៦. ភេសជ្ជក្ខន្ធកំ

បញ្ចភេសជ្ជាទិកថា

២៦០. ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ – សារទិកេន អាពាធេនាតិ សរទកាលេ ឧប្បន្នេន បិត្តាពាធេន, តស្មិញ្ហិ កាលេ វស្សោទកេនបិ តេមេន្តិ, កទ្ទមម្បិ មទ្ទន្តិ, អន្តរន្តរា អាតបោបិ ខរោ ហោតិ, តេន តេសំ បិត្តំ កោដ្ឋព្ភន្តរគតំ ហោតិ. អាហារត្ថញ្ច ផរេយ្យាតិ អាហារត្ថំ សាធេយ្យ.

២៦១. នច្ឆាទេន្តីតិ ន ជិរន្តិ, ន វាតរោគំ បដិប្បស្សម្ភេតុំ សក្កោន្តិ. សេនេសិតានីតិ សិនិទ្ធានិ. ភត្តាច្ឆាទកេនាតិ ភត្តំ អរោចិកេន.

២៦២. អច្ឆវសន្តិអាទីសុ និស្សគ្គិយវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. កាលេ បដិគ្គហិតន្តិអាទីសុ មជ្ឈន្ហិកេ អវីតិវត្តេ បដិគ្គហេត្វា បចិត្វា បរិស្សាវេត្វា ចាតិ អត្ថោ. តេលបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតុន្តិ សត្តាហកាលិកតេលបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតុំ.

២៦៣. មូលភេសជ្ជាទិ វិនិច្ឆយោបិ ខុទ្ទកវណ្ណនាយំ វុត្តោយេវ. តស្មា ឥធ យំ យំ បុព្ពេ អវុត្តំ តំ តទេវ វណ្ណយិស្សាម. វចត្តន្តិ សេតវចំ. និសទំ និសទបោតកន្តិ បិសនសិលា ច បិសនបោតោ ច. ផគ្គវន្តិ លតាជាតិ. នត្តមាលន្តិ ករញ្ជំ. ហិង្គុហិង្គុជតុហិង្គុសិបាដិកា ហិង្គុជាតិយោយេវ. តកតកបត្តិតកបណ្ណិយោ លាខាជាតិយោ.

សាមុទ្ទន្តិ សមុទ្ទតីរេ វាលុកា វិយ សន្តិដ្ឋតិ. កាឡលោណន្តិ បកតិលោណំ. សិន្ធវន្តិ សេតវណ្ណំ បព្ពតេ ឧដ្ឋហតិ. ឧព្ភិទន្តិ ភូមិតោ អង្កុរំ ឧដ្ឋហតិ. ពិលន្តិ ទព្ពសម្ភារេហិ សទ្ធិំ បចិតំ, តំ រត្តវណ្ណំ.

២៦៤-៦. កាយោ វា ទុគ្គន្ធោតិ កស្សចិ អស្សាទីនំ វិយ កាយគន្ធោ ហោតិ, តស្សាបិ សិរីសកោសុម្ពាទិចុណ្ណានិ វា គន្ធចុណ្ណានិ វា សព្ពានិ វដ្ដន្តិ. ឆកណន្តិ គោមយំ. រជននិប្បក្កន្តិ រជនកសដំ. បាកតិកចុណ្ណម្បិ កោដ្ដេត្វា ឧទកេន តេមេត្វា ន្ហាយិតុំ វដ្ដតិ; ឯតម្បិ រជននិប្បក្កសង្ខេបមេវ គច្ឆតិ.

អាមកមំសញ្ច ខាទិ អាមកលោហិតញ្ច បិវីតិ ន តំ ភិក្ខុ ខាទិ ន បិវិ, អមនុស្សោ ខាទិត្វា ច បិវិត្វា ច បក្កន្តោ, តេន វុត្តំ – ‘‘តស្ស សោ អមនុស្សិកាពាធោ បដិប្បស្សម្ភី’’តិ.

អញ្ជនន្តិ សព្ពសង្គាហិកវចនមេតំ. កាឡញ្ជនន្តិ ឯកា អញ្ជនជាតិ. រសញ្ជនំ នានាសម្ភារេហិ កតំ. សោតញ្ជនន្តិ នទីសោតាទីសុ ឧប្បជ្ជនកំ អញ្ជនំ. គេរុកោ នាម សុវណ្ណគេរុកោ. កបល្លន្តិ ទីបសិខតោ គហិតមសិ. អញ្ជនូបបិំសនេហីតិ អញ្ជនេន សទ្ធិំ ឯកតោ បិំសិតព្ពេហិ, ន ហិ កិញ្ចិ អញ្ញនូបបិំសនំ ន វដ្ដតិ. ចន្ទនន្តិ លោហិតចន្ទនាទិកំ យំកិញ្ចិ. តគរាទីនិ បាកដានិ, អញ្ញានិបិ នីលុប្បលាទីនិ វដ្ដន្តិយេវ.

អដ្ឋិមយន្តិ មនុស្សដ្ឋិំ ឋបេត្វា អវសេសអដ្ឋិមយំ. ទន្តមយន្តិ ហត្ថិទន្តាទិសព្ពទន្តមយំ. វិសាណមយេបិ អកប្បិយំ នាម នត្ថិ, នឡមយាទយោ ឯកន្តកប្បិយាយេវ. សលាកដ្ឋានិយន្តិ យត្ថ សលាកំ ឱទហន្តិ, តំ សុសិរទណ្ឌកំ វា ថវិកំ វា អនុជានាមីតិ អត្ថោ. អំសពទ្ធកោតិ អញ្ជនិត្ថវិកាយ អំសពទ្ធកោ. យមកនត្ថុករណិន្តិ សមសោតាហិ ទ្វីហិ បនាឡិកាហិ ឯកំ នត្ថុករណិំ.

២៦៧. អនុជានាមិ ភិក្ខវេ តេលបាកន្តិ យំកិញ្ចិ ភេសជ្ជបក្ខិត្តំ សព្ពំ អនុញ្ញាតមេវ ហោតិ. អតិបក្ខិត្តមជ្ជានីតិ អតិវិយ ខិត្តមជ្ជានិ; ពហុំ មជ្ជំ បក្ខិបិត្វា យោជិតានីតិ អត្ថោ.

អង្គវាតោតិ ហត្ថបាទេ វាតោ. សម្ភារសេទន្តិ នានាវិធបណ្ណភង្គសេទំ. មហាសេទន្តិ មហន្តំ សេទំ; បោរិសប្បមាណំ អាវាដំ អង្គារានំ បូរេត្វា បំសុវាលិកាទីហិ បិទហិត្វា តត្ថ នានាវិធានិ វាតហរណបណ្ណានិ សន្ថរិត្វា តេលមក្ខិតេន គត្តេន តត្ថ និបជ្ជិត្វា សម្បរិវត្តន្តេន សរីរំ សេទេតុំ អនុជានាមីតិ អត្ថោ. ភង្គោទកន្តិ នានាបណ្ណភង្គកុថិតំ ឧទកំ; តេហិ បណ្ណេហិ ច ឧទកេន ច សិញ្ចិត្វា សិញ្ចិត្វា សេទេតព្ពោ. ឧទកកោដ្ឋកន្តិ ឧទកកោដ្ឋេ ចាដិំ វា ទោណិំ វា ឧណ្ហោទកស្ស បូរេត្វា តត្ថ បវិសិត្វា សេទកម្មករណំ អនុជានាមីតិ អត្ថោ.

បព្ពវាតោ ហោតីតិ បព្ពេ បព្ពេ វាតោ វិជ្ឈតិ. លោហិតំ មោចេតុន្តិ សត្ថកេន លោហិតំ មោចេតុំ. បជ្ជំ អភិសង្ខរិតុន្តិ យេន ផាលិតបាទា បាកតិកា ហោន្តិ; តំ នាឡិកេរាទីសុ នានាភេសជ្ជានិ បក្ខិបិត្វា បជ្ជំ អភិសង្ខរិតុំ; បាទានំ សប្បាយភេសជ្ជំ បចិតុន្តិ អត្ថោ. តិលកក្កេន អត្ថោតិ បិដ្ឋេហិ តិលេហិ អត្ថោ. កពឡិកន្តិ វណមុខេ សត្តុបិណ្ឌំ បក្ខិបិតុំ. សាសបកុឌ្ឌេនាតិ សាសបបិដ្ឋេន. វឌ្ឍមំសន្តិ អធិកមំសំ អាណិ វិយ ឧដ្ឋហតិ. លោណសក្ខរិកាយ ឆិន្ទិតុន្តិ ខុរេន ឆិន្ទិតុំ. វិកាសិកន្តិ តេលរុន្ធនបិលោតិកំ. សព្ពំ វណបដិកម្មន្តិ យំកិញ្ចិ វណបរិកម្មំ នាម អត្ថិ; សព្ពំ អនុជានាមីតិ អត្ថោ.

២៦៨. សាមំ គហេត្វាតិ ឥទំ ន កេវលំ សប្បទដ្ឋស្សេវ, អញ្ញស្មិម្បិ ទដ្ឋវិសេ សតិ សាមំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ; អញ្ញេសុ បន ការណេសុ បដិគ្គហិតមេវ វដ្ដតិ. កតោ ន បុន បដិគ្គហេតព្ពោតិ សចេ ភូមិប្បត្តោ, បដិគ្គហេតព្ពោ; អប្បត្តំ បន គហេតុំ វដ្ដតិ.

២៦៩. ឃរទិន្នកាពាធោតិ វសីករណបានកសមុដ្ឋិតរោគោ. សីតាលោឡិន្តិ នង្គលេន កសន្តស្ស ផាលេ លគ្គមត្តិកំ ឧទកេន អាលោឡេត្វា បាយេតុំ អនុជានាមីតិ អត្ថោ.

ទុដ្ឋគហណិកោតិ វិបន្នគហណិកោ; កិច្ឆេន ឧច្ចារោ និក្ខមតីតិ អត្ថោ. អាមិសខារន្តិ សុក្ខោទនំ ឈាបេត្វា តាយ ឆារិកាយ បគ្ឃរិតំ ខារោទកំ. មុត្តហរីតកន្តិ គោមុត្តបរិភាវិតំ ហរីតកំ. អភិសន្នកាយោតិ ឧស្សន្នទោសកាយោ. អច្ឆកញ្ជិយន្តិ តណ្ឌុលោទកមណ្ឌោ. អកដយុសន្តិ អសិនិទ្ធោ មុគ្គបចិតបានីយោ. កដាកដន្តិ សោវ ធោតសិនិទ្ធោ. បដិច្ឆាទនីយេនាតិ មំសរសេន.

គុឡាទិអនុជាននកថា

២៧២. សចេ ភិក្ខវេ បក្កាបិ មុគ្គា ជាយន្តីតិ បក្កា មុគ្គា សចេបិ ជាយន្តិ, យថាសុខំ បរិភុញ្ជិតព្ពា. បក្កត្តា ហិ តេ កប្បិយា ឯវ.

២៧៤. អន្តោវុត្ថន្តិ អកប្បិយកុដិយំ វុត្ថំ. សាមំ បក្កន្តិ ឯត្ថ យំកិញ្ចិ អាមិសំ ភិក្ខុនោ បចិតុំ ន វដ្ដតិ. សចេបិស្ស ឧណ្ហយាគុយា សុលសិបណ្ណានិ វា សិង្គិវេរំ វា លោណំ វា បក្ខិបន្តិ, តម្បិ ចាលេតុំ ន វដ្ដតិ, ‘‘យាគុំ និព្ពាបេមី’’តិ បន ចាលេតុំ វដ្ដតិ. ឧត្តណ្ឌុលភត្តំ លភិត្វាបិ បិទហិតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ បន មនុស្សា បិទហិត្វាវ ទេន្តិ, វដ្ដតិ; ‘‘ភត្តំ វា មា និព្ពាយតូ’’តិ បិទហិតុំ វដ្ដតិ. ខីរតក្កាទីសុ បន សកិំ កុថិតេសុ អគ្គិំ ទាតុំ វដ្ដតិ, បុនបាកស្ស អនុញ្ញាតត្តា. ឧក្កបិណ្ឌកាបិ ខាទន្តីតិ ពិឡាមូសិកគោធាមង្គុសា ខាទន្តិ. ទមកាតិ វិឃាសាទា.

២៧៦. តតោ នីហដន្តិ យត្ថ និមន្តិតា ភុញ្ជន្តិ, តតោ នីហដំ.

២៧៨. វនដ្ឋំ បោក្ខរដ្ឋន្តិ វនេ ចេវ បទុមិនិគច្ឆេ ច ជាតំ. អពីជន្តិ តរុណផលំ, យស្ស ពីជំ ន អង្កុរំ ជនេតិ. និព្ពដ្ដពីជន្តិ ពីជំ និព្ពដ្ដេត្វា អបនេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពកំ អម្ពបនសាទិ.

២៧៩. ទុរោបយោ វណោតិ ទុក្ខេន រុហតិ, ទុក្ខេន បាកតិកោ ហោតីតិ អត្ថោ. ទុប្បរិហារំ សត្ថន្តិ សម្ពាធេ ទុក្ខេន សត្ថំ បរិហរេយ្យំ. សត្ថកម្មំ វា វត្ថិកម្មំ វាតិ យថាបរិច្ឆិន្នេ ឱកាសេ យេន កេនចិ សត្ថេន វា សូចិយា វា កណ្ដកេន វា សត្តិកាយ វា បាសាណសក្ខលិកាយ វា នខេន វា ឆិន្ទនំ វា ផាលនំ វា វិជ្ឈនំ វា លេខនំ វា ន កាតព្ពំ; សព្ពញ្ហេតំ សត្ថកម្មមេវ ហោតិ. យេន កេនចិ បន ចម្មេន វា វត្ថេន វា វត្ថិបីឡនម្បិ ន កាតព្ពំ; សព្ពញ្ហេតំ វត្ថិកម្មមេវ ហោតិ. ឯត្ថ ច សម្ពាធស្ស សាមន្តា ទ្វង្គុលាតិ ឥទំ សត្ថកម្មំយេវ សន្ធាយ វុត្តំ. វត្ថិកម្មំ បន សម្ពាធេយេវ បដិក្ខិត្តំ. តត្ថ បន ខារំ អាទាតុំ យេន កេនចិ រជ្ជុកេន វា ពន្ធិតុំ វដ្ដតិ. យទិ តេន ឆិជ្ជតិ, សុច្ឆិន្នំ. អណ្ឌវុឌ្ឍិរោគេបិ សត្ថកម្មំ ន វដ្ដតិ, តស្មា អណ្ឌំ ផាលេត្វា ពីជានិ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘អរោគំ ករិស្សាមី’’តិ ន កត្តព្ពំ. អគ្គិតាបនភេសជ្ជាលិម្បនេសុ បន បដិក្ខេបោ នត្ថិ. វច្ចមគ្គេ ភេសជ្ជមក្ខិតា អាទានវដ្ដិ វា វេឡុនាឡិកា វា វដ្ដតិ, យាយ ខារកម្មំ វា ករោន្តិ, តេលំ វា បវេសេន្តិ.

២៨០. បវត្តមំសន្តិ មតស្ស មំសំ. មាឃាតោតិ តំ ទិវសំ ន លព្ភា កេនចិ កិញ្ចិ ជីវិតា វោរោបេតុំ. បោត្ថនិកន្តិ មំសច្ឆេទនសត្ថកំ វុច្ចតិ. កិម្បិមាយាតិ កិម្បិ ឥមាយ. ន ភគវា ឧស្សហតីតិ ន ភគវា សក្កោតិ. យត្រ ហិ នាមាតិ យស្មា នាម. បដិវេក្ខីតិ វីមំសិ; បដិបុច្ឆីតិ វុត្តំ ហោតិ. អប្បដិវេក្ខិត្វាតិ អប្បដិបុច្ឆិត្វា. សចេ បន អសុកមំសន្តិ ជានាតិ, បដិបុច្ឆនកិច្ចំ នត្ថិ, អជានន្តេន បន បុច្ឆិត្វាវ ខាទិតព្ពំ.

ហត្ថិមំសាទិបដិក្ខេបកថា

២៨១. សុនខមំសន្តិ ឯត្ថ អរញ្ញកោកា នាម សុនខសទិសា ហោន្តិ, តេសំ មំសំ វដ្ដតិ. យោ បន គាមសុនខិយា វា កោកេន កោកសុនខិយា វា គាមសុនខេន សំយោគា ឧប្បន្នោ, តស្ស មំសំ ន វដ្ដតិ, សោ ហិ ឧភយំ ភជតីតិ. អហិមំសន្តិ កស្សចិ អបាទកស្ស ទីឃជាតិកស្ស មំសំ ន វដ្ដតិ. សីហមំសាទីនិ បាកដានេវ.

ឯត្ថ ច មនុស្សមំសំ សជាតិតាយ បដិក្ខិត្តំ, ហត្ថិអស្សមំសំ រាជង្គតាយ, សុនខមំសញ្ច អហិមំសញ្ច បដិកូលតាយ, សីហមំសាទីនិ បញ្ច អត្តនោ អនុបទ្ទវត្ថាយាតិ. ឥមេសំ មនុស្សាទីនំ ទសន្នំ មំសម្បិ អដ្ឋិបិ លោហិតម្បិ ចម្មម្បិ លោមម្បិ សព្ពំ ន វដ្ដតិ, យំកិញ្ចិ ញត្វា វា អញត្វា វា ខាទន្តស្ស អាបត្តិយេវ. យទា ជានាតិ, តទា ទេសេតព្ពា. ‘‘អបុច្ឆិត្វា ខាទិស្សាមី’’តិ គណ្ហតោ បដិគ្គហណេ ទុក្កដំ, ‘‘បុច្ឆិត្វា ខាទិស្សាមី’’តិ គណ្ហតោ អនាបត្តិ. ឧទ្ទិស្ស កតំ បន ជានិត្វា ខាទន្តស្សេវ អាបត្តិ, បច្ឆា ជានន្តោ អាបត្តិយា ន ការេតព្ពោតិ.

យាគុមធុគោឡកាទិកថា

២៨២. ឯកត្តកោតិ ឯកកោ, នត្ថិ មេ ទុតិយោតិ អត្ថោ. បហូតំ យាគុញ្ច មធុគោឡកញ្ច បដិយាទាបេត្វាតិ សោ កិរ សតសហស្សំ វយំ កត្វា បដិយាទាបេសិ. អនុមោទនាគាថាបរិយោសានេ ‘‘បត្ថយតំ ឥច្ឆត’’ន្តិ បទានំ ‘‘អលមេវ ទាតុ’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. សចេ បន ‘‘បត្ថយតា ឥច្ឆតា’’តិ បាឋោ អត្ថិ, សោយេវ គហេតព្ពោ.

២៨៣. ភោជ្ជយាគុន្តិ យា បវារណំ ជនេតិ. យទគ្គេនាតិ យំ អាទិំ កត្វា. សគ្គា តេ អារទ្ធាតិ សគ្គនិព្ពត្តកបុញ្ញំ ឧបចិតន្តិ អត្ថោ. យថាធម្មោ ការេតព្ពោតិ បរម្បរភោជនេន ការេតព្ពោ, ភោជ្ជយាគុយា ហិ បវារណា ហោតីតិ.

២៨៤. នាហំ តំ កច្ចានាតិ តស្មិំ កិរ អវសិដ្ឋគុឡេ ទេវតា សុខុមោជំ បក្ខិបិំសុ, សា អញ្ញេសំ បរិណាមំ ន គច្ឆតិ, តស្មា ឯវមាហ. គិលានស្ស គុឡន្តិ តថារូបេន ព្យាធិនា គិលានស្ស បច្ឆាភត្តំ គុឡំ អនុជានាមីតិ អត្ថោ.

បាដលិគាមវត្ថុកថា

២៨៥. សព្ពសន្ថរិន្តិ យថា សព្ពំ សន្ថតំ ហោតិ, ឯវំ.

២៨៦. សុនិធវស្សការាតិ សុនិធោ ច វស្សការោ ច ទ្វេ ព្រាហ្មណា មគធរញ្ញោ មហាមត្តា មហាមច្ចា. វជ្ជីនំ បដិពាហាយាតិ វជ្ជិរាជកុលានំ អាយមុខបច្ឆិន្ទនត្ថំ. វត្ថូនីតិ ឃរវត្ថូនិ. ចិត្តានិ នមន្តិ និវេសនានិ មាបេតុន្តិ តា កិរ ទេវតា វត្ថុវិជ្ជាបាឋកានំ សរីរេ អធិមុច្ចិត្វា ឯវំ ចិត្តានិ នាមេន្តិ. កស្មា? អម្ហាកំ យថានុរូបំ សក្ការំ ករិស្សន្តីតិ អត្ថោ. តាវតិំសេហីតិ លោកេ កិរ សក្កំ ទេវរាជានំ វិស្សកម្មញ្ច ឧបាទាយ តាវតិំសា បណ្ឌិតាតិ សទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ, តេនេវាហ តាវតិំសេហីតិ, តាវតិំសេហិ សទ្ធិំ មន្តេត្វា វិយ មាបេន្តីតិ អត្ថោ. យាវតា អរិយំ អាយតនន្តិ យត្តកំ អរិយមនុស្សានំ ឱសរណដ្ឋានំ នាម អត្ថិ. យាវតា វណិប្បថោតិ យត្តកំ វាណិជានំ អាភតភណ្ឌស្ស រាសិវសេនេវ កយវិក្កយដ្ឋានំ នាម អត្ថិ. ឥទំ អគ្គនគរន្តិ តេសំ អរិយាយតនវណិប្បថានំ ឥទំ អគ្គនគរំ ភវិស្សតិ. បុដភេទនន្តិ បុដភេទនដ្ឋានំ មោចនដ្ឋានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អគ្គិតោ វាតិអាទីសុ សមុច្ចយត្ថោ វា សទ្ទោ. តត្រ ហិ ឯកស្ស កោដ្ឋាសស្ស អគ្គិតោ, ឯកស្ស ឧទកតោ, ឯកស្ស អព្ភន្តរតោ, អញ្ញមញ្ញភេទា អន្តរាយោ ភវិស្សតិ. ឧឡុម្បន្តិ បារគមនត្ថាយ អាណិយោ អាកោដេត្វា កតំ. កុល្លន្តិ វល្លិអាទីហិ ពន្ធិត្វា កតំ.

អណ្ណវន្តិ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន យោជនមត្តំ គម្ភីរស្ស ច បុថុល្លស្ស ច ឧទកដ្ឋានស្សេតំ អធិវចនំ. សរន្តិ ឥធ នទី អធិប្បេតា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យេ គម្ភីរំ វិត្ថតំ តណ្ហាសរំ តរន្តិ, តេ អរិយមគ្គសង្ខាតំ សេតុំ កត្វាន វិសជ្ជ បល្លលានិ អនាមសិត្វាវ ឧទកភរិតានិ និន្នដ្ឋានានិ; អយំ បន ឥទំ អប្បមត្តកំ ឧទកំ ឧត្តរិតុកាមោបិ កុល្លញ្ហិ បរិជនោ ពន្ធតិ, ពុទ្ធា បន ពុទ្ធសាវកា ច វិនា ឯវ កុល្លេន តិណ្ណា មេធាវិនោ ជនាតិ.

២៨៧. អននុពោធាតិ អពុជ្ឈនេន. សន្ធាវិតន្តិ ភវតោ ភវំ គមនវសេន សន្ធាវិតំ. សំសរិតន្តិ បុនប្បុនំ គមនវសេន សំសរិតំ. មមញ្ចេវ តុម្ហាកញ្ចាតិ មយា ច តុម្ហេហិ ច. អថ វា សន្ធាវិតំ សំសរិតន្តិ សន្ធាវនំ សំសរណំ មមញ្ចេវ តុម្ហាកញ្ច អហោសីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សំសិតន្តិ សំសរិតំ. ភវនេត្តិ សមូហតាតិ ភវតោ ភវគមនា សន្ធាវនា តណ្ហារជ្ជុ សុដ្ឋុ ហតា ឆិន្នា អប្បវត្តិកតា.

២៨៩. នីលាតិ ឥទំ សព្ពសង្គាហកំ. នីលវណ្ណាតិអាទិ តស្សេវ វិភាគទស្សនត្ថំ. តត្ថ ន តេសំ បកតិវណ្ណា នីលា, នីលវិលេបនានំ វិចិត្តតាវសេនេតំ វុត្តំ. បដិវដ្ដេសីតិ បហារេសិ. សាហារំ ទជ្ជេយ្យាថាតិ សជនបទំ ទទេយ្យាថ. អង្គុលិំ ផោដេសុន្តិ អង្គុលិំ ចាលេសុំ. អម្ពកាយាតិ ឥត្ថិកាយ. ឱលោកេថាតិ បស្សថ. អបលោកេថាតិ បុនប្បុនំ បស្សថ. ឧបសំហរថាតិ ឧបនេថ. ឥមំ លិច្ឆវិបរិសំ តុម្ហាកំ ចិត្តេន តាវតិំសបរិសំ ហរថ, តាវតិំសស្ស សមកំ កត្វា បស្សថាតិ អត្ថោ.

សីហសេនាបតិវត្ថុអាទិកថា

២៩០. ធម្មស្ស ច អនុធម្មំ ព្យាករោន្តីតិ ភគវតា វុត្តការណស្ស អនុការណំ កថេន្តិ. សហធម្មិកោ វាទានុវាទោតិ អបរេហិ វុត្តការណេន សការណោ ហុត្វា តុម្ហាកំ វាទោ វិញ្ញុគរហិតព្ពំ ការណំ កោចិ អប្បមត្តកោបិ កិំ ន អាគច្ឆតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘កិំ សព្ពការេនាបិ តុម្ហាកំ វាទេ គារយ្ហការណំ នត្ថី’’តិ. អនព្ភក្ខាតុកាមាតិ អភិភវិត្វា ន អាចិក្ខិតុកាមា.

២៩៣. អនុវិច្ចការន្តិ អនុវិទិត្វា ចិន្តេត្វា តុលយិត្វា កាតព្ពំ ករោហីតិ វុត្តំ ហោតិ. ញាតមនុស្សានន្តិ លោកេ បាកដានំ. សាធុ ហោតីតិ សុន្ទរំ ហោតិ. បដាកំ បរិហរេយ្យុន្តិ បដាកំ ឧក្ខិបិត្វា នគរេ ឃោសន្តា អាហិណ្ឌេយ្យុំ. កស្មា? ‘‘ឯវំ នោ អម្ហាកំ មហន្តភាវោ ភវិស្សតី’’តិ. ឱបានភូតន្តិ បដិយត្តឧទបានោ វិយ ឋិតំ. កុលន្តិ និវេសនំ. ទាតព្ពំ មញ្ញេយ្យាសីតិ មា ឥមេសំ ទេយ្យធម្មំ ឧបច្ឆិន្ទិត្ថ, សម្បត្តានញ្ហិ ទាតព្ពមេវាតិ ឱវទតិ. ឱការោតិ អវការោ លាមកភាវោ. សាមុក្កំសិកាតិ អត្តនាយេវ ឧទ្ធរិត្វា គហិតា; អសាធារណំ អញ្ញេសន្តិ អត្ថោ. ឧទ្ទិស្ស កតន្តិ ឧទ្ទិសិត្វា កតំ.

២៩៤. បដិច្ចកម្មន្តិ អត្តានំ បដិច្ច កតន្តិ អត្ថោ. អថ វា បដិច្ចកម្មន្តិ និមិត្តកម្មស្សេតំ អធិវចនំ, តំ បដិច្ចកម្មំ ឯត្ថ អត្ថីតិ មំសម្បិ បដិច្ចកម្មន្តិ វុត្តំ. យោ ហិ ឯវរូបំ មំសំ បរិភុញ្ជតិ, សោបិ តស្ស កម្មស្ស ទាយាទោ ហោតិ, វធកស្ស វិយ តស្សាបិ បាណឃាតកម្មំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ជិរិទន្តិតិ ជិរន្តិ អព្ភាចិក្ខន្តា ន ជិរន្តិ, អព្ភក្ខានស្ស អន្តំ ន គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. តិកោដិបរិសុទ្ធកថា សង្ឃភេទសិក្ខាបទវណ្ណនាយំ វុត្តា.

កប្បិយភូមិអនុជាននកថា

២៩៥. សកដបរិវដ្ដន្តិ សកដេហិ បរិក្ខេបំ វិយ កត្វា អច្ឆន្តិ. បច្ចន្តិមន្តិ អភិលាបមត្តមេតំ ‘‘យំ សង្ឃោ អាកង្ខតី’’តិ វុត្តត្តា បន ធុរវិហារោបិ សម្មន្និតុំ វដ្ដតិ, កម្មវាចំ អវត្វា អបលោកនេនាបិ វដ្ដតិយេវ. កាកោរវសទ្ទន្តិ តត្ថ តត្ថ បវិដ្ឋានំ អាមិសខាទនត្ថាយ អនុប្បគេយេវ សន្និបតិតានំ កាកានំ ឱរវសទ្ទំ. យសោជោ នាម កបិលសុត្តបរិយោសានេ បព្ពជិតានំ បញ្ចន្នំ សតានំ អគ្គបុរិសោ.

ឧស្សាវនន្តិកន្តិអាទីសុ ឧស្សាវនន្តិកា តាវ ឯវំ កត្តព្ពា. យោ ថម្ភានំ វា ឧបរិ ភិត្តិបាទេ វា និខនិត្វា វិហារោ ករិយតិ, តស្ស ហេដ្ឋា ថម្ភបដិច្ឆកា បាសាណា ភូមិគតិកា ឯវ. បឋមថម្ភំ បន បឋមភិត្តិបាទំ វា បតិដ្ឋាបេន្តេហិ ពហូហិ សម្បរិវារេត្វា ‘‘កប្បិយកុដិំ ករោម, កប្បិយកុដិំ ករោមា’’តិ វាចំ និច្ឆារេន្តេហិ មនុស្សេសុ ឧក្ខិបិត្វា បតិដ្ឋាបេន្តេសុ អាមសិត្វា វា សយំ ឧក្ខិបិត្វា វា ថម្ភេ វា ភិត្តិបាទោ វា បតិដ្ឋាបេតព្ពោ. កុរុន្ទិមហាបច្ចរីសុ បន ‘‘កប្បិយកុដិ កប្បិយកុដី’’តិ វត្វា បតិដ្ឋាបេតព្ពន្តិ វុត្តំ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘សង្ឃស្ស កប្បិយកុដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វុត្តំ. តំ បន អវត្វាបិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តនយេន វុត្តេ ទោសោ នត្ថិ. ឥទំ បនេត្ថ សាធារណលក្ខណំ, ថម្ភបតិដ្ឋានញ្ច វចនបរិយោសានញ្ច សមកាលំ វដ្ដតិ. សចេ ហិ អនិដ្ឋិតេ វចនេ ថម្ភោ បតិដ្ឋាតិ, អប្បតិដ្ឋិតេ វា តស្មិំ វចនំ និដ្ឋាតិ, អកតា ហោតិ កប្បិយកុដិ. តេនេវ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ – ‘‘ពហូហិ សម្បរិវារេត្វា វត្តព្ពំ, អវស្សញ្ហិ ឯត្ថ ឯកស្សបិ វចននិដ្ឋានញ្ច ថម្ភបតិដ្ឋានញ្ច ឯកតោ ភវិស្សតី’’តិ.

ឥដ្ឋកសិលាមត្តិកាកុដ្ដិកាសុ បន កុដីសុ ហេដ្ឋា ចយំ ពន្ធិត្វា វា អពន្ធិត្វា វា ករោន្តុ, យតោ បដ្ឋាយ ភិត្តិំ ឧដ្ឋាបេតុកាមា ហោន្តិ, តំ សព្ពបឋមំ ឥដ្ឋកំ វា សិលំ វា មត្តិកាបិណ្ឌំ វា គហេត្វា វុត្តនយេនេវ កប្បិយកុដិ កាតព្ពា. ឥដ្ឋកាទយោ ហិ ភិត្តិយា បឋមិដ្ឋកាទីនំ ហេដ្ឋា ន វដ្ដន្តិ, ថម្ភា បន ឧបរិ ឧគ្គច្ឆន្តិ, តស្មា វដ្ដន្តិ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘ថម្ភេហិ ករិយមានេ ចតូសុ កោណេសុ ចត្តារោ ថម្ភា ឥដ្ឋកាទិកុដ្ដេ ចតូសុ កោណេសុ ទ្វេ តិស្សោ ឥដ្ឋកា អធិដ្ឋាតព្ពា’’តិ វុត្តំ. តថា បន អកតាយបិ ទោសោ នត្ថិ, អដ្ឋកថាសុ ហិ វុត្តមេវ បមាណំ.

គោនិសាទិកា ទុវិធា – អារាមគោនិសាទិកា, វិហារគោនិសាទិកាតិ. តាសុ យត្ថ នេវ អារាមោ ន សេនាសនានិ បរិក្ខិត្តានិ ហោន្តិ, អយំ ‘‘អារាមគោនិសាទិកា’’ នាម. យត្ថ សេនាសនានិ សព្ពានិ វា ឯកច្ចានិ វា បរិក្ខិត្តានិ, អារាមោ អបរិក្ខិត្តោ, អយំ ‘‘វិហារគោនិសាទិកា’’ នាម. ឥតិ ឧភយត្រាបិ អារាមស្ស អបរិក្ខិត្តភាវោយេវ បមាណំ. អារាមោ បន ឧបឌ្ឍបរិក្ខិត្តោបិ ពហុតរំ បរិក្ខិត្តោបិ បរិក្ខិត្តោយេវ នាមាតិ កុរុន្ទិមហអាបច្ចរិយាទីសុ វុត្តំ. ឯត្ថ កប្បិយកុដិំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ.

គហបតីតិ មនុស្សា អាវាសំ កត្វា ‘‘កប្បិយកុដិំ ទេម, បរិភុញ្ជថា’’តិ វទន្តិ, ឯសា គហបតិ នាម. ‘‘កប្បិយកុដិំ កាតុំ ទេមា’’តិ វុត្តេបិ វដ្ដតិយេវ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ បន ‘‘យស្មា ភិក្ខុំ ឋបេត្វា សេសសហធម្មិកានំ សព្ពេសញ្ច ទេវមនុស្សានំ ហត្ថតោ បដិគ្គហោ ច សន្និធិ ច អន្តោវុត្ថញ្ច តេសំ សន្តកំ ភិក្ខុស្ស វដ្ដតិ, តស្មា តេសំ គេហានិ វា តេហិ ទិន្នា កប្បិយកុដិ វា គហបតីតិ វុច្ចតី’’តិ វុត្តំ. បុនបិ វុត្តំ – ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស វិហារំ ឋបេត្វា ភិក្ខុនុបស្សយោ វា អារាមិកានំ វា តិត្ថិយានំ វា ទេវតានំ វា នាគានំ វា អបិ ព្រហ្មានំ វិមានំ កប្បិយកុដិ ហោតី’’តិ, តំ សុវុត្តំ; សង្ឃសន្តកមេវ ហិ ភិក្ខុសន្តកំ វា គេហំ គហបតិកុដិកា ន ហោតិ. សម្មុតិកា នាម កម្មវាចំ សាវេត្វា កតាតិ.

យំ ឥមាសុ ចតូសុ កប្បិយភូមីសុ វុត្ថំ អាមិសំ, តំ សព្ពំ អន្តោវុត្ថសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ. ភិក្ខូនញ្ច ភិក្ខុនីនញ្ច អន្តោវុត្ថអន្តោបក្កមោចនត្ថញ្ហិ កប្បិយកុដិយោ អនុញ្ញាតា. យំ បន អកប្បិយភូមិយំ សហសេយ្យប្បហោនកេ គេហេ វុត្ថំ សង្ឃិកំ វា បុគ្គលិកំ វា ភិក្ខុស្ស ភិក្ខុនិយា វា សន្តកំ ឯករត្តម្បិ ឋបិតំ, តំ អន្តោវុត្ថំ; តត្ថ បក្កញ្ច អន្តោបក្កំ នាម ហោតិ, ឯតំ ន កប្បតិ. សត្តាហកាលិកំ បន យាវជីវិកញ្ច វដ្ដតិ.

តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – សាមណេរោ ភិក្ខុស្ស តណ្ឌុលាទិកំ អាមិសំ អាហរិត្វា កប្បិយកុដិយំ និក្ខិបិត្វា បុនទិវសេ បចិត្វា ទេតិ, អន្តោវុត្ថំ ន ហោតិ. តត្ថ អកប្បិយកុដិយំ និក្ខិត្តសប្បិអាទីសុ យំកិញ្ចិ បក្ខិបិត្វា ទេតិ, មុខសន្និធិ នាម ហោតិ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘អន្តោវុត្ថំ ហោតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ នាមមត្តមេវ នានាករណំ. ភិក្ខុ អកប្បិយកុដិយំ ឋបិតសប្បិញ្ច យាវជីវិកបណ្ណញ្ច ឯកតោ បចិត្វា បរិភុញ្ជតិ, សត្តាហំ និរាមិសំ វដ្ដតិ. សចេ អាមិសសំសដ្ឋំ កត្វា បរិភុញ្ជតិ, អន្តោវុត្ថញ្ចេវ សាមំបាកញ្ច ហោតិ. ឯតេនុបាយេន សព្ពសំសគ្គា វេទិតព្ពា.

ឥមា បន កប្បិយកុដិយោ កទា ជហិតវត្ថុកា ហោន្តិ? ឧស្សាវនន្តិកា តាវ យា ថម្ភានំ ឧបរិ ភិត្តិបាទេ វា និខណិត្វា កតា, សា សព្ពេសុ ថម្ភេសុ ច ភិត្តិបាទេសុ ច អបនីតេសុ ជហិតវត្ថុកា ហោតិ. សចេ បន ថម្ភេ វា ភិត្តិបាទេ វា បរិវត្តេន្តិ, យោ យោ ឋិតោ តត្ថ តត្ថ បតិដ្ឋាតិ, សព្ពេសុបិ បរិវត្តិតេសុ អជហិតវត្ថុកាវ ហោតិ. ឥដ្ឋកាទីហិ កតា ចយស្ស ឧបរិ ភិត្តិអត្ថាយ ឋបិតំ ឥដ្ឋកំ វា សិលំ វា មត្តិកាបិណ្ឌំ វា អាទិំកត្វា វិនាសិតកាលេ ជហិតវត្ថុកា ហោតិ. យេហិ បន ឥដ្ឋកាទីហិ អធិដ្ឋិតា, តេសុ អបនីតេសុបិ តទញ្ញាសុ បតិដ្ឋិតាសុ អជហិតវត្ថុកាវ ហោតិ.

គោនិសាទិកា បាការាទីហិ បរិក្ខេបេ កតេ ជហិតវត្ថុកា ហោតិ. បុន តស្មិំ អារាមេ កប្បិយកុដិ លទ្ធុំ វដ្ដតិ. សចេ បន បុនបិ បាការាទយោ តត្ថ តត្ថ ខណ្ឌា ហោន្តិ, តតោ តតោ គាវោ បវិសន្តិ, បុន កប្បិយកុដិ ហោតិ. ឥតរា បន ទ្វេ គោបានសីមត្តំ ឋបេត្វា សព្ពស្មិំ ឆទនេ វិនដ្ឋេ ជហិតវត្ថុកា ហោន្តិ. សចេ គោបានសីនំ ឧបរិ ឯកម្បិ បក្ខបាសកមណ្ឌលំ អត្ថិ, រក្ខតិ.

យត្រ បនិមា ចតស្សោបិ កប្បិយភូមិយោ នត្ថិ, តត្ថ កិំ កាតព្ពំ? អនុបសម្បន្នស្ស ទត្វា តស្ស សន្តកំ កត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ. តត្រិទំ វត្ថុ – ករវិកតិស្សត្ថេរោ កិរ វិនយធរបាមោក្ខោ មហាសីវត្ថេរស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. សោ ទីបាលោកេន សប្បិកុម្ភំ បស្សិត្វា ‘‘ភន្តេ កិមេត’’ន្តិ បុច្ឆិ. ថេរោ ‘‘អាវុសោ គាមតោ សប្បិកុម្ភោ អាភតោ, លូខទិវសេ សប្បិនា ភុញ្ជនត្ថាយា’’តិ អាហ. តតោ នំ តិស្សត្ថេរោ ‘‘ន វដ្ដតិ ភន្តេ’’តិ អាហ. ថេរោ បុនទិវសេ បមុខេ និក្ខិបាបេសិ. តិស្សត្ថេរោ បុន ឯកទិវសេ អាគតោ តំ ទិស្វា តថេវ បុច្ឆិត្វា ‘‘ភន្តេ សហសេយ្យប្បហោនកដ្ឋានេ ឋបេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ អាហ. ថេរោ បុនទិវសេ ពហិ នីហរាបេត្វា និក្ខិបាបេសិ, តំ ចោរា ហរិំសុ. សោ បុន ឯកទិវសំ អាគតំ តិស្សត្ថេរំ អាហ – ‘‘អាវុសោ តយា ‘ន វដ្ដតី’តិ វុត្តោ សោ កុម្ភោ ពហិ និក្ខិត្តោ ចោរេហិ អវហតោ’’តិ. តតោ នំ តិស្សត្ថេរោ អាហ – ‘‘ននុ ភន្តេ អនុបសម្បន្នស្ស ទាតព្ពោ អស្ស, អនុបសម្បន្នស្ស ហិ ទត្វា តស្ស សន្តកំ កត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ.

២៩៦-៩. មេណ្ឌកវត្ថុ ឧត្តានមេវ. អបិ ចេត្ថ អនុជានាមិ ភិក្ខវេ បញ្ច គោរសេតិ ឥមេ បញ្ច គោរសេ វិសុំ បរិភោគេន បរិភុញ្ជិតុម្បិ អនុជានាមីតិ អត្ថោ. បាថេយ្យំ បរិយេសិតុន្តិ ឯត្ថ សចេ កេចិ សយមេវ ញត្វា ទេន្តិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ; នោ ចេ ទេន្តិ, ញាតិបវារិតដ្ឋានតោ វា ភិក្ខាចារវត្តេន វា បរិយេសិតព្ពំ. តថា អលភន្តេន អញ្ញាតិកអបវារិតដ្ឋានតោ យាចិត្វាបិ គហេតព្ពំ. ឯកទិវសេន គមនីយេ មគ្គេ ឯកភត្តត្ថាយ បរិយេសិតព្ពំ. ទីឃេ អទ្ធានេ យត្តកេន កន្តារំ និត្ថរតិ, តត្តកំ បរិយេសិតព្ពំ.

កេណិយជដិលវត្ថុកថា

៣០០. កាជេហិ គាហាបេត្វាតិ បញ្ចហិ កាជសតេហិ សុសង្ខតស្ស ពទរបានស្ស កុដសហស្សំ គាហាបេត្វា. ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ធម្មិំ កថំ កត្វាតិ ‘‘សាធុ ភិក្ខវេ បានំ អបិវន្តា សមណស្ស គោតមស្ស សាវកា បច្ចយពាហុល្លិកាតិ វាទំ ន ឧប្បាទយិត្ថ, មយិ ច គារវំ អកត្ថ, មម ច តុម្ហេសុ គារវំ ជនយិត្ថ, ឥតិ វោ អហំ ឥមិនា ការណេន សុដ្ឋុ បសន្នោ’’តិអាទិនា នយេន ធម្មិំ កថំ កត្វា អនុជានាមិ ភិក្ខវេ អដ្ឋ បានានីតិអាទិមាហ.

តត្ថ អម្ពបានន្តិ អាមេហិ វា បក្កេហិ វា អម្ពេហិ កតបានំ. តត្ថ អាមេហិ ករោន្តេន អម្ពតរុណានិ ភិន្ទិត្វា ឧទកេ បក្ខិបិត្វា អាតបេ អាទិច្ចបាកេន បចិត្វា បរិស្សាវេត្វា តទហុបដិគ្គហិតេហិ មធុសក្ករកប្បូរាទីហិ យោជេត្វា កាតព្ពំ. ឯវំ កតំ បុរេភត្តមេវ កប្បតិ. អនុបសម្បន្នេហិ កតំ លភិត្វា បន បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតំ បុរេភត្តំ សាមិសបរិភោគេនាបិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តំ និរាមិសបរិភោគេន យាវ អរុណុគ្គមនា វដ្ដតិយេវ. ឯស នយោ សព្ពបានេសុ.

តេសុ បន ជម្ពុបានន្តិ ជម្ពុផលេហិ កតបានំ. ចោចបានន្តិ អដ្ឋិកេហិ កទលិផលេហិ កតបានំ. មោចបានន្តិ អនដ្ឋិកេហិ កទលិផលេហិ កតបានំ. មធុកបានន្តិ មធុកានំ ជាតិរសេន កតបានំ; តំ បន ឧទកសម្ភិន្នំ វដ្ដតិ, សុទ្ធំ ន វដ្ដតិ. មុទ្ទិកបានន្តិ មុទ្ទិកា ឧទកេ មទ្ទិត្វា អម្ពបានំ វិយ កតបានំ. សាលូកបានន្តិ រត្តុប្បលនីលុប្បលាទីនំ សាលូកេ មទ្ទិត្វា កតបានំ. ផារុសកបានន្តិ ផារុសកផលេហិ អម្ពបានំ វិយ កតបានំ. ឥមានិ អដ្ឋ បានានិ សីតានិបិ អាទិច្ចបាកានិបិ វដ្ដន្តិ, អគ្គិបាកានិ ន វដ្ដន្តិ. ធញ្ញផលរសន្តិ សត្តន្នំ ធញ្ញានំ ផលរសំ. ឌាករសន្តិ បក្កឌាករសំ. យាវកាលិកបត្តានញ្ហិ បុរេភត្តំយេវ រសោ កប្បតិ. យាវជីវិកានំ បដិគ្គហេត្វា ឋបិតសប្បិអាទីហិ សទ្ធិំ បក្កានំ សត្តាហំ កប្បតិ. សចេ បន សុទ្ធឧទកេន បចតិ, យាវជីវម្បិ វដ្ដតិ. ខីរាទីហិ បន សទ្ធិំ បចិតុំ ន វដ្ដតិ. អញ្ញេហិ បក្កម្បិ ឌាករសសង្ខ្យមេវ គច្ឆតិ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘យាវកាលិកបត្តានម្បិ សីតោទកេន មទ្ទិត្វា កតរសោ វា អាទិច្ចបាកោ វា វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. ឋបេត្វា មធុកបុប្ផរសន្តិ ឯត្ថ មធុកបុប្ផរសោ អគ្គិបាកោ វា ហោតុ អាទិច្ចបាកោ វា, បច្ឆាភត្តំ ន វដ្ដតិ. បុរេភត្តម្បិ យំ បានំ គហេត្វា មជ្ជំ ករោន្តិ, សោ អាទិតោ បដ្ឋាយ ន វដ្ដតិ. មធុកបុប្ផំ បន អល្លំ វា សុក្ខំ វា ភជ្ជិតំ វា តេន កតផាណិតំ វា យតោ បដ្ឋាយ មជ្ជំ ន ករោន្តិ, តំ សព្ពំ បុរេភត្តំ វដ្ដតិ. ឧច្ឆុរសោ និកសដោ បច្ឆាភត្តំ វដ្ដតិ. ឥតិ បានានិ អនុជានន្តេន ឥមេបិ ចត្តារោ រសា អនុញ្ញាតាតិ. អគ្គិហុត្តមុខា យញ្ញាតិអាទីសុ អគ្គិហុតំ សេដ្ឋំ, អគ្គិហុតំ មុខន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

រោជមល្លាទិវត្ថុកថា

៣០១-២. រោជវត្ថុ ឧត្តានត្ថមេវ. តត្ថ សង្ករំ អកំសូតិ កតិកំ អកំសុ. ឧឡារំ ខោ តេ ឥទន្តិ សុន្ទរំ ខោ តេ ឥទំ. នាហំ ភន្តេ អានន្ទ ពហុកតោតិ នាហំ ពុទ្ធាទិគតបសាទពហុមានេន ឥធាគតោតិ ទស្សេតិ. សព្ពញ្ច ឌាកន្តិ សប្បិអាទីហិ បក្កំ វា អបក្កំ វា យំកិញ្ចិ ឌាកំ. បិដ្ឋខាទនីយន្តិ បិដ្ឋមយំ ខាទនីយំ; រោជោ កិរ ឥទំ ឧភយម្បិ សតសហស្សំ វយំ កត្វា បដិយាទាបេសិ.

៣០៣. មញ្ជុកាតិ មធុរវចនា. បដិភានេយ្យកាតិ សកេ សិប្បេ បដិភានសម្បន្នា. ទក្ខាតិ ឆេកា, អនលសា វា. បរិយោទាតសិប្បាតិ និទ្ទោសសិប្បា. នាឡិយាវាបកេនាតិ នាឡិយា ច អាវាបកេន ច. អាវាបកោ នាម យត្ថ លទ្ធំ លទ្ធំ អាវបន្តិ, បក្ខិបន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ន ច ភិក្ខវេ នហាបិតបុព្ពេន ខុរភណ្ឌន្តិ ឯត្ថ គហេត្វា បរិហរិតុមេវ ន វដ្ដតិ, អញ្ញស្ស សន្តកេន កេសេ ឆេទេតុំ វដ្ដតិ. សចេ វេតនំ គហេត្វា ឆិន្ទតិ, ន វដ្ដតិ. យោ អនហាបិតបុព្ពោ តស្ស បរិហរិតុម្បិ វដ្ដតិ, តំ វា អញ្ញំ វា គហេត្វា កេសេ ឆេទេតុម្បិ វដ្ដតិ.

៣០៤. ភាគំ ទត្វាតិ ទសមភាគំ ទត្វា; ឥទំ កិរ ជម្ពុទីបេ បោរាណកចារិត្តំ, តស្មា ទសកោដ្ឋាសេ កត្វា ឯកោ កោដ្ឋាសោ ភូមិសាមិកានំ ទាតព្ពោ.

ចតុមហាបទេសកថា

៣០៥. យំ ភិក្ខវេ មយា ឥទំ ន កប្បតីតិ ឥមេ ចត្តារោ មហាបទេសេ ភគវា ភិក្ខូនំ នយគ្គហណត្ថាយ អាហ. តត្ថ ធម្មសង្គាហកត្ថេរា សុត្តំ គហេត្វា បរិមទ្ទន្តា ឥទំ អទ្ទសំសុ. ឋបេត្វា ធញ្ញផលរសន្តិ សត្តធញ្ញរសានិ បច្ឆាភត្តំ ន កប្បន្តីតិ បដិក្ខិត្តានិ. តាលនាឡិកេរបនសលពុជអលាពុកុម្ភណ្ឌបុស្សផលតិបុសផលឯឡាលុកានិ, នវ មហាផលានិ សព្ពញ្ច អបរណ្ណំ, ធញ្ញគតិកមេវ. តំ កិញ្ចាបិ ន បដិក្ខិត្តំ, អថ ខោ អកប្បិយំ អនុលោមេតិ, តស្មា បច្ឆាភត្តំ ន កប្បតិ. អដ្ឋ បានានិ អនុញ្ញាតានិ. អវសេសានិ វេត្តតិន្តិណិកមាតុលុង្គកបិត្ថកោសម្ពករមន្ទាទិខុទ្ទកផលបានានិ អដ្ឋបានគតិកានេវ, តានិ កិញ្ចាបិ ន អនុញ្ញាតានិ, អថ ខោ កប្បិយំ អនុលោមេន្តិ, តស្មា កប្បន្តិ. ឋបេត្វា ហិ សានុលោមំ ធញ្ញផលរសំ អញ្ញំ ផលបានំ នាម អកប្បិយំ នត្ថិ, សព្ពំ យាមកាលិកំយេវាតិ កុរុន្ទិយំ វុត្តំ.

ភគវតា ឆ ចីវរានិ អនុញ្ញាតានិ. ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ តេសំ អនុលោមានិ ទុកូលំ, បត្តុណ្ណំ, ចីនបដ្ដំ, សោមារបដ្ដំ, ឥទ្ធិមយិកំ, ទេវទត្តិយន្តិ អបរានិ ឆ អនុញ្ញាតានិ. តត្ថ ‘‘បត្តុណ្ណ’’ន្តិ បត្តុណ្ណទេសេ បាណកេហិ សញ្ជាតវត្ថំ. ទ្វេ បដា ទេសនាមេនេវ វុត្តា. តានិ តីណិ កោសេយ្យស្សានុលោមានិ. ទុកូលំ សាណស្ស, ឥតរានិ ទ្វេ កប្បាសិកស្ស វា សព្ពេសំ វា.

ភគវតា ឯកាទស បត្តេ បដិក្ខិបិត្វា ទ្វេ បត្តា អនុញ្ញាតា – លោហបត្តោ ចេវ មត្តិកាបត្តោ ច. លោហថាលកំ, មត្តិកាថាលកំ, តម្ពលោហថាលកន្តិ តេសំយេវ អនុលោមានិ. ភគវតា តយោ តុម្ពា អនុញ្ញាតា – លោហតុម្ពោ, កដ្ឋតុម្ពោ, ផលតុម្ពោតិ. កុណ្ឌិកា, កញ្ចនកោ, ឧទកតុម្ពោតិ តេសំយេវ អនុលោមានិ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘បានីយសង្ខបានីយសរាវកានិ ឯតេសំ អនុលោមានី’’តិ វុត្តំ. បដ្ដិកា, សូករន្តន្តិ ទ្វេ កាយពន្ធនានិ អនុញ្ញាតានិ, ទុស្សបដ្ដេន រជ្ជុកេន ច កតកាយពន្ធនានិ តេសំ អនុលោមានិ. សេតច្ឆត្តំ, កិលញ្ជច្ឆត្តំ, បណ្ណច្ឆត្តន្តិ តីណិ ឆត្តានិ អនុញ្ញាតានិ. ឯកបណ្ណច្ឆត្តំ តេសំយេវ អនុលោមន្តិ ឥមិនា នយេន បាឡិញ្ច អដ្ឋកថញ្ច អនុបេក្ខិត្វា អញ្ញានិបិ កប្បិយាកប្បិយានំ អនុលោមានិ វេទិតព្ពានិ.

តទហុបដិគ្គហិតំ កាលេ កប្បតីតិអាទិ សព្ពំ សម្ភិន្នរសំ សន្ធាយ វុត្តំ. សចេ ហិ ឆល្លិម្បិ អនបនេត្វា សកលេនេវ នាឡិកេរផលេន សទ្ធិំ បានកំ បដិគ្គហិតំ ហោតិ, នាឡិកេរំ អបនេត្វា តំ វិកាលេបិ កប្បតិ. ឧបរិ សប្បិបិណ្ឌំ ឋបេត្វា សីតលបាយាសំ ទេន្តិ, យំ បាយាសេន អសំសដ្ឋំ សប្បិ, តំ អបនេត្វា សត្តាហំ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. ពទ្ធមធុផាណិតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តក្កោលជាតិផលាទីហិ អលង្ករិត្វា បិណ្ឌបាតំ ទេន្តិ, តានិ ឧទ្ធរិត្វា ធោវិត្វា យាវជីវំ បរិភុញ្ជិតព្ពានិ. យាគុយំ បក្ខិបិត្វា ទិន្នសិង្គិវេរាទីសុបិ តេលាទីសុ បក្ខិបិត្វា ទិន្នលដ្ឋិមធុកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ យំ យំ អសម្ភិន្នរសំ ហោតិ, តំ តំ ឯកតោ បដិគ្គហិតម្បិ យថា សុទ្ធំ ហោតិ, តថា ធោវិត្វា វា តច្ឆេត្វា វា តស្ស តស្ស កាលវសេន បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ.

សចេ បន សម្ភិន្នរសំ ហោតិ សំសដ្ឋំ, ន វដ្ដតិ. យាវកាលិកញ្ហិ អត្តនា សទ្ធិំ សម្ភិន្នរសានិ តីណិបិ យាមកាលិកាទីនិ អត្តនោ សភាវំ ឧបនេតិ, យាមកាលិកំ ទ្វេបិ សត្តាហកាលិកាទីនិ អត្តនោ សភាវំ ឧបនេតិ, សត្តាហកាលិកម្បិ អត្តនា សទ្ធិំ សំសដ្ឋំ យាវជីវិកំ អត្តនោ សភាវញ្ញេវ ឧបនេតិ; តស្មា តេន តទហុបដិគ្គហិតេន សទ្ធិំ តទហុបដិគ្គហិតំ វា បុរេបដិគ្គហិតំ វា យាវជីវិកំ សត្តាហំ កប្បតិ ទ្វីហបដិគ្គហិតេន ឆាហំ, តីហបដិគ្គហិតេន បញ្ចាហំ…បេ… សត្តាហបដិគ្គហិតេន តទហេវ កប្បតីតិ វេទិតព្ពំ. តស្មាយេវ ហិ ‘‘សត្តាហកាលិកេន ភិក្ខវេ យាវជីវិកំ តទហុបដិគ្គហិត’’ន្តិ អវត្វា ‘‘បដិគ្គហិតំ សត្តាហំ កប្បតី’’តិ វុត្តំ.

កាលយាមសត្តាហាតិក្កមេសុ ចេត្ថ វិកាលភោជនសន្និធិភេសជ្ជសិក្ខាបទានំ វសេន អាបត្តិយោ វេទិតព្ពា. ឥមេសុ ច បន ចតូសុ កាលិកេសុ យាវកាលិកំ យាមកាលិកន្តិ ឥទមេវ ទ្វយំ អន្តោវុត្ថកញ្ចេវ សន្និធិការកញ្ច ហោតិ, សត្តាហកាលិកញ្ច យាវជីវិកញ្ច អកប្បិយកុដិយំ និក្ខិបិតុម្បិ វដ្ដតិ, សន្និធិម្បិ ន ជនេតីតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

ភេសជ្ជក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.