៧. សេខិយកណ្ឌំ

១. បរិមណ្ឌលវគ្គវណ្ណនា

យានិ សិក្ខិតសិក្ខេន, សេខិយានីតិ តាទិនា;

ភាសិតានិ អយំ ទានិ, តេសម្បិ វណ្ណនាក្កមោ.

៥៧៦. តត្ថ បរិមណ្ឌលន្តិ សមន្តតោ មណ្ឌលំ. នាភិមណ្ឌលំ ជាណុមណ្ឌលន្តិ ឧទ្ធំ នាភិមណ្ឌលំ អធោ ជាណុមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេន្តេន ជាណុមណ្ឌលស្ស ហេដ្ឋា ជង្ឃដ្ឋិកតោ បដ្ឋាយ អដ្ឋង្គុលមត្តំ និវាសនំ ឱតារេត្វា និវាសេតព្ពំ, តតោ បរំ ឱតារេន្តស្ស ទុក្កដន្តិ វុត្តំ. យថា និសិន្នស្ស ជាណុមណ្ឌលតោ ហេដ្ឋា ចតុរង្គុលមត្តំ បដិច្ឆន្នំ ហោតីតិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ; ឯវំ និវាសេន្តស្ស បន និវាសនំ បមាណិកំ វដ្ដតិ. តត្រិទំ បមាណំ – ទីឃតោ មុដ្ឋិបញ្ចកំ, តិរិយំ អឌ្ឍតេយ្យហត្ថំ. តាទិសស្ស បន អលាភេ តិរិយំ ទ្វិហត្ថបមាណម្បិ វដ្ដតិ ជាណុមណ្ឌលបដិច្ឆាទនត្ថំ, នាភិមណ្ឌលំ បន ចីវរេនាបិ សក្កា បដិច្ឆាទេតុន្តិ. តត្ថ ឯកបដ្ដចីវរំ ឯវំ និវត្ថម្បិ និវត្ថដ្ឋានេ ន តិដ្ឋតិ, ទុបដ្ដំ បន តិដ្ឋតិ.

ឱលម្ពេន្តោ និវាសេតិ អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ឯត្ថ ន កេវលំ បុរតោ ច បច្ឆតោ ច ឱលម្ពេត្វា និវាសេន្តស្សេវ ទុក្កដំ, យេ បនញ្ញេ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ គិហិនិវត្ថំ និវាសេន្តិ ហត្ថិសោណ្ឌកំ មច្ឆវាលកំ ចតុក្កណ្ណកំ តាលវណ្ដកំ សតវលិកំ និវាសេន្តី’’តិអាទិនា (ចូឡវ. ២៨០) នយេន ខន្ធកេ និវាសនទោសា វុត្តា, តថា និវាសេន្តស្សាបិ ទុក្កដមេវ. តេ សព្ពេ វុត្តនយេន បរិមណ្ឌលំ និវាសេន្តស្ស ន ហោន្តិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បន តត្ថេវ អាវិ ភវិស្សតិ.

អសញ្ចិច្ចាតិ បុរតោ វា បច្ឆតោ វា ឱលម្ពេត្វា និវាសេស្សាមីតិ ឯវំ អសញ្ចិច្ច; អថ ខោ បរិមណ្ឌលំយេវ និវាសេស្សាមីតិ វិរជ្ឈិត្វា អបរិមណ្ឌលំ និវាសេន្តស្ស អនាបត្តិ. អស្សតិយាតិ អញ្ញវិហិតស្សាបិ តថា និវាសេន្តស្ស អនាបត្តិ. អជានន្តស្សាតិ ឯត្ថ និវាសនវត្តំ អជានន្តស្ស មោក្ខោ នត្ថិ. និវាសនវត្តញ្ហិ សាធុកំ ឧគ្គហេតព្ពំ, តស្ស អនុគ្គហណមេវស្ស អនាទរិយំ. តំ បន សញ្ចិច្ច អនុគ្គណ្ហន្តស្ស យុជ្ជតិ, តស្មា ឧគ្គហិតវត្តោបិ យោ អារុឡ្ហភាវំ វា ឱរុឡ្ហភាវំ វា ន ជានាតិ, តស្ស អនាបត្តិ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘បរិមណ្ឌលំ និវាសេតុំ អជានន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ. យោ បន សុក្ខជង្ឃោ វា មហាបិណ្ឌិកមំសោ វា ហោតិ, តស្ស សារុប្បត្ថាយ ជាណុមណ្ឌលតោ អដ្ឋង្គុលាធិកម្បិ ឱតារេត្វា និវាសេតុំ វដ្ដតិ.

គិលានស្សាតិ ជង្ឃាយ វា បាទេ វា វណោ ហោតិ, ឧក្ខិបិត្វា វា ឱតារេត្វា វា និវាសេតុំ វដ្ដតិ. អាបទាសូតិ វាឡមិគា វា ចោរា វា អនុពន្ធន្តិ, ឯវរូបាសុ អាបទាសុ អនាបត្តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានំ – កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ. ផុស្សទេវត្ថេរោ ‘‘អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, តិវេទន’’ន្តិ អាហ. ឧបតិស្សត្ថេរោ បន ‘‘អនាទរិយំ បដិច្ចា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘លោកវជ្ជំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទន’’ន្តិ អាហ.

៥៧៧. បរិមណ្ឌលំ បារុបិតព្ពន្តិ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ គិហិបារុតំ បារុបន្តី’’តិ (ចូឡវ. ២៨០) ឯវំ វុត្តំ អនេកប្បការំ គិហិបារុបនំ អបារុបិត្វា ឥធ វុត្តនយេនេវ ឧភោ កណ្ណេ សមំ កត្វា បារុបនវត្តំ បូរេន្តេន បរិមណ្ឌលំ បារុបិតព្ពំ. ឥមានិ ច ទ្វេ សិក្ខាបទានិ អវិសេសេន វុត្តានិ. តស្មា វិហារេបិ អន្តរឃរេបិ បរិមណ្ឌលមេវ និវាសេតព្ពញ្ច បារុបិតព្ពញ្ចាតិ. សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ សទ្ធិំ ថេរវាទេន.

៥៧៨. កាយំ វិវរិត្វាតិ ជត្តុម្បិ ឧរម្បិ វិវរិត្វា. សុប្បដិច្ឆន្នេនាតិ ន សសីសំ បារុតេន; អថ ខោ គណ្ឋិកំ បដិមុញ្ចិត្វា អនុវាតន្តេន គីវំ បដិច្ឆាទេត្វា ឧភោ កណ្ណេ សមំ កត្វា បដិសំហរិត្វា យាវ មណិពន្ធំ បដិច្ឆាទេត្វា អន្តរឃរេ គន្តព្ពំ. ទុតិយសិក្ខាបទេ – គលវាដកតោ បដ្ឋាយ សីសំ មណិពន្ធតោ បដ្ឋាយ ហត្ថេ បិណ្ឌិកមំសតោ ច បដ្ឋាយ បាទេ វិវរិត្វា និសីទិតព្ពំ.

៥៧៩. វាសូបគតស្សាតិ វាសត្ថាយ ឧបគតស្ស រត្តិភាគេ វា ទិវសភាគេ វា កាយំ វិវរិត្វាបិ និសីទតោ អនាបត្តិ.

៥៨០. សុសំវុតោតិ ហត្ថំ វា បាទំ វា អកីឡាបេន្តោ; សុវិនីតោតិ អត្ថោ.

៥៨២. ឱក្ខិត្តចក្ខូតិ ហេដ្ឋា ខិត្តចក្ខុ ហុត្វា. យុគមត្តំ បេក្ខមានោតិ យុគយុត្តកោ ហិ ទន្តោ អាជានេយ្យោ យុគមត្តំ បេក្ខតិ, បុរតោ ចតុហត្ថប្បមាណំ ភូមិភាគំ; ឥមិនាបិ ឯត្តកំ បេក្ខន្តេន គន្តព្ពំ. យោ អនាទរិយំ បដិច្ច តហំ តហំ ឱលោកេន្តោតិ យោ តំតំទិសាភាគំ បាសាទំ កូដាគារំ វីថិំ ឱលោកេន្តោ គច្ឆតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ឯកស្មិំ បន ឋានេ ឋត្វា ហត្ថិអស្សាទិបរិស្សយាភាវំ ឱលោកេតុំ វដ្ដតិ. និសីទន្តេនាបិ ឱក្ខិត្តចក្ខុនាវ និសីទិតព្ពំ.

៥៨៤. ឧក្ខិត្តកាយាតិ ឧក្ខេបេន; ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ ឯកតោ វា ឧភតោ វា ឧក្ខិត្តចីវរោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. អន្តោឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ ន ឯវំ គន្តព្ពំ. និសិន្នកាលេ បន ធមករណំ នីហរន្តេនាបិ ចីវរំ អនុក្ខិបិត្វាវ នីហរិតព្ពន្តិ.

បឋមោ វគ្គោ.

២. ឧជ្ជគ្ឃិកវគ្គវណ្ណនា

៥៨៦. ឧជ្ជគ្ឃិកាយាតិ មហាហសិតំ ហសន្តោ. វុត្តនយេនេវេត្ថ ករណវចនំ.

៥៨៨. អប្បសទ្ទោ អន្តរឃរេតិ ឯត្ថ កិត្តាវតា អប្បសទ្ទោ ហោតិ? ទ្វាទសហត្ថេ គេហេ អាទិម្ហិ សង្ឃត្ថេរោ, មជ្ឈេ ទុតិយត្ថេរោ, អន្តេ តតិយត្ថេរោតិ ឯវំ និសិន្នេសុ សង្ឃត្ថេរោ ទុតិយេន សទ្ធិំ មន្តេតិ, ទុតិយត្ថេរោ តស្ស សទ្ទញ្ចេវ សុណាតិ, កថញ្ច វវត្ថបេតិ. តតិយត្ថេរោ បន សទ្ទមេវ សុណាតិ, កថំ ន វវត្ថបេតិ. ឯត្តាវតា អប្បសទ្ទោ ហោតិ. សចេ បន តតិយត្ថេរោ កថំ វវត្ថបេតិ, មហាសទ្ទោ នាម ហោតិ.

៥៩០. កាយំ បគ្គហេត្វាតិ និច្ចលំ កត្វា ឧជុកេន កាយេន សមេន ឥរិយាបថេន គន្តព្ពញ្ចេវ និសីទិតព្ពញ្ច.

៥៩២. ពាហុំ បគ្គហេត្វាតិ និច្ចលំ កត្វា.

៥៩៤. សីសំ បគ្គហេត្វាតិ និច្ចលំ ឧជុំ ឋបយិត្វា.

ទុតិយោ វគ្គោ.

៣. ខម្ភកតវគ្គវណ្ណនា

៥៩៦-៨. ខម្ភកតោ នាម កដិយំ ហត្ថំ ឋបេត្វា កតខម្ភោ. ឱគុណ្ឋិតោតិ សសីសំ បារុតោ.

៦០០. ឧក្កុដិកាយាតិ ឯត្ថ ឧក្កុដិកា វុច្ចតិ បណ្ហិយោ ឧក្ខិបិត្វា អគ្គបាទេហិ វា, អគ្គបាទេ វា ឧក្ខិបិត្វា បណ្ហីហិយេវ វា ភូមិំ ផុសន្តស្ស គមនំ. ករណវចនំ បនេត្ថ វុត្តលក្ខណមេវ.

៦០១. ទុស្សបល្លត្ថិកាយាតិ ឯត្ថ អាយោគបល្លត្ថិកាបិ ទុស្សបល្លត្ថិកា ឯវ.

៦០២. សក្កច្ចន្តិ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា.

៦០៣. អាកិរន្តេបីតិ បិណ្ឌបាតំ ទេន្តេបិ. បត្តសញ្ញីតិ បត្តេ សញ្ញំ កត្វា.

៦០៤. សមសូបកោ នាម យត្ថ ភត្តស្ស ចតុត្ថភាគប្បមាណោ សូបោ ហោតិ. មុគ្គសូបោ មាសសូបោតិ ឯត្ថ កុលត្ថាទីហិ កតសូបាបិ សង្គហំ គច្ឆន្តិយេវាតិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. រសរសេតិ ឯត្ថ ឋបេត្វា ទ្វេ សូបេ អវសេសានិ ឱលោណីសាកសូបេយ្យមច្ឆរសមំសរសាទីនិ រសរសាតិ វេទិតព្ពានិ. តំ រសរសំ ពហុម្បិ គណ្ហន្តស្ស អនាបត្តិ.

៦០៥. សមតិត្តិកន្តិ សមបុណ្ណំ សមភរិតំ. ថូបីកតំ បិណ្ឌបាតំ បដិគ្គណ្ហាតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ឯត្ថ ថូបីកតោ នាម បត្តស្ស អន្តោមុខវដ្ដិលេខំ អតិក្កមិត្វា កតោ; បត្តេ បក្ខិត្តោ រចិតោ បូរិតោតិ អត្ថោ. ឯវំ កតំ អគហេត្វា អន្តោមុខវដ្ដិលេខាសមប្បមាណោ គហេតព្ពោ.

តត្ថ ថូបីកតំ នាម ‘‘បញ្ចហិ ភោជនេហិ កត’’ន្តិ អភយត្ថេរោ អាហ. តិបិដកចូឡនាគត្ថេរោ បន ‘‘បិណ្ឌបាតោ នាម យាគុបិ ភត្តម្បិ ខាទនីយម្បិ ចុណ្ណបិណ្ឌោបិ ទន្តកដ្ឋម្បិ ទសិកសុត្តម្បី’’តិ ឥទំ សុត្តំ វត្វា ទសិកសុត្តម្បិ ថូបីកតំ ន វដ្ដតីតិ អាហ. តេសំ វាទំ សុត្វា ភិក្ខូ រោហណំ គន្ត្វា ចូឡសុមនត្ថេរំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘ភន្តេ ថូបីកតបិណ្ឌបាតោ កេន បរិច្ឆិន្នោ’’តិ? តេសញ្ច ថេរានំ វាទំ អារោចេសុំ. ថេរោ សុត្វា អាហ – ‘‘អហោ, ចូឡនាគោ សាសនតោ ភដ្ឋោ, អហំ ឯតស្ស សត្តក្ខត្តុំ វិនយំ វាចេន្តោ ន កទាចិ ឯវំ អវចំ, អយំ កុតោ លភិត្វា ឯវំ វទសី’’តិ. ភិក្ខូ ថេរំ យាចិំសុ – ‘‘កថេថ ទានិ, ភន្តេ, កេន បរិច្ឆិន្នោ’’តិ? ‘‘យាវកាលិកេនាវុសោ’’តិ ថេរោ អាហ. តស្មា យំកិញ្ចិ យាគុភត្តំ វា ផលាផលំ វា អាមិសជាតិកំ សមតិត្តិកមេវ គហេតព្ពំ. តញ្ច ខោ អធិដ្ឋានុបគេន បត្តេន, ឥតរេន បន ថូបីកតម្បិ វដ្ដតិ. យាមកាលិកសត្តាហកាលិកយាវជីវិកានិ បន អធិដ្ឋានុបគបត្តេបិ ថូបីកតានិ វដ្ដន្តិ. ទ្វីសុ បត្តេសុ ភត្តំ គហេត្វា ឯកស្មិំ បូរេត្វា វិហារំ បេសេតុំ វដ្ដតីតិ មហាបច្ចរិយំ បន វុត្តំ. យំ បត្តេ បក្ខិបិយមានំ បូវឧច្ឆុខណ្ឌផលាផលាទិ ហេដ្ឋា ឱរោហតិ, តំ ថូបីកតំ នាម ន ហោតិ. បូវវដំសកំ ឋបេត្វា បិណ្ឌបាតំ ទេន្តិ, ថូបីកតមេវ ហោតិ. បុប្ផវដំសកតក្កោលកដុកផលាទិវដំសកេ បន ឋបេត្វា ទិន្នំ ថូបីកតំ ន ហោតិ. ភត្តស្ស ឧបរិ ថាលកំ វា បត្តំ វា ឋបេត្វា បូរេត្វា គណ្ហាតិ, ថូបីកតំ នាម ន ហោតិ. កុរុន្ទិយម្បិ វុត្តំ – ‘‘ថាលកេ វា បណ្ណេ វា បក្ខិបិត្វា តំ បត្តមត្ថកេ ឋបេត្វា ទេន្តិ, បាដេក្កភាជនំ វដ្ដតី’’តិ.

ឥធ អនាបត្តិយំ គិលានោ ន អាគតោ, តស្មា គិលានស្សបិ ថូបីកតំ ន វដ្ដតិ. សព្ពត្ថ បន បដិគ្គហេតុមេវ ន វដ្ដតិ. បដិគ្គហិតំ បន សុបដិគ្គហិតមេវ ហោតិ, បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ.

តតិយោ វគ្គោ.

៤. សក្កច្ចវគ្គវណ្ណនា

៦០៦. សក្កច្ចន្តិ ឯត្ថាបិ អសក្កច្ចំ បដិគ្គហណេយេវ អាបត្តិ, បដិគ្គហិតំ បន សុបដិគ្គហិតមេវ. សក្កច្ចន្តិ ច បត្តសញ្ញីតិ ចាតិ ឧភយំ វុត្តនយមេវ.

៦០៨. សបទានន្តិ តត្ថ តត្ថ ឱធិំ អកត្វា អនុបដិបាដិយា. សមសូបកេ វត្តព្ពំ វុត្តមេវ.

៦១០. ថូបកតោតិ មត្ថកតោ; វេមជ្ឈតោតិ អត្ថោ.

៦១១. បដិច្ឆាទេត្វា ទេន្តីតិ មាឃាតសមយាទីសុ បដិច្ឆន្នំ ព្យញ្ជនំ កត្វា ទេន្តិ. វិញ្ញត្តិយំ វត្តព្ពំ នត្ថិ.

៦១៤. ឧជ្ឈានសញ្ញីសិក្ខាបទេបិ គិលានោ ន មុច្ចតិ.

៦១៥. នាតិមហន្តោ កពឡោតិ មយូរណ្ឌំ អតិមហន្តំ, កុក្កុដណ្ឌំ អតិខុទ្ទកំ, តេសំ វេមជ្ឈប្បមាណោ. ខជ្ជកេតិ ឯត្ថ មូលខាទនីយាទិ សព្ពំ គហេតព្ពំ.

ចតុត្ថោ វគ្គោ.

៥. កពឡវគ្គវណ្ណនា

៦១៧. អនាហដេតិ អនាហរិតេ; មុខទ្វារំ អសម្បាបិតេតិ អត្ថោ.

៦១៨. សព្ពំ ហត្ថន្តិ សកលហត្ថំ.

៦១៩. សកពឡេនាតិ ឯត្ថ ធម្មំ កថេន្តោ ហរីតកំ វា លដ្ឋិមធុកំ វា មុខេ បក្ខិបិត្វា កថេតិ. យត្តកេន វចនំ អបរិបុណ្ណំ ន ហោតិ, តត្តកេ មុខម្ហិ សន្តេ កថេតុំ វដ្ដតិ.

៦២០. បិណ្ឌុក្ខេបកន្តិ បិណ្ឌំ ឧក្ខិបិត្វា ឧក្ខិបិត្វា.

៦២១. កពឡាវច្ឆេទកន្តិ កពឡំ អវច្ឆិន្ទិត្វា អវច្ឆិន្ទិត្វា.

៦២២. អវគណ្ឌការកន្តិ មក្កដោ វិយ គណ្ឌេ កត្វា កត្វា.

៦២៣. ហត្ថនិទ្ធុនកន្តិ ហត្ថំ និទ្ធុនិត្វា និទ្ធុនិត្វា.

៦២៤. សិត្ថាវការកន្តិ សិត្ថានិ អវកិរិត្វា អវកិរិត្វា.

៦២៥. ជិវ្ហានិច្ឆារកន្តិ ជិវ្ហំ និច្ឆារេត្វា និច្ឆារេត្វា.

៦២៦. ចបុចបុការកន្តិ ចបុ ចបូតិ ឯវំ សទ្ទំ កត្វា កត្វា.

បញ្ចមោ វគ្គោ.

៦. សុរុសុរុវគ្គវណ្ណនា

៦២៧. សុរុសុរុការកន្តិ សុរុសុរូតិ ឯវំ សទ្ទំ កត្វា កត្វា. ទវោតិ បរិហាសវចនំ; តំ យេន កេនចិ បរិយាយេន ‘‘កិំ ពុទ្ធោ, សិលកពុទ្ធោ, បដិពុទ្ធោ; កិំ ធម្មោ, គោធម្មោ, អជធម្មោ; កិំ សង្ឃោ, មិគសង្ឃោ, បសុសង្ឃោ’’តិអាទិនា នយេន តីណិ រតនានិ អារព្ភ ន កាតព្ពន្តិ អត្ថោ.

៦២៨. ហត្ថនិល្លេហកន្តិ ហត្ថំ និល្លេហិត្វា និល្លេហិត្វា. ភុញ្ជន្តេន ហិ អង្គុលិមត្តម្បិ និល្លេហិតុំ ន វដ្ដតិ. ឃនយាគុផាណិតបាយាសាទិកេ បន អង្គុលីហិ គហេត្វា អង្គុលិយោ មុខេ បវេសេត្វា ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. បត្តនិល្លេហកឱដ្ឋនិល្លេហកេសុបិ ឯសេវ នយោ. តស្មា ឯកង្គុលិយាបិ បត្តោ ន និល្លេហិតព្ពោ, ឯកឱដ្ឋោបិ ជិវ្ហាយ ន និល្លេហិតព្ពោ, ឱដ្ឋមំសេហិ ឯវ បន គហេត្វា អន្តោ បវេសេតុំ វដ្ដតិ.

៦៣១. កោកនទេតិ ឯវំនាមកេ. កោកនទន្តិ បទុមំ វុច្ចតិ, សោ ច បាសាទោ បទុមសណ្ឋានោ, តេនស្ស កោកនទោត្វេវ នាមំ អកំសុ. ន សាមិសេន ហត្ថេន បានីយថាលកន្តិ ឯតំ បដិក្កូលវសេន បដិក្ខិត្តំ, តស្មា សង្ឃិកម្បិ បុគ្គលិកម្បិ គិហិសន្តកម្បិ អត្តនោ សន្តកម្បិ សង្ខម្បិ សរាវម្បិ ថាលកម្បិ ន គហេតព្ពមេវ, គណ្ហន្តស្ស ទុក្កដំ. សចេ បន ហត្ថស្ស ឯកទេសោ អាមិសមក្ខិតោ ន ហោតិ, តេន បទេសេន គហេតុំ វដ្ដតិ.

៦៣២. ឧទ្ធរិត្វា វាតិ សិត្ថានិ ឧទកតោ ឧទ្ធរិត្វា ឯកស្មិំ ឋានេ រាសិំ កត្វា ឧទកំ ឆឌ្ឌេតិ. ភិន្ទិត្វា វាតិ សិត្ថានិ ភិន្ទិត្វា ឧទកគតិកានិ កត្វា ឆឌ្ឌេតិ. បដិគ្គហេ វាតិ បដិគ្គហេន បដិច្ឆន្តោ នំ បដិគ្គហេ ឆឌ្ឌេតិ. នីហរិត្វាតិ ពហិ នីហរិត្វា ឆឌ្ឌេតិ; ឯវំ ឆឌ្ឌេន្តស្ស អនាបត្តិ.

៦៣៤. សេតច្ឆត្តន្តិ វត្ថបលិគុណ្ឋិតំ បណ្ឌរច្ឆត្តំ. កិលញ្ជច្ឆត្តន្តិ វិលីវច្ឆត្តំ. បណ្ណច្ឆត្តន្តិ តាលបណ្ណាទីហិ យេហិ កេហិចិ កតំ. មណ្ឌលពទ្ធំ សលាកពទ្ធន្តិ ឥទំ បន តិណ្ណម្បិ ឆត្តានំ បញ្ជរទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តានិ ហិ មណ្ឌលពទ្ធានិ ចេវ ហោន្តិ សលាកពទ្ធានិ ច. យម្បិ តត្ថជាតកទណ្ឌកេន កតំ ឯកបណ្ណច្ឆត្តំ ហោតិ, តម្បិ ឆត្តមេវ. ឯតេសុ យំកិញ្ចិ ឆត្តំ បាណិម្ហិ អស្សាតិ ឆត្តបាណិ. សោ តំ ឆត្តំ ធារយមានោ វា អំសេ វា កត្វា ឩរុម្ហិ វា ឋបេត្វា យាវ ហត្ថេន ន មុច្ចតិ, តាវស្ស ធម្មំ ទេសេតុំ ន វដ្ដតិ, ទេសេន្តស្ស វុត្តនយេន ទុក្កដំ. សចេ បនស្ស អញ្ញោ ឆត្តំ ធារេតិ, ឆត្តបាទុកាយ វា ឋិតំ ហោតិ, ហត្ថតោ អបគតមត្តេ ឆត្តបាណិ នាម ន ហោតិ. តស្ស ធម្មំ ទេសេតុំ វដ្ដតិ. ធម្មបរិច្ឆេទោ បនេត្ថ បទសោធម្មេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

៦៣៥. ទណ្ឌបាណិស្សាតិ ឯត្ថ ទណ្ឌោ នាម មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស ចតុហត្ថប្បមាណោ ទណ្ឌបាណិភាវោ បនស្ស ឆត្តបាណិម្ហិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

៦៣៦. សត្ថបាណិម្ហិបិ ឯសេវ នយោ. អសិំ សន្នហិត្វា ឋិតោបិ ហិ សត្ថបាណិសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ.

៦៣៧. អាវុធបាណិស្សាតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ វុត្តំ – ‘‘អាវុធំ នាម ចាបោ កោទណ្ឌោ’’តិ, អថ ខោ សព្ពាបិ ធនុវិកតិ សទ្ធិំ សរវិកតិយា អាវុធន្តិ វេទិតព្ពំ. តស្មា សទ្ធិំ វា សរេន ធនុំ គហេត្វា សុទ្ធធនុំ វា សុទ្ធសរំ វា សជិយធនុំ វា និជ្ជិយធនុំ វា គហេត្វា ឋិតស្ស វា និសិន្នស្ស វា ធម្មោ ទេសេតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ បនស្ស ធនុំ កណ្ឋេបិ បដិមុក្កំ ហោតិ, យាវ ហត្ថេន ន គណ្ហាតិ, តាវ ធម្មំ ទេសេតុំ វដ្ដតិយេវាតិ.

ឆដ្ឋោ វគ្គោ.

៧. បាទុកវគ្គវណ្ណនា

៦៣៨. អក្កន្តស្សាតិ ឆត្តទណ្ឌកេ អង្គុលន្តរំ អប្បវេសេត្វា កេវលំ បាទុកំ អក្កមិត្វា ឋិតស្ស. បដិមុក្កស្សាតិ បដិមុញ្ចិត្វា ឋិតស្ស. ឧបាហនាយបិ ឯសេវ នយោ. ឱមុក្កោតិ បនេត្ថ បណ្ហិកពទ្ធំ ឱមុញ្ចិត្វា ឋិតោ វុច្ចតិ.

៦៤០. យានគតស្សាតិ ឯត្ថ សចេបិ ទ្វីហិ ជនេហិ ហត្ថសង្ឃាដេន គហិតោ, សាដកេ វា ឋបេត្វា វំសេន វយ្ហតិ, អយុត្តេ វា វយ្ហាទិកេ យានេ, វិសង្ខរិត្វា វា ឋបិតេ ចក្កមត្តេបិ និសិន្នោ យានគតោត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. សចេ បន ទ្វេបិ ឯកយានេ និសិន្នា ហោន្តិ, វដ្ដតិ. វិសុំ និសិន្នេសុបិ ឧច្ចេ យានេ និសិន្នេន នីចេ និសិន្នស្ស ទេសេតុំ វដ្ដតិ, សមប្បមាណេបិ វដ្ដតិ. បុរិមេ យានេ និសិន្នេន បច្ឆិមេ និសិន្នស្ស វដ្ដតិ. បច្ឆិមេ បន ឧច្ចតរេបិ និសិន្នេន ទេសេតុំ ន វដ្ដតិ.

៦៤១. សយនគតស្សាតិ អន្តមសោ កដសារកេបិ បកតិភូមិយម្បិ និបន្នស្ស ឧច្ចេបិ មញ្ចបីឋេ វា ភូមិបទេសេ វា ឋិតេន និសិន្នេន វា ទេសេតុំ ន វដ្ដតិ. សយនគតេន បន សយនគតស្ស ឧច្ចតរេ វា សមប្បមាណេ វា និបន្នេន ទេសេតុំ វដ្ដតិ. និបន្នេន ច ឋិតស្ស វា និសិន្នស្ស វា ទេសេតុំ វដ្ដតិ, និសិន្នេនាបិ ឋិតស្ស វា និសិន្នស្ស វា វដ្ដតិ. ឋិតេន ឋិតស្សេវ វដ្ដតិ.

៦៤២. បល្លត្ថិកាយាតិ អាយោគបល្លត្ថិកាយ វា ហត្ថបល្លត្ថិកាយ វា ទុស្សបល្លត្ថិកាយ វា យាយ កាយចិ បល្លត្ថិកាយ និសិន្នស្ស អគិលានស្ស ទេសេតុំ ន វដ្ដតិ.

៦៤៣. វេឋិតសីសស្សាតិ ទុស្សវេឋនេន វា មោឡិអាទីហិ វា យថា កេសន្តោ ន ទិស្សតិ; ឯវំ វេឋិតសីសស្ស.

៦៤៤. ឱគុណ្ឋិតសីសស្សាតិ សសីសំ បារុតស្ស.

៦៤៥. ឆមាយំ និសិន្នេនាតិ ភូមិយំ និសិន្នេន. អាសនេ និសិន្នស្សាតិ អន្តមសោ វត្ថម្បិ តិណានិបិ សន្ថរិត្វា និសិន្នស្ស.

៦៤៧. ឆបកស្សាតិ ចណ្ឌាលស្ស. ឆបកីតិ ចណ្ឌាលី. និលីនោតិ បដិច្ឆន្នោ ហុត្វា. យត្រ ហិ នាមាតិ យោ ហិ នាម. សព្ពមិទំ ចរិមំ កតន្តិ តត្ថេវ បរិបតីតិ ‘‘សព្ពោ អយំ លោកោ សង្ករំ គតោ និម្មរិយាទោ’’តិ ឥមំ វចនំ វត្វា តត្ថេវ តេសំ ទ្វិន្នម្បិ អន្តរា រុក្ខតោ បតិតោ. បតិត្វា ច បន ឧភិន្នម្បិ បុរតោ ឋត្វា ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘ឧភោ អត្ថំ ន ជានន្តិ…បេ… អស្មា កុម្ភមិវាភិទា’’តិ.

តត្ថ ឧភោ អត្ថំ ន ជានន្តីតិ ទ្វេបិ ជនា បាឡិយា អត្ថំ ន ជានន្តិ. ធម្មំ ន បស្សរេតិ បាឡិំ ន បស្សន្តិ. កតមេ តេ ឧភោតិ? ‘‘យោ ចាយំ មន្តំ វាចេតិ, យោ ចាធម្មេនធីយតី’’តិ. ឯវំ ព្រាហ្មណញ្ច រាជានញ្ច ឧភោបិ អធម្មិកភាវេ ឋបេសិ.

តតោ ព្រាហ្មណោ សាលីនន្តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – ជានាមហំ ភោ ‘‘អយំ អធម្មោ’’តិ; អបិ ច ខោ មយា ទីឃរត្តំ សបុត្តទារបរិជនេន រញ្ញោ សន្តកោ សាលីនំ ឱទនោ ភុត្តោ. សុចិមំសូបសេចនោតិ នានប្បការវិកតិសម្បាទិតំ សុចិមំសូបសេចនំ មិស្សីករណមស្សាតិ សុចិមំសូបសេចនោ. តស្មា ធម្មេ ន វត្តាមីតិ យស្មា ឯវំ មយា រញ្ញោ ឱទនោ ភុត្តោ, អញ្ញេ ច ពហូ លាភា លទ្ធា, តស្មា ធម្មេ អហំ ន វត្តាមិ ឧទរេ ពទ្ធោ ហុត្វា, ន ធម្មំ អជានន្តោ. អយញ្ហិ ធម្មោ អរិយេហិ វណ្ណិតោ បសត្ថោ ថោមិតោតិ ជានាមិ.

អថ នំ ឆបកោ ‘‘ធិរត្ថូ’’តិអាទិនា គាថាទ្វយេន អជ្ឈភាសិ. តស្សត្ថោ – យោ តយា ធនលាភោ ច យសលាភោ ច លទ្ធោ, ធិរត្ថុ តំ ធនលាភំ យសលាភញ្ច ព្រាហ្មណ. កស្មា? យស្មា អយំ តយា លទ្ធោ លាភោ អាយតិំ អបាយេសុ វិនិបាតនហេតុនា សម្បតិ ច អធម្មចរណេន វុត្តិ នាម ហោតិ. ឯវរូបា យា វុត្តិ អាយតិំ វិនិបាតេន ឥធ អធម្មចរណេន វា និប្បជ្ជតិ, កិំ តាយ វុត្តិយា? តេន វុត្តំ –

‘‘ធិរត្ថុ តំ ធនលាភំ, យសលាភញ្ច ព្រាហ្មណ;

យា វុត្តិ វិនិបាតេន, អធម្មចរណេន វា’’តិ.

បរិព្ពជ មហាព្រហ្មេតិ មហាព្រាហ្មណ ឥតោ ទិសា សីឃំ បលាយស្សុ. បចន្តញ្ញេបិ បាណិនោតិ អញ្ញេបិ សត្តា បចន្តិ ចេវ ភុញ្ជន្តិ ច; ន កេវលំ ត្វញ្ចេវ រាជា ច. មា ត្វំ អធម្មោ អាចរិតោ អស្មា កុម្ភមិវាភិទាតិ សចេ ហិ ត្វំ ឥតោ អបរិព្ពជិត្វា ឥមំ អធម្មំ អាចរិស្សសិ, តតោ ត្វំ សោ អធម្មោ ឯវំ អាចរិតោ យថា ឧទកកុម្ភំ បាសាណោ ភិន្ទេយ្យ; ឯវំ ភេច្ឆតិ, តេន មយំ តំ វទាម –

‘‘បរិព្ពជ មហាព្រហ្មេ, បចន្តញ្ញេបិ បាណិនោ;

មា ត្វំ អធម្មោ អាចរិតោ, អស្មា កុម្ភមិវាភិទា’’តិ.

ឧច្ចេ អាសនេតិ អន្តមសោ ភូមិប្បទេសេបិ ឧន្នតដ្ឋានេ និសិន្នស្ស ទេសេតុំ ន វដ្ដតិ.

៦៤៨. ន ឋិតោ និសិន្នស្សាតិ សចេបិ ថេរុបដ្ឋានំ គន្ត្វា ឋិតំ ទហរភិក្ខុំ អាសនេ និសិន្នោ មហាថេរោ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, ន កថេតព្ពំ. គារវេន បន ថេរំ ឧដ្ឋហិត្វា បុច្ឆថាតិ វត្តុំ ន សក្កា, បស្សេ ឋិតភិក្ខុស្ស កថេមីតិ កថេតុំ វដ្ដតិ.

៦៤៩. ន បច្ឆតោ គច្ឆន្តេនាតិ ឯត្ថ សចេ បុរតោ គច្ឆន្តោ បច្ឆតោ គច្ឆន្តំ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, ន កថេតព្ពំ. បច្ឆិមស្ស ភិក្ខុនោ កថេមីតិ កថេតុំ វដ្ដតិ. សទ្ធិំ ឧគ្គហិតធម្មំ បន សជ្ឈាយិតុំ វដ្ដតិ. សមធុរេន គច្ឆន្តស្ស កថេតុំ វដ្ដតិ.

៦៥០. ន ឧប្បថេនាតិ ឯត្ថាបិ សចេ ទ្វេបិ សកដបថេ ឯកេកចក្កបថេន វា ឧប្បថេន វា សមធុរំ គច្ឆន្តិ, វដ្ដតិ.

៦៥១. អសញ្ចិច្ចាតិ បដិច្ឆន្នដ្ឋានំ គច្ឆន្តស្ស សហសា ឧច្ចារោ វា បស្សាវោ វា និក្ខមតិ, អសញ្ចិច្ច កតោ នាម អនាបត្តិ.

៦៥២. ន ហរិតេតិ ឯត្ថ យម្បិ ជីវរុក្ខស្ស មូលំ បថវិយំ ទិស្សមានំ គច្ឆតិ, សាខា វា ភូមិលគ្គា គច្ឆតិ, សព្ពំ ហរិតសង្ខាតមេវ. ខន្ធេ និសីទិត្វា អប្បហរិតដ្ឋានេ បាតេតុំ វដ្ដតិ. អប្បហរិតដ្ឋានំ ឱលោកេន្តស្សេវ សហសា និក្ខមតិ, គិលានដ្ឋានេ ឋិតោ ហោតិ, វដ្ដតិ. អប្បហរិតេ កតោតិ អប្បហរិតំ អលភន្តេន តិណណ្ឌុបកំ វា បលាលណ្ឌុបកំ វា ឋបេត្វា កតោបិ បច្ឆា ហរិតំ ឱត្ថរតិ, វដ្ដតិយេវ. ខេឡេន ចេត្ថ សិង្ឃាណិកាបិ សង្គហិតាតិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ.

៦៥៣. ន ឧទកេតិ ឯតំ បរិភោគឧទកមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, វច្ចកុដិសមុទ្ទាទិឧទកេសុ បន អបរិភោគេសុ អនាបត្តិ. ទេវេ វស្សន្តេ សមន្តតោ ឧទកោឃោ ហោតិ, អនុទកដ្ឋានំ ឱលោកេន្តស្សេវ និក្ខមតិ, វដ្ដតិ. មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ – ‘‘ឯតាទិសេ កាលេ អនុទកដ្ឋានំ អលភន្តេន កាតុំ វដ្ដតី’’តិ. សេសំ សព្ពសិក្ខាបទេសុ ឧត្តានត្ថមេវ.

សត្តមោ វគ្គោ.

សមុដ្ឋានាទិទីបនត្ថាយ បនេត្ថ ឥទំ បកិណ្ណកំ – ឧជ្ជគ្ឃិកឧច្ចាសទ្ទបដិសំយុត្តានិ ចត្តារិ, សកពឡេន មុខេន ព្យាហរណំ ឯកំ, ឆមានីចាសនឋានបច្ឆតោគមនឧប្បថគមនបដិសំយុត្តានិ បញ្ចាតិ ឥមានិ ទស សិក្ខាបទានិ សមនុភាសនសមុដ្ឋានានិ កាយវាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋហន្តិ, កិរិយានិ, សញ្ញាវិមោក្ខានិ, សចិត្តកានិ, លោកវជ្ជានិ, កាយកម្មវចីកម្មានិ, អកុសលចិត្តានិ, ទុក្ខវេទនានីតិ.

សូបោទនវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទំ ថេយ្យសត្ថសមុដ្ឋានំ កាយចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

ឆត្តបាណិទណ្ឌបាណិសត្ថបាណិអាវុធបាណិបាទុកឧបាហនយានសយនបល្លត្ថិកវេឋិតឱគុណ្ឋិតនាមកានិ ឯកាទស សិក្ខាបទានិ ធម្មទេសនសមុដ្ឋានានិ វាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋហន្តិ, កិរិយាកិរិយានិ, សញ្ញាវិមោក្ខានិ, សចិត្តកានិ, លោកវជ្ជានិ, វចីកម្មានិ, អកុសលចិត្តានិ, ទុក្ខវេទនានីតិ.

អវសេសានិ តេបណ្ណាស សិក្ខាបទានិ បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានានីតិ.

សព្ពសេខិយេសុ អាពាធបច្ចយា អនាបត្តិ, ថូបីកតបិណ្ឌបាតេ សូបព្យញ្ជនេន បដិច្ឆាទនេ ឧជ្ឈានសញ្ញិម្ហីតិ តីសុ សិក្ខាបទេសុ គិលានោ នត្ថីតិ.

សេខិយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សេខិយកណ្ឌំ និដ្ឋិតំ.