តិ វុច្ចតិ. លោមហំសោតិ ឧទ្ធំឋិតលោមតា, ខីណាសវា បន សត្តសុញ្ញតាយ សុទិដ្ឋត្តា មរណកសត្តមេវ ន បស្សន្តិ, តស្មា តេសំ សព្ពម្បេតំ នាហោសីតិ វេទិតព្ពំ. ឯកម្បិ ភិក្ខុំ ទ្វេបិ…បេ… សដ្ឋិម្បិ ភិក្ខូ ឯកាហេន ជីវិតា វោរោបេសីតិ ឯវំ គណនវសេន សព្ពានិបិ តានិ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ ជីវិតា វោរោបេសិ.

១៦៤. បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោតិ តេសំ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ ជីវិតក្ខយបត្តភាវំ ញត្វា តតោ ឯកីភាវតោ វុដ្ឋិតោ ជានន្តោបិ អជានន្តោ វិយ កថាសមុដ្ឋាបនត្ថំ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ. កិំ នុ ខោ អានន្ទ តនុភូតោ វិយ ភិក្ខុសង្ឃោតិ អានន្ទ ឥតោ បុព្ពេ ពហូ ភិក្ខូ ឯកតោ ឧបដ្ឋានំ អាគច្ឆន្តិ, ឧទ្ទេសំ បរិបុច្ឆំ គណ្ហន្តិ សជ្ឈាយន្តិ, ឯកបជ្ជោតោ វិយ អារាមោ ទិស្សតិ, ឥទានិ បន អទ្ធមាសមត្តស្ស អច្ចយេន តនុភូតោ វិយ តនុកោ មន្ទោ អប្បកោ វិរឡវិរឡោ វិយ ជាតោ ភិក្ខុសង្ឃោ. កិន្នុ ខោ ការណំ, កិំ ទិសាសុ បក្កន្តា ភិក្ខូតិ?

អថាយស្មា អានន្ទោ កម្មវិបាកេន តេសំ ជីវិតក្ខយប្បត្តិំ អសល្លក្ខេន្តោ អសុភកម្មដ្ឋានានុយោគបច្ចយា បន សល្លក្ខេន្តោ ‘‘តថា ហិ បន ភន្តេ ភគវា’’តិអាទិំ វត្វា ភិក្ខូនំ អរហត្តប្បត្តិយា អញ្ញំ កម្មដ្ឋានំ យាចន្តោ ‘‘សាធុ ភន្តេ ភគវា’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – សាធុ ភន្តេ ភគវា អញ្ញំ ការណំ អាចិក្ខតុ, យេន ភិក្ខុសង្ឃោ អរហត្តេ បតិដ្ឋហេយ្យ; មហាសមុទ្ទំ ឱរោហណតិត្ថានិ វិយ ហិ អញ្ញានិបិ ទសានុស្សតិទសកសិណចតុធាតុវវត្ថានព្រហ្មវិហារានាបានសតិប្បភេទានិ ពហូនិ និព្ពានោរោហណកម្មដ្ឋានានិ សន្តិ. តេសុ ភគវា ភិក្ខូ សមស្សាសេត្វា អញ្ញតរំ កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខតូតិ អធិប្បាយោ.

អថ ភគវា តថា កាតុកាមោ ថេរំ ឧយ្យោជេន្តោ ‘‘តេនហានន្ទា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វេសាលិំ ឧបនិស្សាយាតិ វេសាលិំ ឧបនិស្សាយ សមន្តា គាវុតេបិ អទ្ធយោជនេបិ យាវតិកា ភិក្ខូ វិហរន្តិ, តេ សព្ពេ សន្និបាតេហីតិ អត្ថោ. តេ សព្ពេ ឧបដ្ឋានសាលាយំ សន្និបាតេត្វាតិ អត្តនា គន្តុំ យុត្តដ្ឋានំ សយំ គន្ត្វា អញ្ញត្ថ ទហរភិក្ខូ បហិណិត្វា មុហុត្តេនេវ អនវសេសេ ភិក្ខូ ឧបដ្ឋានសាលាយំ សមូហំ កត្វា. យស្ស ទានិ ភន្តេ ភគវា កាលំ មញ្ញតីតិ ឯត្ថ អយមធិប្បាយោ – ភគវា ភិក្ខុសង្ឃោ សន្និបតិតោ ឯស កាលោ ភិក្ខូនំ ធម្មកថំ កាតុំ, អនុសាសនិំ ទាតុំ, ឥទានិ យស្ស តុម្ហេ កាលំ ជានាថ, តំ កត្តព្ពន្តិ.