១. អម្ពបាលិវគ្គោ

១. អម្ពបាលិសុត្តវណ្ណនា

៣៦៧. សតិបដ្ឋានសំយុត្តស្ស បឋមេ អម្ពបាលិវនេតិ អម្ពបាលិយា នាម រូបូបជីវិនិយា រោបិតេ អម្ពវនេ. តំ កិរ តស្សា ឧយ្យានំ អហោសិ. សា សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បសន្នចិត្តា តត្ថ វិហារំ ការេត្វា តថាគតស្ស និយ្យាតេសិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ឯកាយន្វាយន្តិ ឯកាយនោ អយំ. តត្ថ ឯកាយនោតិ ឯកមគ្គោ. មគ្គស្ស ហិ –

‘‘មគ្គោ បន្ថោ បថោ បជ្ជោ, អញ្ជសំ វដុមាយនំ;

នាវា ឧត្តរសេតូ ច, កុល្លោ ច ភិសិ សង្កមោ’’តិ. (ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថានិទ្ទេសោ ១០១) –

ពហូនិ នាមានិ. ស្វាយំ ឥធ អយននាមេន វុត្តោ. តស្មា ឯកាយន្វាយំ, ភិក្ខវេ, មគ្គោតិ ឯត្ថ ឯកមគ្គោ. អយំ, ភិក្ខវេ, មគ្គោ, ន ទ្វេធាបថភូតោតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. មគ្គោតិ កេនដ្ឋេន មគ្គោ? និព្ពានគមនដ្ឋេន, និព្ពានត្ថិកេហិ មគ្គនីយដ្ឋេន ច.

សត្តានំ វិសុទ្ធិយាតិ រាគាទីហិ មលេហិ អភិជ្ឈាវិសមលោភាទីហិ ច ឧបក្កិលេសេហិ សំកិលិដ្ឋចិត្តានំ សត្តានំ វិសុទ្ធត្ថាយ. សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយាតិ សោកស្ស ច បរិទេវស្ស ច សមតិក្កមាយ, បហានាយាតិ អត្ថោ. ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមាយាតិ កាយិកទុក្ខស្ស ច ចេតសិកទោមនស្សស្ស ចាតិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ អត្ថង្គមាយ, និរោធាយាតិ អត្ថោ. ញាយស្ស អធិគមាយាតិ ញាយោ វុច្ចតិ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, តស្ស អធិគមាយ បត្តិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. អយញ្ហិ បុព្ពភាគេ លោកិយោ សតិបដ្ឋានមគ្គោ ភាវិតោ លោកុត្តរមគ្គស្ស អធិគមាយ សំវត្តតិ. តេនាហ ‘‘ញាយស្ស អធិគមាយា’’តិ. និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយាតិ តណ្ហាវានវិរហិតត្តា និព្ពានន្តិ លទ្ធនាមស្ស អមតស្ស សច្ឆិកិរិយាយ, អត្តបច្ចក្ខាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. អយញ្ហិ មគ្គោ ភាវិតោ អនុបុព្ពេន និព្ពានសច្ឆិកិរិយំ សាធេតិ. តេនាហ ‘‘និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’’តិ.

ឯវំ ភគវតា សត្តហិ បទេហិ ឯកាយនមគ្គស្ស វណ្ណោ ភាសិតោ, សោ កស្មាតិ ចេ? ភិក្ខូនំ ឧស្សាហជននត្ថំ. វណ្ណភាសនញ្ហិ សុត្វា តេ ភិក្ខូ – ‘‘អយំ កិរ មគ្គោ ហទយសន្តាបភូតំ សោកំ, វាចាវិប្បលាបភូតំ បរិទេវំ, កាយិកអសាតភូតំ ទុក្ខំ, ចេតសិកអសាតភូតំ ទោមនស្សន្តិ ចត្តារោ ឧបទ្ទវេ ហរតិ. វិសុទ្ធិំ, ញាយំ, និព្ពានន្តិ តយោ វិសេសេ អាវហតី’’តិ ឧស្សាហជាតា ឥមំ ទេសនំ ឧគ្គហេតព្ពំ បរិយាបុណិតព្ពំ, ធារេតព្ពំ, ឥមញ្ច មគ្គំ ភាវេតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តិ. ឥតិ តេសំ ភិក្ខូនំ ឧស្សាហជននត្ថំ វណ្ណំ អភាសិ កម្ពលវាណិជាទយោ កម្ពលាទីនំ វណ្ណំ វិយ.

យទិទន្តិ និបាតោ, យេ ឥមេតិ អយមស្ស អត្ថោ. ចត្តារោតិ គណនបរិច្ឆេទោ. តេន ‘‘ន តតោ ហេដ្ឋា, ន ឧទ្ធ’’ន្តិ សតិបដ្ឋានបរិច្ឆេទំ ទីបេតិ. សតិបដ្ឋានាតិ តយោ សតិបដ្ឋានា សតិគោចរោបិ, តិធា បដិបន្នេសុ សាវកេសុ សត្ថុនោ បដិឃានុនយវីតិវត្តតាបិ, សតិបិ. ‘‘ចតុន្នំ, ភិក្ខវេ, សតិបដ្ឋានានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច ទេសេស្សាមិ តំ សុណាថ. កោ ច, ភិក្ខវេ, កាយស្ស សមុទយោ? អាហរសមុទយា កាយសមុទយោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.៤០៨) ហិ សតិគោចរោ សតិបដ្ឋានន្តិ វុត្តោ. តថា ‘‘កាយោ ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ, សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ចា’’តិអាទីសុបិ (បដិ. ម. ២.៣៥). តស្ស អត្ថោ – បតិដ្ឋាតិ អស្មិន្តិ បដ្ឋានំ. កា បតិដ្ឋាតិ? សតិ. សតិយា បដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ. បធានំ ឋានន្តិ វា បដ្ឋានំ. សតិយា បដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ ហត្ថិដ្ឋានអស្សដ្ឋានាទីនិ វិយ.

‘‘តយោ សតិបដ្ឋានា, យទរិយោ សេវតិ, យទរិយោ សេវមានោ សត្ថា គណមនុសាសិតុមរហតី’’តិ (ម. និ. ៣.៣១១) ឯត្ថ តិធា បដិបន្នេសុ សាវកេសុ សត្ថុនោ បដិឃានុនយវីតិវត្តតា សតិបដ្ឋានន្តិ វុត្តា. តស្សត្ថោ – បដ្ឋបេតព្ពតោ បដ្ឋានំ, បវត្តយិតព្ពតោតិ អត្ថោ. កេន បដ្ឋបេតព្ពោតិ? សតិយា. សតិយា បដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានន្តិ.

‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ភាវិតា ពហុលីកតា សត្ត ពោជ្ឈង្គេ បរិបូរេន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១៤៧; សំ. និ. ៥.៩៨៩) បន សតិយេវ សតិបដ្ឋានន្តិ វុត្តា. តស្សត្ថោ – បតិដ្ឋាតីតិ បដ្ឋានំ, ឧបដ្ឋាតិ ឱក្កន្ទិត្វា បក្ខន្ទិត្វា បវត្តតីតិ អត្ថោ. សតិយេវ បដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ. អថ វា សរណដ្ឋេន សតិ, ឧបដ្ឋានដ្ឋេន បដ្ឋានំ, ឥតិ សតិ ច សា បដ្ឋានញ្ចាតិបិ សតិបដ្ឋានំ. ឥទមិធ អធិប្បេតំ.

យទិ ឯវំ កស្មា ‘‘សតិបដ្ឋានា’’តិ ពហុវចនំ កតន្តិ? សតីនំ ពហុត្តា. អារម្មណភេទេន ហិ ពហុកា សតិយោ. អថ ‘‘មគ្គោ’’តិ កស្មា ឯកវចនន្តិ? មគ្គនដ្ឋេន ឯកត្តា. ចតស្សោបិ ហិ ឯតា សតិយោ មគ្គនដ្ឋេន ឯកត្តំ គច្ឆន្តិ. វុតញ្ហេតំ ‘‘មគ្គោតិ កេនដ្ឋេន មគ្គោ? និព្ពានមគ្គនដ្ឋេន, និព្ពានត្ថិកេហិ មគ្គនីយដ្ឋេន ចា’’តិ. ចតស្សោបិ ចេតា អបរភាគេ កាយាទីសុ អារម្មណេសុ កិច្ចំ សាធយមានា និព្ពានំ គច្ឆន្តិ, អាទិតោ បដ្ឋាយ ច និព្ពានត្ថិកេហិ មគ្គិយន្តីតិ តស្មា ចតស្សោបិ ឯកោ មគ្គោតិ វុត្តា. ឯវញ្ច សតិ វចនានុសន្ធិនា សានុសន្ធិកាវ ទេសនា ហោតិ.

កតមេ ចត្តារោតិ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. កាយេតិ រូបកាយេ. កាយានុបស្សីតិ កាយំ អនុបស្សនសីលោ, កាយំ វា អនុបស្សមានោ. អយញ្ហិ ភិក្ខុ ឥមំ កាយំ អនិច្ចានុបស្សនាទីនំ សត្តន្នំ អនុបស្សនានំ វសេន អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ, នោ និច្ចតោ, ទុក្ខតោ អនុបស្សតិ, នោ សុខតោ, អនត្តតោ អនុបស្សតិ, នោ អត្តតោ, និព្ពិន្ទតិ, នោ នន្ទតិ, វិរជ្ជតិ, នោ រជ្ជតិ, និរោធេតិ, នោ សមុទេតិ, បដិនិស្សជ្ជតិ, នោ អាទិយតិ. សោ តំ អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតិ, ទុក្ខតោ អនុបស្សន្តោ សុខសញ្ញំ បជហតិ, អនត្តតោ អនុបស្សន្តោ អត្តសញ្ញំ បជហតិ, និព្ពិន្ទន្តោ នន្ទិំ បជហតិ, វិរជ្ជន្តោ រាគំ បជហតិ, និរោធេន្តោ សមុទយំ បជហតិ, បដិនិស្សជ្ជន្តោ អាទានំ បជហតីតិ វេទិតព្ពោ.

វិហរតីតិ ឥរីយតិ. អាតាបីតិ តីសុ ភវេសុ កិលេសេ អាតបតីតិ អាតាបោ, វីរិយស្សេតំ នាមំ. អាតាបោ អស្ស អត្ថីតិ អាតាបី. សម្បជានោតិ សម្បជញ្ញសង្ខាតេន ញាណេន សមន្នាគតោ. សតិមាតិ កាយបរិគ្គាហិកាយ សតិយា សមន្នាគតោ. អយំ បន យស្មា សតិយា អារម្មណំ បរិគ្គហេត្វា បញ្ញាយ អនុបស្សតិ. ន ហិ សតិវិរហិតស្ស អនុបស្សនា នាម អត្ថិ, តេនេវាហ ‘‘សតិញ្ច ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, សព្ពត្ថិកំ វទាមី’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤). តស្មា ឯត្ថ ‘‘កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតី’’តិ ឯត្តាវតា កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា យស្មា អនាតាបិនោ អន្តោសង្ខេបោ អន្តរាយករោ ហោតិ, អសម្បជានោ ឧបាយបរិគ្គហេ អនុបាយបរិវជ្ជនេ ច សម្មុយ្ហតិ, មុដ្ឋស្សតិ ឧបាយាបរិច្ចាគេ អនុបាយាបរិគ្គហេ ច អសមត្ថោ ហោតិ, តេនស្ស តំ កម្មដ្ឋានំ ន សម្បជ្ជតិ. តស្មា យេសំ ធម្មានំ អានុភាវេន តំ សម្បជ្ជតិ, តេសំ ទស្សនត្ថំ ‘‘អាតាបី សម្បជានោ សតិមា’’តិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឥតិ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ សម្បយោគង្គញ្ជស្ស ទស្សេត្វា ឥទានិ បហានង្គំ ទស្សេតុំ វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សន្តិ វុត្តំ. តត្ថ វិនេយ្យាតិ តទង្គវិនយេន វា វិក្ខម្ភនវិនយេន វា វិនយិត្វា. លោកេតិ តស្មិំយេវ កាយេ. កាយោ ហិ ឥធ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោតិ អធិប្បេតោ. យស្មា បនស្ស ន កាយមត្តេយេវ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ បហីយតិ, វេទនាទីសុបិ បហីយតិ ឯវ. តស្មា ‘‘បញ្ចបិ ឧបាទានក្ខន្ធា លោកោ’’តិ វិភង្គេ (វិភ. ៣៦២) វុត្តំ. លោកសង្ខាតត្តា វា តេសំ ធម្មានំ អត្ថុទ្ធារនយេនេតំ វុត្តំ. យំ បនាហ ‘‘តត្ថ កតមោ លោកោ, ស្វេវ កាយោ លោកោ’’តិ, អយមេវេត្ថ អត្ថោ. តស្មិំ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ វិនេយ្យាតិ ឯវំ សម្ពន្ធោ ទដ្ឋព្ពោ.

វេទនាសូតិ ឯត្ថ តិស្សោ វេទនា, តា ច លោកិយា ឯវ, ចិត្តម្បិ លោកិយំ, តថា ធម្មា. យថា បន វេទនា អនុបស្សិតព្ពា, តថា អនុបស្សន្តោ ឯស វេទនានុបស្សីតិ វេទិតព្ពោ. ឯស នយោ ចិត្តធម្មេសុ. កថញ្ច វេទនា អនុបស្សិតព្ពាតិ? សុខា តាវ វេទនា ទុក្ខតោ, ទុក្ខា សល្លតោ, អទុក្ខមសុខា អនិច្ចតោ. យថាហ –

‘‘យោ សុខំ ទុក្ខតោ អទ្ទ, ទុក្ខមទ្ទក្ខិ សល្លតោ;

អទុក្ខមសុខំ សន្តំ, អទ្ទក្ខិ នំ អនិច្ចតោ;

ស វេ សម្មទ្ទសោ ភិក្ខុ, ឧបសន្តោ ចរិស្សតី’’តិ.

សព្ពា ឯវ ចេតា ទុក្ខាតិបិ អនុបស្សិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘យំកិញ្ចិ វេទយិតំ, សព្ពំ តំ ទុក្ខស្មិន្តិ វទាមី’’តិ (សំ. និ. ៤.២៥៩). សុខទុក្ខតោបិ ច អនុបស្សិតព្ពា, យថាហ – ‘‘សុខា ខោ, អាវុសោ វិសាខ, វេទនា ឋិតិសុខា វិបរិណាមទុក្ខា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥) សព្ពំ វិត្ថារេតព្ពំ. អបិច អនិច្ចាទិសត្តអនុបស្សនាវសេនបិ អនុបស្សិតព្ពា.

ចិត្តធម្មេសុបិ ចិត្តំ តាវ អារម្មណាធិបតិសហជាតភូមិកម្មវិបាកកិរិយាទិនានត្តភេទានំ អនិច្ចាទិអនុបស្សនានំ សរាគាទីនញ្ច ភេទានំ វសេន អនុបស្សិតព្ពំ. ធម្មា សលក្ខណសាមញ្ញលក្ខណានំ សុញ្ញតធម្មស្ស អនិច្ចាទិសត្តអនុបស្សនានំ ‘‘សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ កាមច្ឆន្ទ’’ន្តិអាទីនញ្ច បភេទានំ វសេន អនុបស្សិតព្ពា. សេសំ វុត្តនយមេវ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន ទីឃមជ្ឈិមដ្ឋកថាសុ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៧៣ អាទយោ; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១០៥ អាទយោ) សតិបដ្ឋានវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

២. សតិសុត្តវណ្ណនា

៣៦៨. ទុតិយេ សតោតិ កាយាទិអនុបស្សនាសតិយា សមន្នាគតោ. សម្បជានោតិ ចតុសម្បជញ្ញបញ្ញាយ សមន្នាគតោ. អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេតិ ឯត្ថ អភិក្កន្តំ វុច្ចតិ គមនំ, បដិក្កន្តំ និវត្តនំ, តទុភយម្បិ ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ លព្ភតិ. គមនេ តាវ បុរតោ កាយំ អភិហរន្តោ អភិក្កមតិ នាម, បដិនិវត្តន្តោ បដិក្កមតិ នាម. ឋានេបិ ឋិតកោវ កាយំ បុរតោ ឱនមន្តោ អភិក្កមតិ នាម, បច្ឆតោ អបនាមេន្តោ បដិក្កមតិ នាម. និសជ្ជាយបិ និសិន្នកោវ អាសនស្ស បុរិមអង្គាភិមុខោ សំសរន្តោ អភិក្កមតិ នាម, បច្ឆិមអង្គប្បទេសំ បច្ចាសំសរន្តោ បដិក្កមតិ នាម. និបជ្ជនេបិ ឯសេវ នយោ.

សម្បជានការី ហោតីតិ សម្បជញ្ញេន សព្ពកិច្ចការី, សម្បជញ្ញស្សេវ វា ការី. សោ ហិ អភិក្កន្តាទីសុ សម្បជញ្ញំ ករោតេវ, ន កត្ថចិ សម្បជញ្ញវិរហិតោ ហោតិ.

តត្ថ សាត្ថកសម្បជញ្ញំ, សប្បាយសម្បជញ្ញំ, គោចរសម្បជញ្ញំ, អសម្មោហសម្បជញ្ញន្តិ ចតុព្ពិធំ សម្បជញ្ញំ. តត្ថ អភិក្កមនចិត្តេ ឧប្បន្នេ ចិត្តវសេនេវ អគន្ត្វា ‘‘កិំ នុ មេ ឯត្ថ គតេន អត្ថោ អត្ថិ, នត្ថី’’តិ អត្ថានត្ថំ បរិគ្គណ្ហិត្វា អត្ថបរិគ្គណ្ហនំ សាត្ថកសម្បជញ្ញំ. តត្ថ ច អត្ថោតិ ចេតិយទស្សនពោធិទស្សនសង្ឃទស្សនថេរទស្សនអសុភទស្សនាទិវសេន ធម្មតោ វឌ្ឍិ. ចេតិយំ ទិស្វាបិ ហិ ពុទ្ធារម្មណំ, សង្ឃទស្សនេន សង្ឃារម្មណំ បីតិំ ឧប្បាទេត្វា តទេវ ខយតោ សម្មសន្តោ អរហត្តំ បាបុណាតិ. មហាវិហារស្មិញ្ហិ ទក្ខិណទ្វារេ ឋត្វា មហាចេតិយំ ឱលោកេន្តា តិំសសហស្សភិក្ខូ អរហត្តំ បាបុណិំសុ, តថា បច្ឆិមទ្វារេ ឧត្តរទ្វារេ បាចីនទ្វារេ ច, តថា បញ្ហមណ្ឌបដ្ឋានេ អភយវាបិបាឡិយំ, ថូបារាមទ្វារេ នគរស្ស ទក្ខិណទ្វារេ អនុរាធវាបិបាឡិយំ.

មហាអរិយវំសភាណកត្ថេរោ បនាហ ‘‘កិំ តុម្ហេ វទថ, មហាចេតិយស្ស សមន្តា កុច្ឆិវេទិកាយ ហេដ្ឋិមភាគតោ បដ្ឋាយ បញ្ញាយនដ្ឋានេ យត្ថ យត្ថ ទ្វេ បាទា សក្កា ហោន្តិ សមំ បតិដ្ឋាបេតុំ, តត្ថ តត្ថ ឯកបទុទ្ធារេ តិំសតិំស ភិក្ខុសហស្សានិ អរហត្តំ បាបុណិំសូតិ សក្កា វតុ’’ន្តិ. អបរោ បន មហាថេរោ អាហ – ‘‘មហាចេតិយតលេ អាកិណ្ណវាលិកាយ ពហុតរា ភិក្ខូ អរហត្តំ បត្តា’’តិ. ថេរេ ទិស្វា តេសំ ឱវាទេ បតិដ្ឋាយ អសុភំ ទិស្វា តត្ថ បឋមំ ឈានំ ឧប្បាទេត្វា តទេវ ខយតោ សម្មសន្តោ អរហត្តំ បាបុណាតិ. តស្មា ឯតេសំ ទស្សនំ សាត្ថំ. កេចិ បន – ‘‘អាមិសតោបិ វឌ្ឍិ អត្ថោយេវ, តំ និស្សាយ ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយ បដិបន្នត្តា’’តិ វទន្តិ.

តស្មិំ បន គមនេ សប្បាយាសប្បាយំ បរិគ្គណ្ហិត្វា សប្បាយបរិគ្គណ្ហនំ សប្បាយសម្បជញ្ញំ. សេយ្យថិទំ? ចេតិយទស្សនំ តាវ សាត្ថំ. សចេ បន ចេតិយស្ស មហាបូជាយ ទសទ្វាទសយោជនន្តរេ បរិសា សន្និបតន្តិ, អត្តនោ វិភវានុរូបា ឥត្ថិយោបិ បុរិសាបិ អលង្កតបដិយត្តា ចិត្តកម្មរូបកានិ វិយ សញ្ចរន្តិ. តត្រ ចស្ស ឥដ្ឋេ អារម្មណេ លោភោ, អនិដ្ឋេ បដិឃោ, អសមបេក្ខនេ មោហោ ឧប្បជ្ជតិ, កាយសំសគ្គេ កាយសំសគ្គាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, ជីវិតព្រហ្មចរិយានំ វា អន្តរាយោ ច ហោតិ. ឯវំ តំ ឋានំ អសប្បាយំ ហោតិ, វុត្តប្បការអន្តរាយាភាវេ សប្បាយំ. សង្ឃទស្សនម្បិ សាត្ថំ. សចេ បន អន្តោគាមេ មហាមណ្ឌបំ ការេត្វា សព្ពរត្តិំ ធម្មស្សវនំ ការេន្តេសុ មនុស្សេសុ វុត្តប្បការេនេវ ជនសន្និបាតោ ចេវ អន្តរាយោ ច ហោតិ, ឯវំ តំ ឋានំ អសប្បាយំ, អន្តរាយាភាវេ សប្បាយំ. មហាបរិវារានំ ថេរានំ ទស្សនេបិ ឯសេវ នយោ.

អសុភទស្សនម្បិ សាត្ថំ. តទត្ថទីបនត្ថញ្ច ឥទំ វត្ថុ – ឯកោ កិរ ទហរភិក្ខុ សាមណេរំ គហេត្វា ទន្តកដ្ឋត្ថាយ គតោ. សាមណេរោ មគ្គា ឱក្កមិត្វា បុរតោ គច្ឆន្តោ អសុភំ ទិស្វា បឋមជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា តទេវ បាទកំ កត្វា សង្ខារេ សម្មសន្តោ តីណិ ផលានិ សច្ឆិកត្វា ឧបរិមគ្គត្ថាយ កម្មដ្ឋានំ បរិគ្គហេត្វា អដ្ឋាសិ. ទហរោ តំ អបស្សន្តោ ‘‘សាមណេរា’’តិ បក្កោសិ. សោ – ‘‘មយា បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខុនា សទ្ធិំ ទ្វេ កថា នាម ន កថិតបុព្ពា, អញ្ញស្មិម្បិ ទិវសេ ឧបរិវិសេសំ និព្ពត្តេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ,’’តិ បដិវចនំ អទាសិ. ‘‘ឯហី’’តិ វុត្តេ ឯកវចនេនេវ អាគន្ត្វា – ‘‘ភន្តេ, ឥមិនា តាវ មគ្គេន គន្ត្វា មយា ឋិតោកាសេ មុហុត្តំ បុរត្ថាភិមុខា ហុត្វា ឱលោកេថា’’តិ អាហ. សោ តថា កត្វា តេន បត្តវិសេសមេវ បាបុណិ. ឯវំ ឯកំ អសុភំ ទ្វិន្នំ ជនានំ អត្ថាយ ជាតំ. ឯវំ សាត្ថម្បិ បនេតំ បុរិសស្ស មាតុគាមាសុភំ អសប្បាយំ, មាតុគាមស្ស ច បុរិសាសុភំ, សភាគមេវ សប្បាយន្តិ ឯវំ សប្បាយបរិគ្គណ្ហនំ សប្បាយសម្បជញ្ញំ.

ឯវំ បរិគ្គហិតសាត្ថសប្បាយស្ស បន អដ្ឋតិំសកម្មដ្ឋានេសុ អត្តនោ ចិត្តរុចិកំ កម្មដ្ឋានសង្ខាតំ គោចរំ ឧគ្គហេត្វា ភិក្ខាចារគោចរេ តំ គហេត្វាវ គមនំ គោចរសម្បជញ្ញំ នាម.

តស្សាវិភាវត្ថំ ឥទំ ចតុក្កំ វេទិតព្ពំ – ឥធេកច្ចោ ភិក្ខុ ហរតិ ន បច្ចាហរតិ, ឯកច្ចោ បច្ចាហរតិ ន ហរតិ, ឯកច្ចោ បន នេវ ហរតិ ន បច្ចាហរតិ, ឯកច្ចោ ហរតិ ច បច្ចាហរតិ ច.

តត្ថ យោ ភិក្ខុ ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ ច អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេត្វា តថា រត្តិយា បឋមំ យាមំ មជ្ឈិមយាមេ សេយ្យំ កប្បេត្វា, បច្ឆិមយាមេបិ និសជ្ជាចង្កមេហិ វីតិនាមេត្វា, បគេវ ចេតិយង្គណពោធិយង្គណវត្តំ កត្វា ពោធិរុក្ខេ ឧទកំ អាសិញ្ចិត្វា បានីយំ បរិភោជនីយំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា អាចរិយុបជ្ឈាយវត្តាទីនិ សមាទាយ វត្តតិ. សោ សរីរបរិកម្មំ កត្វា សេនាសនំ បវិសិត្វា ទ្វេ តយោ បល្លង្កេ ឧសុមំ គាហាបេន្តោ កម្មដ្ឋានមនុយុញ្ជិត្វា ភិក្ខាចារវេលាយ ឧដ្ឋហិត្វា កម្មដ្ឋានសីសេនេវ បត្តចីវរមាទាយ សេនាសនតោ និក្ខមិត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោវ ចេតិយង្គណំ គន្ត្វា សចេ ពុទ្ធានុស្សតិកម្មដ្ឋានំ ហោតិ, តំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ ចេតិយង្គណំ បវិសតិ. អញ្ញំ ចេ កម្មដ្ឋានំ ហោតិ, សោបានបាទមូលេ ឋត្វា ហត្ថេន គហិតភណ្ឌំ វិយ តំ ឋបេត្វា ពុទ្ធារម្មណំ បីតិំ គហេត្វា ចេតិយង្គណំ អារុយ្ហ មហន្តំ ចេតិយំ ចេ, តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ចតូសុ ឋានេសុ វន្ទិតព្ពំ, ខុទ្ទកំ ចេ, តថេវ បទក្ខិណំ កត្វា អដ្ឋសុ ឋានេសុ វន្ទិតព្ពំ. ចេតិយំ វន្ទិត្វា ពោធិយង្គណំ បត្តេនាបិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សម្មុខា វិយ និបច្ចការំ ទស្សេត្វា ពោធិ វន្ទិតព្ពា. សោ ឯវំ ចេតិយញ្ច ពោធិញ្ច វន្ទិត្វា បដិសាមិតដ្ឋានំ គន្ត្វា បដិសាមិតភណ្ឌកំ ហត្ថេន គណ្ហន្តោ វិយ និក្ខិត្តកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា គាមសមីបេ កម្មដ្ឋានសីសេនេវ ចីវរំ បារុបិត្វា គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសតិ.

អថ នំ មនុស្សា ទិស្វា ‘‘អយ្យោ នោ អាគតោ’’តិ បច្ចុគ្គន្ត្វា បត្តំ គហេត្វា អាសនសាលាយ វា គេហេ វា និសីទាបេត្វា យាគុំ ទត្វា យាវ ភត្តំ ន និដ្ឋាតិ, តាវ បាទេ ធោវិត្វា មក្ខេត្វា បុរតោ និសីទិត្វា បញ្ហំ វា បុច្ឆន្តិ, ធម្មំ វា សោតុកាមា ហោន្តិ. សចេបិ ន កថាបេន្តិ, ជនសង្គហណត្ថំ ធម្មកថា នាម កាតព្ពាយេវាតិ អដ្ឋកថាចរិយា វទន្តិ. ធម្មកថា ហិ កម្មដ្ឋានវិនិមុត្តា នាម នត្ថិ, តស្មា កម្មដ្ឋានសីសេនេវ ធម្មំ កថេត្វា កម្មដ្ឋានសីសេនេវ អាហារំ បរិភុញ្ជិត្វា អនុមោទនំ កត្វា និវត្តិយមានេហិបិ មនុស្សេហិ អនុគតោវ គាមតោ និក្ខមិត្វា តត្ថ តេ និវត្តេត្វា មគ្គំ បដិបជ្ជតិ.

អថ នំ បុរេតរំ និក្ខមិត្វា ពហិគាមេ កតភត្តកិច្ចា សាមណេរទហរភិក្ខូ ទិស្វា បច្ចុគ្គន្ត្វា បត្តចីវរមស្ស គណ្ហន្តិ. បោរាណកភិក្ខូ កិរ ន ‘‘អម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយោ អាចរិយោ’’តិ មុខំ ឱលោកេត្វា វត្តំ ករោន្តិ, សម្បត្តបរិច្ឆេទេនេវ ករោន្តិ. តេ តំ បុច្ឆន្តិ – ‘‘ភន្តេ, ឯតេ មនុស្សា តុម្ហាកំ កិំ ហោន្តិ, មាតិបក្ខតោ សម្ពន្ធា បិតិបក្ខតោ’’តិ? កិំ ទិស្វា បុច្ឆថាតិ? តុម្ហេសុ ឯតេសំ បេមំ ពហុមានន្តិ. ‘‘អាវុសោ, យំ មាតាបិតូហិបិ ទុក្ករតរំ, តំ ឯតេ អម្ហាកំ ករោន្តិ, បត្តចីវរម្បិ នោ ឯតេសំ សន្តកមេវ, ឯតេសំ អានុភាវេន នេវ ភយេ ភយំ, ន ឆាតកេ ឆាតកំ ជានាម, ឯទិសា នាម អម្ហាកំ ឧបការិនោ នត្ថី’’តិ តេសំ គុណេ កថយន្តោ គច្ឆតិ. អយំ វុច្ចតិ ហរតិ ន បច្ចាហរតីតិ.

យស្ស បន បគេវ វុត្តប្បការំ វត្តបដិបត្តិំ ករោន្តស្ស កម្មជតេជោ បជ្ជលតិ, អនុបាទិណ្ណកំ មុញ្ចិត្វា ឧបាទិណ្ណកំ គណ្ហាតិ, សរីរតោ សេទា មុច្ចន្តិ, កម្មដ្ឋានវីថិំ នារោហតិ, សោ បគេវ បត្តចីវរមាទាយ វេគសាវ ចេតិយំ វន្ទិត្វា គោរូបានំ និក្ខមនវេលាយមេវ គាមំ យាគុភិក្ខាយ បវិសិត្វា យាគុំ លភិត្វា អាសនសាលំ គន្ត្វា បិវតិ. អថស្ស ទ្វិត្តិក្ខត្តុំ អជ្ឈោហរណមត្តេនេវ កម្មជតេជោ ឧបាទិណ្ណកំ មុញ្ចិត្វា អនុបាទិណ្ណកំ គណ្ហាតិ, ឃដសតេន ន្ហាតោ វិយ តេជោធាតុបរិឡាហនិព្ពានំ បត្វា កម្មដ្ឋានសីសេន យាគុំ បរិភុញ្ជិត្វា បត្តញ្ច មុខញ្ច ធោវិត្វា អន្តរាភត្តេ កម្មដ្ឋានំ មនសិកត្វា អវសេសដ្ឋានេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កម្មដ្ឋានសីសេន អាហារំ បរិភុញ្ជិត្វា តតោ បដ្ឋាយ បោង្ខានុបោង្ខំ ឧបដ្ឋហមានំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វាវ អាគច្ឆតិ. អយំ វុច្ចតិ បច្ចាហរតិ ន ហរតីតិ. ឯទិសា ច ភិក្ខូ យាគុំ បិវិត្វា វិបស្សនំ អារភិត្វា ពុទ្ធសាសនេ អរហត្តំ បត្តា នាម គណនបថំ វីតិវត្តា. សីហឡទីបេយេវ តេសុ តេសុ គាមេសុ អាសនសាលាយំ ន តំ អាសនមត្ថិ, យត្ថ យាគុំ បិវិត្វា អរហត្តំ បត្តា ភិក្ខូ នត្ថីតិ.

យោ បន បមាទវិហារី ហោតិ និក្ខិត្តធុរោ, សព្ពវត្តានិ ភិន្ទិត្វា បញ្ចវិធចេតោវិនិពន្ធពទ្ធចិត្តោ វិហរន្តោ ‘‘កម្មដ្ឋានំ នាម អត្ថី’’តិបិ សញ្ញំ អកត្វា គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា អននុលោមិកេន គិហិសំសគ្គេន សំសដ្ឋោ ចរិត្វា ច ភុញ្ជិត្វា ច តុច្ឆោ និក្ខមតិ. អយំ វុច្ចតិ នេវ ហរតិ ន បច្ចាហរតីតិ.

យោ បនាយំ ហរតិ ច បច្ចាហរតិ ចាតិ វុត្តោ, សោ គតបច្ចាគតិកវត្តវសេន វេទិតព្ពោ. អត្តកាមា ហិ កុលបុត្តា សាសនេ បព្ពជិត្វា ទសបិ វីសម្បិ តិំសម្បិ ចត្តាលីសម្បិ បញ្ញាសម្បិ សតម្បិ ឯកតោ វសន្តា កតិកវត្តំ កត្វា វិហរន្តិ ‘‘អាវុសោ, តុម្ហេ ន ឥណដ្ដា, ន ភយដ្ដា, ន ជីវិកាបកតា បព្ពជិតា, ទុក្ខា មុច្ចិតុកាមា បនេត្ថ បព្ពជិតា, តស្មា គមនេ ឧប្បន្នកិលេសំ គមនេយេវ និគ្គណ្ហថ, ឋានេ, និសជ្ជាយ, សយនេ ឧប្បន្នកិលេសំ សយនេយេវ និគ្គណ្ហថា’’តិ. តេ ឯវំ កតិកវត្តំ កត្វា ភិក្ខាចារំ គច្ឆន្តា អឌ្ឍឧសភឧសភអឌ្ឍគាវុតគាវុតន្តរេសុ បាសាណា ហោន្តិ, តាយ សញ្ញាយ កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តាវ គច្ឆន្តិ. សចេ កស្សចិ គមនេ កិលេសោ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថេវ នំ និគ្គណ្ហាតិ. តថា អសក្កោន្តោ តិដ្ឋតិ. អថស្ស បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តោបិ តិដ្ឋតិ, សោ ‘‘អយំ ភិក្ខុ តុយ្ហំ ឧប្បន្នវិតក្កំ ជានាតិ, អននុច្ឆវិកំ តេ ឯត’’ន្តិ អត្តានំ បដិចោទេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា តត្ថេវ អរិយភូមិំ ឱក្កមតិ, តថា អសក្កោន្តោ និសីទតីតិ សោ ឯវ នយោ. អរិយភូមិំ ឱក្កមិតុំ អសក្កោន្តោបិ, តំ កិលេសំ វិក្ខម្ភេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោវ គច្ឆតិ, ន កម្មដ្ឋានវិប្បយុត្តេន ចិត្តេន បាទំ ឧទ្ធរតិ. ឧទ្ធរតិ ចេ, បដិនិវត្តិត្វា បុរិមបទេសំយេវ ឯតិ អាលិន្ទកវាសី មហាផុស្សទេវត្ថេរោ វិយ.

សោ កិរ ឯកូនវីសតិ វស្សានិ គតបច្ចាគតិកវត្តំ បូរេន្តោ ឯវ វិហាសិ. មនុស្សាបិ សុទំ អន្តរាមគ្គេ កសន្តា ច វបន្តា ច មទ្ទន្តា ច កម្មានិ ច ករោន្តា ថេរំ តថា គច្ឆន្តំ ទិស្វា – ‘‘អយំ ថេរោ បុនប្បុនំ និវត្តិត្វា គច្ឆតិ, កិំ នុ ខោ មគ្គមូឡ្ហោ, ឧទាហុ កិញ្ចិ បមុដ្ឋោ’’តិ សមុល្លបន្តិ. សោ តំ អនាទិយិត្វា កម្មដ្ឋានយុត្តចិត្តេនេវ សមណធម្មំ ករោន្តោ វីសតិវស្សព្ភន្តរេ អរហត្តំ បាបុណិ. អរហត្តប្បត្តទិវសេ ចស្ស ចង្កមនកោដិយំ អធិវត្ថា ទេវតា អង្គុលីហិ ទីបំ ឧជ្ជាលេត្វា អដ្ឋាសិ. ចត្តារោបិ មហារាជានោ សក្កោ ច ទេវានមិន្ទោ ព្រហ្មា ច សហម្បតិ ឧបដ្ឋានំ អាគមំសុ. តញ្ច ឱភាសំ ទិស្វា វនវាសីមហាតិស្សត្ថេរោ តំ ទុតិយទិវសេ បុច្ឆិ – ‘‘រត្តិភាគេ អាយស្មតោ សន្តិកេ ឱភាសោ អហោសិ, កិំ សោ ឱភាសោ’’តិ? ថេរោ វិក្ខេបំ ករោន្តោ ‘‘ឱភាសោ នាម ទីបោភាសោបិ ហោតិ, មណិឱភាសោបី’’តិ ឯវមាទិមាហ. តតោ ‘‘បដិច្ឆាទេថ តុម្ហេ’’តិ និពទ្ធោ អាមាតិ បដិជានិត្វា អារោចេសិ.

កាឡវល្លិមណ្ឌបវាសីមហានាគត្ថេរោ វិយ ច. សោបិ កិរ គតបច្ចាគតិកវត្តំ បូរេន្តោ បឋមំ តាវ ‘‘ភគវតោ មហាបធានំ បូជេស្សាមី’’តិ សត្ត វស្សានិ ឋានចង្កមមេវ អធិដ្ឋាសិ. បុន សោឡស វស្សានិ គតបច្ចាគតិកវត្តំ បូរេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. សោ កម្មដ្ឋានយុត្តេនេវ ចិត្តេន បាទំ ឧទ្ធរន្តោ វិប្បយុត្តេន ឧទ្ធដេ បដិនិវត្តន្តោ គាមសមីបំ គន្ត្វា ‘‘គាវី នុ បព្ពជិតោ នូ’’តិ អាសង្កនីយបទេសេ ឋត្វា ចីវរំ បារុបិត្វា កច្ឆករកតោ ឧទកេន បត្តំ ធោវិត្វា ឧទកគណ្ឌូសំ ករោតិ. កិំ ការណា? ‘‘មា មេ ភិក្ខំ ទាតុំ វា វន្ទិតុំ វា អាគតេ មនុស្សេ ‘ទីឃាយុកា ហោថា’តិ វចនមត្តេនាបិ កម្មដ្ឋានវិក្ខេបោ អហោសី’’តិ ‘‘អជ្ជ, ភន្តេ, កតិមី’’តិ ទិវសំ វា ភិក្ខុគណនំ វា បញ្ហំ វា បុច្ឆិតោ បន ឧទកំ គិលិត្វា អារោចេតិ. សចេ ទិវសាទិបុច្ឆកា ន ហោន្តិ, និក្ខមនវេលាយំ គាមទ្វារេ និដ្ឋុភិត្វា យាតិ.

កលម្ពតិត្ថវិហារេ វស្សូបគតា បញ្ញាស ភិក្ខូ វិយ ច. តេ កិរ អាសាឡ្ហិបុណ្ណមិយំ កតិកវត្តំ អកំសុ – ‘‘អរហត្តំ អបត្វា អញ្ញមញ្ញំ នាលបិស្សាមា’’តិ. គាមញ្ច បិណ្ឌាយ បវិសន្តា ឧទកគណ្ឌូសំ កត្វា បវិសិំសុ. ទិវសាទីសុ បុច្ឆិតេសុ វុត្តនយេនេវ បដិបជ្ជិំសុ. តត្ថ មនុស្សា និដ្ឋុភនំ ទិស្វា ជានិំសុ – ‘‘អជ្ជេកោ អាគតោ, អជ្ជ ទ្វេ’’តិ. ឯវញ្ច ចិន្តេសុំ – ‘‘កិំ នុ ខោ ឯតេ អម្ហេហេវ សទ្ធិំ ន សល្លបន្តិ, ឧទាហុ អញ្ញមញ្ញម្បិ. យទិ អញ្ញមញ្ញំ ន សល្លបន្តិ, អទ្ធា វិវាទជាតា ភវិស្សន្តិ. ឯថ នេ អញ្ញមញ្ញំ ខមាបេស្សាមា’’តិ សព្ពេ វិហារំ គន្ត្វា បញ្ញាសាយ ភិក្ខូសុ ទ្វេបិ ភិក្ខូ ឯកោកាសេ នាទ្ទសំសុ. តតោ យោ តេសុ ចក្ខុមា បុរិសោ, សោ អាហ – ‘‘ន ភោ កលហការកានំ ឱកាសោ ឦទិសោ ហោតិ, សុសម្មដ្ឋំ ចេតិយង្គណំ ពោធិយង្គណំ, សុនិក្ខិត្តា សម្មជ្ជនិយោ, សុបដ្ឋិតំ បានីយំ បរិភោជនីយ’’ន្តិ. តេ តតោវ និវត្តា. តេបិ ភិក្ខូ អន្តោតេមាសេយេវ អរហត្តំ បត្វា មហាបវារណាយំ វិសុទ្ធិបវារណំ បវារេសុំ.

ឯវំ កាឡវល្លិមណ្ឌបវាសី មហានាគត្ថេរោ វិយ, កលម្ពតិត្ថវិហារេ វស្សូបគតា ភិក្ខូ វិយ ច កម្មដ្ឋានយុត្តេនេវ ចិត្តេន បាទំ ឧទ្ធរន្តោ គាមសមីបំ គន្ត្វា ឧទកគណ្ឌូសំ កត្វា វីថិយោ សល្លក្ខេត្វា យត្ថ សុរាសោណ្ឌធុត្តាទយោ កលហការកា ចណ្ឌហត្ថិអស្សាទយោ វា នត្ថិ, តំ វីថិំ បដិបជ្ជតិ. តត្ថ ច បិណ្ឌាយ ចរមានោ ន តុរិតតុរិតោ វិយ ជវេន គច្ឆតិ. ន ហិ ជវេន បិណ្ឌបាតិកធុតង្គំ នាម កិញ្ចិ អត្ថិ. វិសមភូមិភាគបត្តំ បន ឧទកសកដំ វិយ និច្ចលោ ហុត្វា គច្ឆតិ. អនុឃរំ បវិដ្ឋោ ច ទាតុកាមំ វា អទាតុកាមំ វា សល្លក្ខេតុំ តទនុរូបំ កាលំ អាគមេន្តោ ភិក្ខំ គហេត្វា អន្តោគាមេ វា ពហិគាមេ វា វិហារមេវ វា អាគន្ត្វា យថាផាសុកេ បតិរូបេ ឱកាសេ និសីទិត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោ អាហារេ បដិកូលសញ្ញំ ឧបដ្ឋបេត្វា អក្ខព្ភញ្ជនវណលេបនបុត្តមំសូបមាវសេន បច្ចវេក្ខន្តោ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ អាហារំ អាហារេតិ, នេវ ទវាយ ន មទាយ ន មណ្ឌនាយ ន វិភូសនាយ…បេ… ភុត្តាវី ច ឧទកកិច្ចំ កត្វា មុហុត្តំ ភត្តកិលមថំ បដិបស្សម្ភេត្វា យថា បុរេភត្តំ, ឯវំ បច្ឆាភត្តំ បុរិមយាមំ បច្ឆិមយាមញ្ច កម្មដ្ឋានមេវ មនសិករោតិ. អយំ វុច្ចតិ ហរតិ ច បច្ចាហរតិ ចាតិ.

ឥមំ បន ហរណបច្ចាហរណសង្ខាតំ គតបច្ចាគតិកវត្តំ បូរេន្តោ យទិ ឧបនិស្សយសម្បន្នោ ហោតិ, បឋមវយេ ឯវ អរហត្តំ បាបុណាតិ. នោ ចេ បឋមវយេ បាបុណាតិ, អថ មជ្ឈិមវយេ បាបុណាតិ. នោ ចេ មជ្ឈិមវយេ បាបុណាតិ, អថ បច្ឆិមវយេ បាបុណាតិ, នោ ចេ បច្ឆិមវយេ បាបុណាតិ, អថ មរណសមយេ. នោ ចេ មរណសមយេ បាបុណាតិ, អថ ទេវបុត្តោ ហុត្វា. នោ ចេ ទេវបុត្តោ ហុត្វា បាបុណាតិ, អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ និព្ពត្តោ បច្ចេកពោធិំ សច្ឆិករោតិ. នោ ចេ បច្ចេកពោធិំ សច្ឆិករោតិ, អថ ពុទ្ធានំ សម្មុខីភាវេ ខិប្បាភិញ្ញោ វា ហោតិ, សេយ្យថាបិ ថេរោ ពាហិយោ ទារុចីរិយោ មហាបញ្ញោ វា, សេយ្យថាបិ ថេរោ សារិបុត្តោ, មហិទ្ធិកោ វា, សេយ្យថាបិ ថេរោ មហាមោគ្គល្លានោ, ធុតវាទោ វា, សេយ្យថាបិ ថេរោ មហាកស្សបោ, ទិព្ពចក្ខុកោ វា, សេយ្យថាបិ ថេរោ អនុរុទ្ធោ, វិនយធរោ វា, សេយ្យថាបិ ថេរោ ឧបាលិ, ធម្មកថិកោ វា, សេយ្យថាបិ ថេរោ បុណ្ណោ មន្តាណិបុត្តោ, អារញ្ញិកោ វា, សេយ្យថាបិ ថេរោ រេវតោ, ពហុស្សុតោ វា, សេយ្យថាបិ ថេរោ អានន្ទោ, សិក្ខាកាមោ វា, សេយ្យថាបិ ថេរោ រាហុលោ ពុទ្ធបុត្តោតិ. ឥតិ ឥមស្មិំ ចតុក្កេ យ្វាយំ ហរតិ បច្ចាហរតិ ច, តស្ស គោចរសម្បជញ្ញំ សិខាបត្តំ ហោតិ.

អភិក្កមាទីសុ បន អសម្មុយ្ហនំ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ. តំ ឯវំ វេទិតព្ពំ – ឥធ ភិក្ខុ អភិក្កមន្តោ វា បដិក្កមន្តោ វា យថា អន្ធបុថុជ្ជនា អភិក្កមាទីសុ – ‘‘អត្តា អភិក្កមតិ, អត្តនា អភិក្កមោ និព្ពត្តិតោ’’តិ វា ‘‘អហំ អភិក្កមាមិ, មយា អភិក្កមោ និព្ពត្តិតោ’’តិ វា សម្មុយ្ហន្តិ, តថា អសម្មុយ្ហន្តោ អភិក្កមាមីតិ ចិត្តេ ឧប្បជ្ជមានេ តេនេវ ចិត្តេន សទ្ធិំ ចិត្តសមុដ្ឋានា វាយោធាតុ វិញ្ញត្តិំ ជនយមានា ឧប្បជ្ជតិ, ឥតិ ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារវសេន អយំ កាយសម្មតោ អដ្ឋិសង្ឃាដោ អភិក្កមតិ. តស្សេវំ អភិក្កមតោ ឯកេកបាទុទ្ធរណេ បថវីធាតុ អាបោធាតូតិ ទ្វេ ធាតុយោ ឱមត្តា ហោន្តិ មន្ទា, ឥតរា ទ្វេ អធិមត្តា ហោន្តិ ពលវតិយោ, តថា អតិហរណវីតិហរណេសុ, វោស្សជ្ជនេ តេជោធាតុ វាយោធាតូតិ ទ្វេ ធាតុយោ ឱមត្តា ហោន្តិ មន្ទា, ឥតរា ទ្វេ អធិមត្តា ហោន្តិ ពលវតិយោ, តថា សន្និក្ខេបនសន្និរុម្ភនេសុ.

តត្ថ ឧទ្ធរណេ បវត្តា រូបារូបធម្មា អតិហរណំ ន បាបុណន្តិ, តថា អតិហរណេ បវត្តា វីតិហរណំ, វីតិហរណេ បវត្តា វោស្សជ្ជនំ, វោស្សជ្ជនេ បវត្តា សន្និក្ខេបនំ, សន្និក្ខេបនេ បវត្តា សន្និរុម្ភនំ ន បាបុណន្តិ, តត្ថ តត្ថេវ បព្ពបព្ពំ សន្ធិសន្ធិ ឱធិឱធិ ហុត្វា តត្តកបាលេ បក្ខិត្តតិលានិ វិយ តដតដាយន្តា ភិជ្ជន្តិ. តត្ថ កោ ឯកោ អភិក្កមតិ, កស្ស វា ឯកស្ស អភិក្កមនំ? បរមត្ថតោ ហិ ធាតូនំយេវ គមនំ, ធាតូនំ ឋានំ, ធាតូនំ និសជ្ជា, ធាតូនំ សយនំ. តស្មិំ តស្មិញ្ហិ កោដ្ឋាសេ សទ្ធិំ រូបេន –

‘‘អញ្ញំ ឧប្បជ្ជតេ ចិត្តំ, អញ្ញំ ចិត្តំ និរុជ្ឈតិ;

អវីចិមនុសម្ពន្ធោ, នទីសោតោវ វត្តតី’’តិ. –

ឯវំ អភិក្កមាទីសុ អសម្មុយ្ហនំ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ នាមាតិ.

និដ្ឋិតោ ‘‘អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ សម្បជានការី ហោតី’’តិបទស្ស អត្ថោ.

អាលោកិតេ វិលោកិតេតិ ឯត្ថ បន អាលោកិតំ នាម បុរតោ បេក្ខនំ, វិលោកិតំ នាម អនុទិសាបេក្ខនំ. អញ្ញានិបិ ហេដ្ឋា ឧបរិ បច្ឆតោ អនុបេក្ខនវសេន ឱលោកិតឧល្លោកិតាបលោកិតានិ នាម ហោន្តិ. តានិ ឥធ ន គហិតានិ, សារុប្បវសេន បន ឥមានេវ ទ្វេ គហិតានិ. ឥមិនា វា មុខេន សព្ពានិបិ តានិ គហិតានេវាតិ.

តត្ថ ‘‘អាលោកេស្សាមី’’តិ ចិត្តេ ឧប្បន្នេ ចិត្តវសេនេវ អនោលោកេត្វា អត្ថបរិគ្គណ្ហនំ សាត្ថកសម្បជញ្ញំ. តំ អាយស្មន្តំ នន្ទំ កាយសក្ខិំ កត្វា វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, នន្ទស្ស បុរត្ថិមា ទិសា អាលោកេតព្ពា ហោតិ, សព្ពំ ចេតសា សមន្នាហរិត្វា នន្ទោ បុរត្ថិមំ ទិសំ អាលោកេតិ ‘ឯវំ មេ បុរត្ថិមំ ទិសំ អាលោកយតោ នាភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាសវិស្សន្តី’តិ. ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ. សចេ, ភិក្ខវេ, នន្ទស្ស បច្ឆិមា ទិសា, ឧត្តរា ទិសា, ទក្ខិណា ទិសា, ឧទ្ធំ, អធោ, អនុទិសា អាលោកេតព្ពា ហោតិ, សព្ពំ ចេតសា សមន្នាហរិត្វា នន្ទោ អនុទិសំ អាលោកេតិ ‘ឯវំ មេ អនុទិសំ អាលោកយតោ’…បេ… សម្បជានោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៨.៩).

អបិច ឥធាបិ បុព្ពេ វុត្តចេតិយទស្សនាទិវសេនេវ សាត្ថកតា ច សប្បាយតា ច វេទិតព្ពា. កម្មដ្ឋានស្ស បន អវិជហនមេវ គោចរសម្បជញ្ញំ, តស្មា ខន្ធធាតុអាយតនកម្មដ្ឋានិកេហិ អត្តនោ កមដ្ឋានវសេនេវ កសិណាទិកម្មដ្ឋានិកេហិ វា បន កម្មដ្ឋានសីសេនេវ អាលោកនវិលោកនំ កាតព្ពំ.

‘‘អព្ភន្តរេ អត្តា នាម អាលោកេតា វា វិលោកេតា វា នត្ថិ, ‘អាលោកេស្សាមី’តិ បន ចិត្តេ ឧប្បជ្ជមានេ តេនេវ ចិត្តេន សទ្ធិំ ចិត្តសមុដ្ឋានា វាយោធាតុ វិញ្ញត្តិំ ជនយមានា ឧប្បជ្ជតិ. ឥតិ ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារវសេន ហេដ្ឋិមំ អក្ខិទលំ អធោ សីទតិ, ឧបរិមំ ឧទ្ធំ លង្ឃេតិ, កោចិ យន្តកេន វិវរន្តោ នាម នត្ថិ, តតោ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ទស្សនកិច្ចំ សាធេន្តំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯវំ បជាននំ បនេត្ថ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ នាម.

អបិច មូលបរិញ្ញាអាគន្តុកតាវកាលិកភាវវសេនបេត្ថ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ. មូលបរិញ្ញាវសេន តាវ –

‘‘ភវង្គាវជ្ជនញ្ចេវ, ទស្សនំ សម្បដិច្ឆនំ;

សន្តីរណំ វោដ្ឋព្ពនំ, ជវនំ ភវតិ សត្តមំ’’.

តត្ថ ភវង្គំ ឧបបត្តិភវស្ស អង្គកិច្ចំ សាធយមានំ បវត្តតិ, តំ អាវដ្ដេត្វា កិរិយមនោធាតុ អាវជ្ជនកិច្ចំ សាធយមានា, តន្និរោធា ចក្ខុវិញ្ញាណំ ទស្សនកិច្ចំ សាធយមានំ, តន្និរោធា វិបាកមនោធាតុ សម្បដិច្ឆនកិច្ចំ សាធយមានា, តន្និរោធា វិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុ សន្តីរណកិច្ចំ សាធយមានា, តន្និរោធា កិរិយមនោវិញ្ញាណធាតុ វោដ្ឋព្ពនកិច្ចំ សាធយមានា, តន្និរោធា សត្តក្ខត្តុំ ជវនំ ជវតិ. តត្ថ បឋមជវនេបិ ‘‘អយំ ឥត្ថី, អយំ បុរិសោ’’តិ រជ្ជនទុស្សនមុយ្ហនវសេន អាលោកិតវិលោកិតំ ន ហោតិ, ទុតិយជវនេបិ…បេ… សត្តមជវនេបិ. ឯតេសុ បន យុទ្ធមណ្ឌលេ យោធេសុ វិយ ហេដ្ឋុបរិយវសេន ភិជ្ជិត្វា បតិតេសុ ‘‘អយំ ឥត្ថី, អយំ បុរិសោ’’តិ រជ្ជនាទិវសេន អាលោកិតវិលោកិតំ ហោតិ. ឯវំ តាវេត្ថ មូលបរិញ្ញាវសេន អសម្មោហសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ.

ចក្ខុទ្វារេ បន រូបេ អាបាថមាគតេ ភវង្គចលនតោ ឧទ្ធំ សកកិច្ចនិប្ផាទនវសេន អាវជ្ជនាទីសុ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធេសុ អវសានេ ជវនំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ បុព្ពេ ឧប្បន្នានំ អាវជ្ជនាទីនំ គេហភូតេ ចក្ខុទ្វារេ អាគន្តុកបុរិសោ វិយ ហោតិ. តស្ស យថា បរគេហេ កិញ្ចិ យាចិតុំ បវិដ្ឋស្ស អាគន្តុកបុរិសស្ស គេហសាមិកេសុ តុណ្ហីមាសិនេសុ អាណាករណំ ន យុត្តំ, ឯវំ អាវជ្ជនាទីនំ គេហភូតេ ចក្ខុទ្វារេ អាវជ្ជនាទីសុបិ អរជ្ជន្តេសុ អទុស្សន្តេសុ អមុយ្ហន្តេសុ ច រជ្ជនទុស្សនមុយ្ហនំ អយុត្តន្តិ ឯវំ អាគន្តុកភាវវសេន អសម្មោហសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ.

យានិ បនេតានិ ចក្ខុទ្វារេ វោដ្ឋព្ពនបរិយោសានានិ ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តានិ សទ្ធិំ សម្បយុត្តធម្មេហិ តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ ន បស្សន្តិ, ឥត្តរានិ តាវកាលិកានិ ហោន្តិ. តត្ថ យថា ឯកស្មិំ ឃរេ សព្ពេសុ មានុសកេសុ មតេសុ អវសេសស្ស ឯកស្ស តង្ខណំយេវ មរណធម្មស្ស ន យុត្តា នច្ចគីតាទីសុ អភិរតិ នាម, ឯវមេវ ឯកទ្វារេ សសម្បយុត្តេសុ អាវជ្ជនាទីសុ តត្ថ តត្ថេវ មតេសុ អវសេសស្ស តង្ខណំយេវ មរណធម្មស្ស ជវនស្សាបិ រជ្ជនទុស្សនមុយ្ហនវសេន អភិរតិ នាម ន យុត្តាតិ ឯវំ តាវកាលិកភាវវសេន អសម្មោហសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ.

អបិច ខន្ធាយតនធាតុបច្ចយបច្ចវេក្ខណវសេនបេតំ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ហិ ចក្ខុ ចេវ រូបា ច រូបក្ខន្ធោ, ទស្សនំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, តំសម្បយុត្តា វេទនា វេទនាក្ខន្ធោ, សញ្ញា សញ្ញាក្ខន្ធោ, ផស្សាទិកា សង្ខារា សង្ខារក្ខន្ធោ, ឯវមេតេសំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ សមវាយេ អាលោកនវិលោកនំ បញ្ញាយតិ. តត្ថ កោ ឯកោ អាលោកេតិ, កោ វិលោកេតិ? តថា ចក្ខុ ចក្ខាយតនំ, រូបំ រូបាយតនំ, ទស្សនំ មនាយតនំ, វេទនាទយោ សម្បយុត្តធម្មា ធម្មាយតនំ, ឯវមេតេសំ ចតុន្នំ អាយតនានំ សមវាយេ អាលោកនវិលោកនំ បញ្ញាយតិ. តត្ថ កោ ឯកោ អាលោកេតិ, កោ វិលោកេតិ? តថា ចក្ខុ ចក្ខុធាតុ, រូបំ រូបធាតុ, ទស្សនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ, តំសម្បយុត្តា វេទនាទយោ ធម្មា ធម្មធាតុ, ឯវមេតេសំ ចតុន្នំ ធាតូនំ សមវាយេ អាលោកនវិលោកនំ បញ្ញាយតិ. តត្ថ កោ ឯកោ អាលោកេតិ, កោ វិលោកេតិ? តថា ចក្ខុ និស្សយបច្ចយោ, រូបំ អារម្មណបច្ចយោ, អាវជ្ជនំ អនន្តរសមនន្តរូបនិស្សយនត្ថិវិគតបច្ចយោ, អាលោកោ ឧបនិស្សយបច្ចយោ, វេទនាទយោ សហជាតបច្ចយោ. ឯវមេតេសំ បច្ចយានំ សមវាយេ អាលោកនវិលោកនំ បញ្ញាយតិ. តត្ថ កោ ឯកោ អាលោកេតិ, កោ វិលោកេតីតិ ឯវមេត្ថ ខន្ធាយតនធាតុបច្ចយបច្ចវេក្ខណវសេនបិ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ.

សមិញ្ជិតេ បសារិតេតិ បព្ពានំ សមិញ្ជនបសារណេ. តត្ថ ចិត្តវសេនេវ សមិញ្ជនបសារណំ អកត្វា ហត្ថបាទានំ សមិញ្ជនបសារណបច្ចយា អត្ថានត្ថំ បរិគ្គណ្ហិត្វា អត្ថបរិគ្គណ្ហនំ សាត្ថកសម្បជញ្ញំ. តត្ថ ហត្ថបាទេ អតិចិរំ សមិញ្ជិត្វា វា បសារេត្វា វា ឋិតស្ស ខណេ ខណេ វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ, ចិត្តំ ឯកគ្គំ ន លភតិ, កម្មដ្ឋានំ បរិបតតិ, វិសេសំ នាធិគច្ឆតិ. កាលេ សមិញ្ជន្តស្ស កាលេ បសារេន្តស្ស បន តា វេទនា នុប្បជ្ជន្តិ, ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ, កម្មដ្ឋានំ ផាតិំ គច្ឆតិ, វិសេសមធិគច្ឆតីតិ ឯវំ អត្ថានត្ថបរិគ្គណ្ហនំ វេទិតព្ពំ.

អត្ថេ បន សតិបិ សប្បាយាសប្បាយំ បរិគ្គណ្ហិត្វា សប្បាយបរិគ្គណ្ហនំ សប្បាយសម្បជញ្ញំ. តត្រាយំ នយោ – មហាចេតិយង្គណេ កិរ ទហរភិក្ខូ សជ្ឈាយំ គណ្ហន្តិ. តេសំ បិដ្ឋិបស្សេ ទហរភិក្ខុនិយោ ធម្មំ សុណន្តិ. តត្ថេកោ ទហរោ ហត្ថំ បសារេន្តោ កាយសំសគ្គំ បត្វា តេនេវ ការណេន គិហី ជាតោ. អបរោ ភិក្ខុ បាទំ បសារេន្តោ អគ្គិម្ហិ បសារេសិ, អដ្ឋិំ អាហច្ច បាទោ ឈាយិ. អបរោ វម្មិកេ បសារេសិ, សោ អាសីវិសេន ទដ្ឋោ. អបរោ ចីវរកុដិទណ្ឌកេ បសារេសិ, តំ មណិសប្បោ ឌំសិ. តស្មា ឯវរូបេ អសប្បាយេ អបសារេត្វា សប្បាយេ បសារេតព្ពំ. ឥទមេត្ថ សប្បាយសម្បជញ្ញំ.

គោចរសម្បជញ្ញំ បន មហាថេរវត្ថុនា ទីបេតព្ពំ – មហាថេរោ កិរ ទិវាដ្ឋានេ និសិន្នោ អន្តេវាសិកេហិ សទ្ធិំ កថយមានោ សហសា ហត្ថំ សមិញ្ជិត្វា បុន យថាឋានេ ឋបេត្វា សណិកំ សមិញ្ជេសិ. តំ អន្តេវាសិកា បុច្ឆិំសុ – ‘‘កស្មា, ភន្តេ, សហសា ហត្ថំ សមិញ្ជិត្វា បុន យថាឋានេ ឋបេត្វា សណិកំ សមិញ្ជិត្ថា’’តិ. យតោ បដ្ឋាយាហំ, អាវុសោ, កម្មដ្ឋានំ មនសិកាតុំ អារទ្ធោ, ន មេ កម្មដ្ឋានំ មុញ្ចិត្វា ហត្ថោ សមិញ្ជិតបុព្ពោ, ឥទានិ បន តុម្ហេហិ សទ្ធិំ កថយមានេន កម្មដ្ឋានំ មុញ្ចិត្វា សមិញ្ជិតោ, តស្មា បុន យថាឋានេ ឋបេត្វា សមិញ្ជេសិន្តិ. សាធុ, ភន្តេ, ភិក្ខុនា នាម ឯវរូបេន ភវិតព្ពន្តិ. ឯវមេត្ថាបិ កម្មដ្ឋានាវិជហនមេវ គោចរសម្បជញ្ញន្តិ វេទិតព្ពំ.

អព្ភន្តរេ អត្តា នាម កោចិ សមិញ្ជន្តោ វា បសារេន្តោ វា នត្ថិ, វុត្តប្បការចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារេន បន សុត្តាកឌ្ឍនវសេន ទារុយន្តស្ស ហត្ថបាទលឡនំ វិយ សមិញ្ជនបសារណំ ហោតីតិ បរិជាននំ បនេត្ថ អសម្មោហសម្បជញ្ញន្តិ វេទិតព្ពំ.

សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណេតិ ឯត្ថ សង្ឃាដិចីវរានំ និវាសនបារុបនវសេន, បត្តស្ស ភិក្ខាបដិគ្គហណាទិវសេន បរិភោគោ ធារណំ នាម. តត្ថ សង្ឃាដិចីវរធារណេ តាវ និវាសេត្វា បារុបិត្វា ច បិណ្ឌាយ ចរតោ អាមិសលាភោ, ‘‘សីតស្ស បដិឃាតាយា’’តិអាទិនា នយេន ភគវតា វុត្តប្បការោយេវ ច អត្ថោ អត្ថោ នាម. តស្ស វសេន សាត្ថកសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ.

ឧណ្ហបកតិកស្ស បន ទុព្ពលស្ស ច ចីវរំ សុខុមំ សប្បាយំ, សីតាលុកស្ស ឃនំ ទុបដ្ដំ. វិបរីតំ អសប្បាយំ. យស្ស កស្សចិ ជិណ្ណំ អសប្បាយមេវ. អគ្គឡាទិទានេន ហិស្ស តំ បលិពោធករំ ហោតិ. តថា បដ្ដុណ្ណទុកូលាទិភេទំ លោភនីយចីវរំ. តាទិសញ្ហិ អរញ្ញេ ឯកកស្ស និវាសន្តរាយករំ, ជីវិតន្តរាយករញ្ចាបិ ហោតិ. និប្បរិយាយេន បន យំ និមិត្តកម្មាទិមិច្ឆាជីវវសេន ឧប្បន្នំ, យញ្ចស្ស សេវមានស្ស អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, តំ អសប្បាយំ. វិបរីតំ សប្បាយំ, តស្ស វសេនេត្ថ សប្បាយសម្បជញ្ញំ, កម្មដ្ឋានាវិជហនវសេនេវ ច គោចរសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ.

អព្ភន្តរេ អត្តា នាម កោចិ ចីវរំ បារុបន្តោ នត្ថិ, វុត្តប្បការចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារេនេវ បន ចីវរបារុបនំ ហោតិ. តត្ថ ចីវរម្បិ អចេតនំ, កាយោបិ អចេតនោ. ចីវរំ ន ជានាតិ ‘‘មយា កាយោ បារុបិតោ’’តិ. កាយោបិ ន ជានាតិ ‘‘អហំ ចីវរេន បារុបិតោ’’តិ. ធាតុយោវ ធាតុសមូហំ បដិច្ឆាទេន្តិ បដបិលោតិកាយ បោត្ថករូបបដិច្ឆាទនេ វិយ. តស្មា នេវ សុន្ទរំ ចីវរំ លភិត្វា សោមនស្សំ កាតព្ពំ, ន អសុន្ទរំ លភិត្វា ទោមនស្សំ. នាគវម្មិកចេតិយរុក្ខាទីសុ ហិ កេចិ មាលាគន្ធធូមវត្ថាទីហិ សក្ការំ ករោន្តិ, កេចិ គូថមុត្តកទ្ទមទណ្ឌសត្ថបហារាទីហិ អសក្ការំ. ន តេហិ នាគវម្មិករុក្ខាទយោ សោមនស្សំ វា ករោន្តិ ទោមនស្សំ វា. ឯវមេវំ នេវ សុន្ទរំ ចីវរំ លភិត្វា សោមនស្សំ កាតព្ពំ, ន អសុន្ទរំ លភិត្វា ទោមនស្សន្តិ ឯវំ បវត្តបដិសង្ខានវសេនេត្ថ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ.

បត្តធារណេបិ បត្តំ សហសាវ អគ្គហេត្វា – ‘‘ឥមំ គហេត្វា បិណ្ឌាយ ចរមានោ ភិក្ខំ លភិស្សាមី’’តិ ឯវំ បត្តគ្គហណបច្ចយា បដិលភិតព្ពអត្ថវសេន សាត្ថកសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ. កិសទុព្ពលសរីរស្ស បន គរុបត្តោ អសប្បាយោ. យស្ស កស្សចិ ចតុបញ្ចគណ្ឋិកាហតោ ទុព្ពិសោធនីយោ អសប្បាយោវ. ទុទ្ធោតបត្តោ ហិ ន វដ្ដតិ, តំ ធោវន្តស្សេវ ចស្ស បលិពោធោ ហោតិ. មណិវណ្ណបត្តោ បន លោភនីយោ ចីវរេ វុត្តនយេនេវ អសប្បាយោ. និមិត្តកម្មាទិវសេន លទ្ធោ, បន យញ្ចស្ស សេវមានស្ស អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, អយំ ឯកន្តអសប្បាយោវ. វិបរីតោ សប្បាយោ. តស្ស វសេនេត្ថ សប្បាយសម្បជញ្ញំ, កម្មដ្ឋានាវិជហនវសេនេវ ច គោចរសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ.

អព្ភន្តរេ អត្តា នាម កោចិ បត្តំ គណ្ហន្តោ នត្ថិ, វុត្តប្បការចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារេនេវ បត្តគ្គហណំ នាម ហោតិ. តត្ថ បត្តោបិ អចេតនោ, ហត្ថាបិ អចេតនា. បត្តោ ន ជានាតិ ‘‘អហំ ហត្ថេហិ គហិតោ’’តិ. ហត្ថាបិ ន ជានន្តិ ‘‘បត្តោ អម្ហេហិ គហិតោ’’តិ. ធាតុយោវ ធាតុសមូហំ គណ្ហន្តិ, សណ្ឌាសេន អគ្គិវណ្ណបត្តគ្គហណេ វិយាតិ ឯវំ បវត្តបដិសង្ខានវសេនេត្ថ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ.

អបិច យថា ឆិន្នហត្ថបាទេ វណមុខេហិ បគ្ឃរិតបុព្ពលោហិតកិមិកុលេ នីលមក្ខិកសម្បរិកិណ្ណេ អនាថសាលាយ អនាថមនុស្សេ ទិស្វា ទយាលុកា បុរិសា តេសំ វណបដ្ដចោឡកានិ ចេវ កបាលាទីហិ ភេសជ្ជានិ ច ឧបនាមេន្តិ. តត្ថ ចោឡកានិបិ កេសញ្ចិ សណ្ហានិ, កេសញ្ចិ ថូលានិ បាបុណន្តិ, ភេសជ្ជកបាលានិបិ កេសញ្ចិ សុសណ្ឋានានិ, កេសញ្ចិ ទុស្សណ្ឋានានិ បាបុណន្តិ, ន តេ តត្ថ សុមនា វា ទុម្មនា វា ហោន្តិ. វណបដិច្ឆាទនមត្តេនេវ ហិ ចោឡកេន ភេសជ្ជបដិគ្គហមត្តេនេវ ច កបាលកេន តេសំ អត្ថោ. ឯវមេវ យោ ភិក្ខុ វណចោឡកំ វិយ ចីវរំ, ភេសជ្ជកបាលកំ វិយ ច បត្តំ, កបាលេ ភេសជ្ជមិវ ច បត្តេ លទ្ធភិក្ខំ សល្លក្ខេតិ. អយំ សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណេ អសម្មោហសម្បជញ្ញេន ឧត្តមសម្បជានការីតិ វេទិតព្ពោ.

អសិតាទីសុ អសិតេតិ បិណ្ឌបាតភោជនេ. បីតេតិ យាគុអាទិបានេ. ខាយិតេតិ បិដ្ឋខជ្ជកាទិខាទនេ. សាយិតេតិ មធុផាណិតាទិសាយនេ. តត្ថ ‘‘នេវ ទវាយា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តោ អដ្ឋវិធោបិ អត្ថោ អត្ថោ នាម, តស្ស វសេន សាត្ថកសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ.

លូខបណីតតិត្តមធុរាទីសុ បន យេន ភោជនេន យស្ស អផាសុ ហោតិ, តំ តស្ស អសប្បាយំ. យំ បន និមិត្តកម្មាទិវសេន បដិលទ្ធំ, យញ្ចស្ស ភុញ្ជតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, តំ ឯកន្តអសប្បាយមេវ. វិបរីតំ សប្បាយំ. តស្ស វសេនេត្ថ សប្បាយសម្បជញ្ញំ, កម្មដ្ឋានាវិជហនវសេនេវ ច គោចរសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ.

អព្ភន្តរេ អត្តា នាម កោចិ ភុញ្ជកោ នត្ថិ, វុត្តប្បការចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារេនេវ បត្តបដិគ្គហណំ នាម ហោតិ, ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារេនេវ ហត្ថស្ស បត្តេ ឱតារណំ នាម ហោតិ, ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារេនេវ អាលោបករណំ អាលោបុទ្ធរណំ មុខវិវរណញ្ច ហោតិ. ន កោចិ កុញ្ចិកាយ ន យន្តកេន ហនុកដ្ឋីនិ វិវរតិ, ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារេនេវ អាលោបស្ស មុខេ ឋបនំ ឧបរិទន្តានំ មុសលកិច្ចសាធនំ ហេដ្ឋាទន្តានំ ឧទុក្ខលកិច្ចសាធនំ ជិវ្ហាយ ហត្ថកិច្ចសាធនញ្ច ហោតិ. ឥតិ នំ តត្ថ អគ្គជិវ្ហាយ តនុកខេឡោ, មូលជិវ្ហាយ ពហលខេឡោ មក្ខេតិ. តំ ហេដ្ឋាទន្តឧទុក្ខលេ ជិវ្ហាហត្ថបរិវត្តិតំ ខេឡឧទកតេមិតំ ឧបរិទន្តមុសលសញ្ចុណ្ណិតំ កោចិ កដច្ឆុនា វា ទព្ពិយា វា អន្តោ បវេសេន្តោ នាម នត្ថិ, វាយោធាតុយាវ បវិសតិ. បវិដ្ឋំ បវិដ្ឋំ កោចិ បលាលសន្ថរំ កត្វា ធារេន្តោ នាម នត្ថិ, វាយោធាតុវសេនេវ តិដ្ឋតិ. ឋិតំ ឋិតំ កោចិ ឧទ្ធនំ កត្វា អគ្គិំ ជាលេត្វា បចន្តោ នាម នត្ថិ, តេជោធាតុយាវ បច្ចតិ. បក្កំ បក្កំ កោចិ ទណ្ឌកេន វា យដ្ឋិយា វា ពហិ នីហរកោ នាម នត្ថិ, វាយោធាតុយេវ នីហរតិ. ឥតិ វាយោធាតុ អតិហរតិ ច វីតិហរតិ ច ធារេតិ ច បរិវត្តេតិ ច សញ្ចុណ្ណេតិ ច វិសោសេតិ ច នីហរតិ ច; បថវីធាតុ ធារេតិ ច បរិវត្តេតិ ច សញ្ចុណ្ណេតិ ច វិសោសេតិ ច; អាបោធាតុ សិនេហេតិ ច អល្លត្តញ្ច អនុបាលេតិ; តេជោធាតុ អន្តោបវិដ្ឋំ បរិបាចេតិ; អាកាសធាតុ អញ្ជសោ ហោតិ; វិញ្ញាណធាតុ តត្ថ តត្ថ សម្មាបយោគមន្វាយ អាភុជតីតិ ឯវំ បវត្តបដិសង្ខានវសេនេត្ថ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ.

អបិច គមនតោ, បរិយេសនតោ, បរិភោគតោ, អាសយតោ, និធានតោ, អបរិបក្កតោ, បរិបក្កតោ, ផលតោ, និស្សន្ទតោ, សម្មក្ខនតោតិ ឯវំ ទសវិធំ បដិកូលភាវំ បច្ចវេក្ខណតោបេត្ថ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ. វិត្ថារកថា បនេត្ថ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.២៩៤ អាទយោ) អាហារបដិកូលសញ្ញានិទ្ទេសតោ គហេតព្ពា.

ឧច្ចារបស្សាវកម្មេតិ ឧច្ចារស្ស ច បស្សាវស្ស ច ករណេ. តត្ថ បត្តកាលេ ឧច្ចារបស្សាវំ អករោន្តស្ស សកលសរីរតោ សេទា មុច្ចន្តិ, អក្ខីនិ ភមន្តិ, ចិត្តំ ន ឯកគ្គំ ហោតិ, អញ្ញេ ច រោគា ឧប្បជ្ជន្តិ. ករោន្តស្ស បន សព្ពំ តំ ន ហោតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. តស្ស វសេន សាត្ថកសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ. អដ្ឋានេ ឧច្ចារបស្សាវំ ករោន្តស្ស បន អាបត្តិ ហោតិ, អយសោ វឌ្ឍតិ, ជីវិតន្តរាយោបិ ហោតិ. បតិរូបេ ឋានេ ករោន្តស្ស សព្ពំ តំ ន ហោតីតិ ឥទមេត្ថ សប្បាយំ. តស្ស វសេន សប្បាយសម្បជញ្ញំ, កម្មដ្ឋានាវិជហនវសេន ច គោចរសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ.

អព្ភន្តរេ អត្តា នាម កោចិ ឧច្ចារបស្សាវកម្មំ ករោន្តោ នត្ថិ, ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារេនេវ បន ឧច្ចារបស្សាវកម្មំ ហោតិ. យថា បន បក្កេ គណ្ឌេ គណ្ឌភេទេន បុព្ពលោហិតំ អកាមតាយ និក្ខមតិ, យថា ច អតិភរិតា ឧទកភាជនា ឧទកំ អកាមតាយ និក្ខមតិ, ឯវំ បក្កាសយមុត្តវត្ថីសុ សន្និចិតា ឧច្ចារបស្សាវា វាយុវេគសមុប្បីឡិតា អកាមតាយបិ និក្ខមន្តិ. សោ បនាយំ ឯវំ និក្ខមន្តោ ឧច្ចារបស្សាវោ នេវ តស្ស ភិក្ខុនោ អត្តនោ ហោតិ ន បរស្ស, កេវលំ សរីរនិស្សន្ទោវ ហោតិ. យថា កិំ? យថា ឧទកតុម្ពតោ បុរាណឧទកំ ឆឌ្ឌេន្តស្ស នេវ តំ អត្តនោ ហោតិ ន បរេសំ, កេវលំ បដិជគ្គនមត្តមេវ ហោតិ. ឯវំ បវត្តបដិសង្ខានវសេនេត្ថ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ.

គតាទីសុ គតេតិ គមនេ. ឋិតេតិ ឋានេ. និសិន្នេតិ និសជ្ជាយ. សុត្តេតិ សយនេ. ជាគរិតេ តិ ជាគរណេ. ភាសិតេតិ កថនេ. តុណ្ហីភាវេតិ អកថនេ. ឯត្ថ ច យោ ចិរំ គន្ត្វា វា ចង្កមិត្វា វា អបរភាគេ ឋិតោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘‘ចង្កមនកាលេ បវត្តា រូបារូបធម្មា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា’’តិ, អយំ គតេ សម្បជានការី នាម.

យោ សជ្ឈាយំ វា ករោន្តោ បញ្ហំ វា វិស្សជ្ជេន្តោ កម្មដ្ឋានំ វា មនសិករោន្តោ ចិរំ ឋត្វា អបរភាគេ និសិន្នោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘‘ឋិតកាលេ បវត្តា រូបារូបធម្មា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា’’តិ, អយំ ឋិតេ សម្បជានការី នាម.

យោ សជ្ឈាយាទិករណវសេនេវ ចិរំ និសីទិត្វា អបរភាគេ និបន្នោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘‘និសិន្នកាលេ បវត្តា រូបារូបធម្មា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា’’តិ, អយំ និសិន្នេ សម្បជានការី នាម.

យោ បន និបន្នកោវ សជ្ឈាយំ ករោន្តោ កម្មដ្ឋានំ វា មនសិករោន្តោ និទ្ទំ ឱក្កមិត្វា អបរភាគេ ឧដ្ឋាយ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘‘សយនកាលេ បវត្តា រូបារូបធម្មា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា’’តិ, អយំ សុត្តេ ច ជាគរិតេ ច សម្បជានការី នាម. កិរិយមយចិត្តានញ្ហិ អប្បវត្តំ សុត្តំ នាម, បវត្តំ ជាគរិតំ នាមាតិ.

យោ បន ភាសមានោ – ‘‘អយំ សទ្ទោ នាម ឱដ្ឋេ ច បដិច្ច ទន្តេ ច ជិវ្ហញ្ច តាលុញ្ច បដិច្ច ចិត្តស្ស ច តទនុរូបំ បយោគំ បដិច្ច ជាយតី’’តិ សតោ សម្បជានោ ភាសតិ, ចិរំ វា បន កាលំ សជ្ឈាយំ កត្វា ធម្មំ វា កថេត្វា កម្មដ្ឋានំ វា បរិវត្តេត្វា បញ្ហំ វា វិស្សជ្ជេត្វា អបរភាគេ តុណ្ហីភូតោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘‘ភាសិតកាលេ ឧប្បន្នា រូបារូបធម្មា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា’’តិ អយំ ភាសិតេ សម្បជានការី នាម.

យោ តុណ្ហីភូតោ ចិរំ ធម្មំ វា កម្មដ្ឋានំ វា មនសិកត្វា អបរភាគេ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘‘តុណ្ហីភូតកាលេ បវត្តា រូបារូបធម្មា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា’’តិ. ឧបាទារូបបវត្តិយា សតិ ភាសតិ នាម, អសតិ តុណ្ហី ភវតិ នាមាតិ, អយំ តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការី នាមាតិ. ឯវមេត្ថ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ តស្ស វសេន សម្បជានការិតា វេទិតព្ពា. ឥមស្មិំ សុត្តេ សតិបដ្ឋានមិស្សកសម្បជញ្ញំ បុព្ពភាគំ កថិតំ.

៣. ភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា

៣៦៩. តតិយេ ឯវមេវ បនិធេកច្ចេតិ សោ កិរ ភិក្ខុ កម្មដ្ឋានំ កថាបេត្វា ឥតោ ចិតោ ច អាហិណ្ឌតិ, កាយវិវេកំ នានុយុញ្ជតិ. តេន នំ ភគវា និគ្គណ្ហន្តោ ឯវមាហ. តស្មាតិ យស្មា សំខិត្តេន ទេសនំ យាចសិ, តស្មា. ទិដ្ឋីតិ កម្មស្សកតាទិដ្ឋិ.

៤. សាលសុត្តវណ្ណនា

៣៧០. ចតុត្ថេ ធម្មវិនយោតិ ធម្មោតិ វា វិនយោតិ វា ឧភយមេតំ សត្ថុសាសនស្សេវ នាមំ. សមាទបេតព្ពាតិ គណ្ហាបេតព្ពា. ឯកោទិភូតាតិ ខណិកសមាធិនា ឯកគ្គភូតា. សមាហិតា ឯកគ្គចិត្តាតិ ឧបចារប្បនាវសេន សម្មា ឋបិតចិត្តា ច ឯកគ្គចិត្តា ច. ឥមស្មិំ សុត្តេ នវកភិក្ខូហិ ចេវ ខីណាសវេហិ ច ភាវិតសតិបដ្ឋានា បុព្ពភាគា, សត្តហិ សេខេហិ ភាវិតា មិស្សកា.

៦. សកុណគ្ឃិសុត្តវណ្ណនា

៣៧២. ឆដ្ឋេ សកុណគ្ឃីតិ សកុណំ ហនតីតិ សកុណគ្ឃិ, សេនស្សេតំ អធិវចនំ. សហសា អជ្ឈបត្តាតិ លោភសាហសេន បត្តា. អលក្ខិកាតិ និស្សិរិកា. អប្បបុញ្ញាតិ បរិត្តបុញ្ញា. សចេជ្ជ មយន្តិ សចេ អជ្ជ មយំ. នង្គលកដ្ឋករណន្តិ នង្គលេន កសិករណំ, អធុនា កដ្ឋំ ខេត្តដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. លេឌ្ឌុដ្ឋានន្តិ លេឌ្ឌូនំ ឋានំ. សំវទមានាតិ សម្មា វទមានា, អត្តនោ ពលស្ស សុដ្ឋុ វណ្ណំ វទមានាតិ អត្ថោ. មហន្តំ លេឌ្ឌុំ អភិរុហិត្វាតិ ឧទ្ធនសណ្ឋានេន ឋិតេសុ តីសុ លេឌ្ឌូសុ ‘‘ឥតោ សេនេ អាគច្ឆន្តេ ឥតោ និក្ខមិស្សាមិ, ឥតោ អាគច្ឆន្តេ ឥតោ’’តិ សល្លក្ខេត្វា តេសុ ឯកំ លេឌ្ឌុំ អភិរុហិត្វា អដ្ឋាសិ អវទមានោ. សន្នយ្ហាតិ ខុរប្បំ សន្នយ្ហមានោ វិយ សន្នយ្ហិត្វា សុដ្ឋុ ឋបេត្វា. ពហុអាគតោ ខោ ម្យាយន្តិ ‘‘មយ្ហំ អត្ថាយ អយំ ពហុតំ ឋានំ អាគតោ, អប្បំ អវសិដ្ឋំ, ឥទានិ មំ គណ្ហិស្សតី’’តិ ញត្វា ទារុគុឡោ វិយ វិនិវត្តិត្វា តស្សេវ លេឌ្ឌុស្ស អន្តរេ បច្ចុបាទិ, បដិបន្នោ បវិដ្ឋោតិ អត្ថោ. ឧរំ បច្ចតាឡេសីតិ ‘‘ឯកប្បហារេនេវ លាបស្ស សីសំ ឆិន្ទិត្វា គហេស្សាមី’’តិ បក្ខន្ទត្តា វេគំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ តស្មិំ លេឌ្ឌុស្មិំ ឧរំ បតាឡេសិ. តាវទេវស្ស ហទយមំសំ ផាលិយិត្ថ. អថ លាបោ ‘‘ទិដ្ឋា វត សត្តុនោ បិដ្ឋី’’តិ ហដ្ឋតុដ្ឋោ តស្ស ហទយេ អបរាបរំ ចង្កមិ.

៧. មក្កដសុត្តវណ្ណនា

៣៧៣. សត្តមេ ទុគ្គាតិ ទុគ្គមា. ចារីតិ សញ្ចារោ. លេបំ ឱឌ្ឌេន្តីតិ វដរុក្ខខីរាទីហិ យោជេត្វា លេបំ ករោន្តិ, តំ មក្កដានំ ធុវគមនដ្ឋានន្តិ សល្លក្ខេត្វា រុក្ខសាខាទីសុ ឋបេន្តិ. បញ្ចោឌ្ឌិតោតិ បញ្ចសុ ឋានេសុ កាជទណ្ឌកំ បវេសេត្វា គហេតព្ពា កាជសិក្កា វិយ ឱឌ្ឌិតោ. ថុនំ សេតីតិ ថុនន្តោ សយតិ.

៨. សូទសុត្តវណ្ណនា

៣៧៤. អដ្ឋមេ សូទោតិ ភត្តការកោ. នានច្ចយេហីតិ នានាចយេហិ, នានាវិធេហីតិ អត្ថោ. អយមេវ វា បាឋោ. អម្ពិលគ្គេហីតិ អម្ពិលកោដ្ឋាសេហិ. ឯសេវ នយោ សព្ពត្ថ. អភិហរតីតិ គហណត្ថាយ ហត្ថំ បសារេតិ. ពហុំ គណ្ហាតីតិ ឯកគ្គហណេន ពហុំ គណ្ហន្តោបិ បុនប្បុនំ គណ្ហន្តោបិ ពហុំ គណ្ហតេវ. អភិហារានន្តិ សតំ វា សហស្សំ វា ឧក្ខិបិត្វា អភិហដានំ ទាយានំ. ឧបក្កិលេសាតិ បញ្ច នីវរណា. និមិត្តំ ន ឧគ្គណ្ហាតីតិ ‘‘ឥមំ មេ កម្មដ្ឋានំ អនុលោមំ វា គោត្រភុំ វា អាហច្ច ឋិត’’ន្តិ ន ជានាតិ, អត្តនោ ចិត្តស្ស និមិត្តំ គណ្ហិតុំ ន សក្កោតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ បុព្ពភាគវិបស្សនា សតិបដ្ឋានាវ កថិតា.

៩. គិលានសុត្តវណ្ណនា

៣៧៥. នវមេ ពេឡុវគាមកេតិ វេសាលិយា សមីបេ ឯវំនាមកោ បាទគាមោ អត្ថិ, តស្មិំ. យថាមិត្តន្តិអាទីសុ មិត្តាតិ មិត្តាវ. សន្ទិដ្ឋាតិ តត្ថ តត្ថ សង្គម្ម ទិដ្ឋមត្តា នាតិទឡ្ហមិត្តា. សម្ភត្តាតិ សុដ្ឋុ ភត្តា សិនេហវន្តោ ទឡ្ហមិត្តា. យេសំ យត្ថ យត្ថ ឯវរូបា ភិក្ខូ អត្ថិ, តេ តត្ថ តត្ថ វស្សំ ឧបេថាតិ អត្ថោ. កស្មា ឯវមាហ? តេសំ ផាសុវិហារត្ថាយ. តេសំ កិរ ពេឡុវគាមកេ សេនាសនំ នប្បហោតិ, ភិក្ខាបិ មន្ទា. សមន្តា វេសាលិយា បន ពហូនិ សេនាសនានិ, ភិក្ខាបិ សុលភា. តស្មា ឯវមាហ.

អថ កស្មា ‘‘យថាសុខំ គច្ឆថា’’តិ ន វិស្សជ្ជេសិ? តេសំ អនុកម្បាយ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អហំ ទសមាសមត្តំ ឋត្វា បរិនិព្ពាយិស្សាមិ. សចេ ឥមេ ទូរំ គច្ឆិស្សន្តិ, មំ បរិនិព្ពានកាលេ ទដ្ឋុំ ន សក្ខិស្សន្តិ. អថ នេសំ ‘សត្ថា បរិនិព្ពាយន្តោ អម្ហាកំ សតិមត្តម្បិ ន អទាសិ. សចេ ជានេយ្យាម, ន ឯវំ ទូរេ វសេយ្យាមា’តិ វិប្បដិសារោ ភវេយ្យ. វេសាលិយា សមន្តា បន វស្សំ វសន្តា មាសស្ស អដ្ឋ វារេ អាគន្ត្វា ធម្មំ សុណិស្សន្តិ, សុគតោវាទំ លភិស្សន្តី’’តិ ន វិស្សជ្ជេសិ.

ខរោតិ ផរុសោ. អាពាធោតិ វិសភាគរោគោ. ពាឡ្ហាតិ ពលវតិយោ. មារណន្តិកាតិ មរណន្តំ មរណសន្តិកំ បាបនសមត្ថា. សតោ សម្បជានោ អធិវាសេសីតិ សតិំ សូបដ្ឋិតំ កត្វា ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា អធិវាសេសិ. អវិហញ្ញមានោតិ វេទនានុវត្តនវសេន អបរាបរំ បរិវត្តនំ អករោន្តោ អបីឡិយមានោ អទុក្ខិយមានោ ច អធិវាសេសិ. អនាមន្តេត្វាតិ អជានាបេត្វា. អនបលោកេត្វាតិ អជានាបេត្វាវ ឱវាទានុសាសនិំ អទត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. វីរិយេនាតិ បុព្ពភាគវីរិយេន ចេវ ផលសមាបត្តិវីរិយេន ច. បដិបណាមេត្វាតិ វិក្ខម្ភេត្វា. ជីវិតសង្ខារន្តិ ឯត្ថ ជីវិតម្បិ ជីវិតសង្ខារោ. យេន ជីវិតំ សង្ខរីយតិ ឆិជ្ជមានំ ឃដេត្វា ឋបីយតិ, សោ ផលសមាបត្តិធម្មោបិ ជីវិតសង្ខារោ. សោ ឥធ អធិប្បេតោ. អធិដ្ឋាយាតិ អធិដ្ឋហិត្វា បវត្តេត្វា ជីវិតឋបនសមត្ថំ ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជេយ្យន្តិ អយមេត្ថ សង្ខេបត្ថោ.

កិំ បន ភគវា ឥតោ បុព្ពេ ផលសមាបត្តិំ ន សមាបជ្ជតីតិ? សមាបជ្ជតិ. សា បន ខណិកសមាបត្តិ. ខណិកសមាបត្តិ ច អន្តោសមាបត្តិយំយេវ វេទនំ វិក្ខម្ភេតិ, សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតមត្តស្ស កដ្ឋបាតេន វា កឋលបាតេន វា ឆិន្នសេវាលោ វិយ ឧទកំ, បុន សរីរំ វេទនា អជ្ឈោត្ថរតិ. យា បន រូបសត្តកំ អរូបសត្តកញ្ច និគ្គុម្ពំ និជ្ជដំ កត្វា មហាវិបស្សនាវសេន សមាបន្នា សមាបត្តិ, សា សុដ្ឋុ វិក្ខម្ភេតិ. យថា នាម បុរិសេន បោក្ខរណិំ ឱគាហេត្វា ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច សុដ្ឋុ អបព្យុឡ្ហសេវាលោ ចិរេន ឧទកំ ឱត្ថរតិ, ឯវមេវ តតោ វុដ្ឋិតស្ស ចិរេន វេទនា ឧប្បជ្ជតិ. ឥតិ ភគវា តំទិវសំ មហាពោធិបល្លង្កេ អភិនវំ វិបស្សនំ បដ្ឋបេន្តោ វិយ រូបសត្តកំ អរូបសត្តកញ្ច និគ្គុម្ពំ និជ្ជដំ កត្វា ចុទ្ទសហាការេហិ សន្នេត្វា មហាវិបស្សនាយ វេទនំ វិក្ខម្ភេត្វា ‘‘ទសមាសេ មា ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិ, សមាបត្តិវិក្ខម្ភិតា វេទនា ទស មាសេ ន ឧប្បជ្ជិយេវ.

គិលានា វុដ្ឋិតោតិ គិលានោ ហុត្វា បុន វុដ្ឋិតោ. មធុរកជាតោ វិយាតិ សញ្ជាតគរុភាវោ សញ្ជាតថទ្ធភាវោ សូលេ ឧត្តាសិតបុរិសោ វិយ. ន បក្ខាយន្តីតិ ន បកាសន្តិ, នានាការតោ ន ឧបដ្ឋហន្តិ. ធម្មាបិ មំ នប្បដិភន្តីតិ សតិបដ្ឋានធម្មា មយ្ហំ បាកដា ន ហោន្តីតិ ទីបេតិ. តន្តិធម្មា បន ថេរស្ស សុប្បគុណា. ន ឧទាហរតីតិ បច្ឆិមឱវាទំ ន ទេតិ, តំ សន្ធាយ វទតិ.

អនន្តរំ អពាហិរន្តិ ធម្មវសេន វា បុគ្គលវសេន វា ឧភយំ អកត្វា. ‘‘ឯត្តកំ ធម្មំ បរស្ស ន ទេសេស្សាមី’’តិ ហិ ចិន្តេន្តោ ធម្មំ អព្ភន្តរំ ករោតិ នាម, ‘‘ឯត្តកំ បរស្ស ទេសេស្សាមី’’តិ ចិន្តេន្តោ ពាហិរំ ករោតិ នាម. ‘‘ឥមស្ស បុគ្គលស្ស ទេសេស្សាមី’’តិ ចិន្តេន្តោ បន បុគ្គលំ អព្ភន្តរំ ករោតិ នាម, ‘‘ឥមស្ស ន ទេសេស្សាមី’’តិ ចិន្តេន្តោ បុគ្គលំ ពាហិរំ ករោតិ នាម. ឯវំ អកត្វា ទេសិតោតិ អត្ថោ. អាចរិយមុដ្ឋីតិ យថា ពាហិរកានំ អាចរិយមុដ្ឋិ នាម ហោតិ, ទហរកាលេ កស្សចិ អកថេត្វា បច្ឆិមកាលេ មរណមញ្ចេ និបន្នា បិយមនាបស្ស អន្តេវាសិកស្ស កថេន្តិ, ឯវំ តថាគតស្ស ‘‘ឥទំ មហល្លកកាលេ បច្ឆិមឋានេ កថេស្សាមី’’តិ មុដ្ឋិំ កត្វា បរិហរិត្វា ឋបិតំ កិញ្ចិ នត្ថីតិ ទស្សេតិ.

អហំ ភិក្ខុសង្ឃន្តិ អហមេវ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមីតិ វា, មមុទ្ទេសិកោតិ អហំ ឧទ្ទិសិតព្ពដ្ឋេន ឧទ្ទេសោ អស្សាតិ មមុទ្ទេសិកោ, មមេវ ឧទ្ទិស្សិត្វា មំ បច្ចាសីសមានោ ភិក្ខុសង្ឃោ ហោតុ មម អច្ចយេន មា វា អហោសិ, យំ វា តំ វា ហោតូតិ ឥតិ វា បន យស្ស អស្សាតិ អត្ថោ. ន ឯវំ ហោតីតិ ពោធិបល្លង្កេយេវ ឥស្សាមច្ឆេរានំ វិគតត្តា ឯវំ ន ហោតិ. ស កិន្តិ សោ កិំ. អាសីតិកោតិ អសីតិសំវច្ឆរិកោ, ឥទំ បច្ឆិមវយំ អនុប្បត្តភាវទីបនត្ថំ វុត្តំ. វេឋមិស្សកេនាតិ ពាហពន្ធចក្កពន្ធាទិនា បដិសង្ខរណេន វេឋមិស្សកេន. មញ្ញេតិ ជរសកដំ វិយ វេឋមិស្សកេន មញ្ញេ យាបេតិ, អរហត្តផលវេឋនេន ចតុឥរិយាបថកប្បនំ តថាគតស្ស ហោតីតិ ទស្សេតិ.

ឥទានិ តមត្ថំ បកាសេន្តោ យស្មិំ អានន្ទ សមយេតិអាទិមាហ. តត្ថ សព្ពនិមិត្តានន្តិ រូបនិមិត្តាទីនំ. ឯកច្ចានំ វេទនានន្តិ លោកិយានំ វេទនានំ. តស្មាតិហានន្ទាតិ យស្មា ឥមិនា ផលសមាបត្តិវិហារេន ផាសុ ហោតិ, តស្មា តុម្ហេបិ តទត្ថាយ ឯវំ វិហរថាតិ ទស្សេតិ. អត្តទីបាតិ មហាសមុទ្ទគតា ទីបំ វិយ អត្តានំ ទីបំ បតិដ្ឋំ កត្វា វិហរថ. អត្តសរណាតិ អត្តគតិកាវ ហោថ, មា អញ្ញគតិកា. ធម្មទីបធម្មសរណបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច ធម្មោតិ នវវិធោ លោកុត្តរធម្មោ វេទិតព្ពោ. តមតគ្គេតិ តមអគ្គេ, មជ្ឈេ ត-ការោ បទសន្ធិវសេន វុត្តោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥមេ អគ្គតមាតិ តមតគ្គាតិ. ឯវំ សព្ពំ តមសោតំ ឆិន្ទិត្វា អតិវិយ អគ្គេ ឧត្តមភាវេ ឯតេ, អានន្ទ, មម ភិក្ខូ ភវិស្សន្តិ, តេសំ អគ្គេ ភវិស្សន្តិ. យេ កេចិ សិក្ខាកាមា, សព្ពេសំ តេសំ ចតុសតិបដ្ឋានគោចរាវ ភិក្ខូ អគ្គេ ភវិស្សន្តីតិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ គណ្ហីតិ.

១០. ភិក្ខុនុបស្សយសុត្តវណ្ណនា

៣៧៦. ទសមេ តេនុបសង្កមីតិ តស្មិំ ឧបស្សយេ កម្មដ្ឋានកម្មិកា ភិក្ខុនិយោ អត្ថិ, តាសំ ឧស្សុក្កាបេត្វា កម្មដ្ឋានំ កថេស្សាមីតិ ឧបសង្កមិ. ឧឡារំ បុព្ពេនាបរំ វិសេសន្តិ បុព្ពវិសេសតោ អបរំ ឧឡារវិសេសំ. តត្ថ មហាភូតបរិគ្គហោ បុព្ពវិសេសោ, ឧបាទារូបបរិគ្គហោ អបរវិសេសោ នាម. តថា សកលរូបបរិគ្គហោ បុព្ពវិសេសោ, អរូបបរិគ្គហោ អបរវិសេសោ នាម. រូបារូបបរិគ្គហោ បុព្ពវិសេសោ, បច្ចយបរិគ្គហោ អបរវិសេសោ នាម សប្បច្ចយនាមរូបទស្សនំ បុព្ពវិសេសោ, តិលក្ខណារោបនំ អបរវិសេសោ នាម. ឯវំ បុព្ពេនាបរំ ឧឡារវិសេសំ ជានាតីតិ អត្ថោ.

កាយារម្មណោតិ យំ កាយំ អនុបស្សតិ, តមេវ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បជ្ជតិ កិលេសបរិឡាហោ. ពហិទ្ធា វា ចិត្តំ វិក្ខិបតីតិ ពហិទ្ធា វា បុថុត្តារម្មណេ ចិត្តុប្បាទោ វិក្ខិបតិ. កិស្មិញ្ចិទេវ បសាទនីយេ និមិត្តេ ចិត្តំ បណិទហិតព្ពន្តិ ឯវំ កិលេសបរិឡាហេ ច លីនត្តេ ច ពហិទ្ធាវិក្ខេបេ ច ឧប្បន្នេ កិលេសានុរញ្ជិតេន ន វត្តិតព្ពំ, កិស្មិញ្ចិទេវ បសាទនីយេ បសាទាវហេ ពុទ្ធាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ ឋានេ កម្មដ្ឋានចិត្តំ ឋបេតព្ពំ. ចិត្តំ សមាធិយតីតិ អារម្មណេ សម្មា អាធិយតិ សុដ្ឋុ ឋបិតំ ឋបិយតិ. បដិសំហរាមីតិ បសាទនីយដ្ឋានតោ បដិសំហរាមិ, មូលកម្មដ្ឋានាភិមុខំយេវ នំ ករោមីតិ អត្ថោ. សោ បដិសំហរតិ ចេវាតិ មូលកម្មដ្ឋានាភិមុខញ្ច បេសេតិ. ន ច វិតក្កេតិ ន ច វិចារេតីតិ កិលេសវិតក្កំ ន វិតក្កេតិ, កិលេសវិចារំ ន វិចារេតិ. អវិតក្កោម្ហិ អវិចារោតិ កិលេសវិតក្កវិចារេហិ អវិតក្កាវិចារោ. អជ្ឈត្តំ សតិមា សុខមស្មីតិ គោចរជ្ឈត្តេ បវត្តាយ សតិយា ‘‘សតិមាហមស្មិ សុខិតោ ចា’’តិ បជានាតិ.

ឯវំ ខោ, អានន្ទ, បណិធាយ ភាវនា ហោតីតិ ឯវំ, អានន្ទ, ឋបេត្វា ភាវនា ហោតិ. ឥមស្ស ហិ ភិក្ខុនោ យថា នាម បុរិសស្ស មហន្តំ ឧច្ឆុភារំ ឧក្ខិបិត្វា យន្តសាលំ នេន្តស្ស កិលន្តកិលន្តកាលេ ភូមិយំ ឋបេត្វា ឧច្ឆុខណ្ឌំ ខាទិត្វា បុន ឧក្ខិបិត្វា គមនំ ហោតិ; ឯវមេវ អរហត្តំ បាបុណិតុំ ឧគ្គហិតកម្មដ្ឋានស្ស កាយបរិឡាហាទីសុ ឧប្បន្នេសុ តំ កម្មដ្ឋានំ ឋបេត្វា ពុទ្ធគុណាទិអនុស្សរណេន ចិត្តំ បសាទេត្វា កម្មនិយំ កត្វា ភាវនា បវត្តា, តស្មា ‘‘បណិធាយ ភាវនា ហោតី’’តិ វុត្តំ. តស្ស បន បុរិសស្ស ឧច្ឆុភារំ យន្តសាលំ នេត្វា បីឡេត្វា រសបានំ វិយ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ កម្មដ្ឋានំ មត្ថកំ បាបេត្វា អរហត្តំ បត្តស្ស ផលសមាបត្តិសុខានុភវនំ វេទិតព្ពំ.

ពហិទ្ធាតិ មូលកម្មដ្ឋានំ បហាយ ពហិ អញ្ញស្មិំ អារម្មណេ. អប្បណិធាយាតិ អដ្ឋបេត្វា. អថ បច្ឆា បុរេ អសំខិត្តំ វិមុត្តំ អប្បណិហិតន្តិ បជានាតីតិ ឯត្ថ កម្មដ្ឋានវសេន វា សរីរវសេន វា ទេសនាវសេន វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ កម្មដ្ឋានេ តាវ កម្មដ្ឋានស្ស អភិនិវេសោ បុរេ នាម, អរហត្តំ បច្ឆា នាម. តត្ថ យោ ភិក្ខុ មូលកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា កិលេសបរិឡាហស្ស វា លីនត្តស្ស វា ពហិទ្ធាវិក្ខេបស្ស វា ឧប្បជ្ជិតុំ ឱកាសំ អទេន្តោ សុទន្តគោណេ យោជេត្វា សារេន្តោ វិយ ចតុរស្សច្ឆិទ្ទេ សុតច្ឆិតំ ចតុរស្សឃដិកំ បក្ខិបន្តោ វិយ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អតិដ្ឋន្តោ អលគ្គន្តោ អរហត្តំ បាបុណាតិ, សោ បុរេសង្ខាតស្ស កម្មដ្ឋានាភិនិវេសស្ស បច្ឆាសង្ខាតស្ស អរហត្តស្ស ច វសេន បច្ឆា បុរេ អសំខិត្តំ វិមុត្តំ អប្បណិហិតន្តិ បជានាតិ នាម.

សរីរេ បន បាទង្គុលីនំ អគ្គបព្ពានិ បុរេ នាម, សីសកដាហំ បច្ឆា នាម. តត្ថ យោ ភិក្ខុ បាទង្គុលីនំ អគ្គបព្ពអដ្ឋិកេសុ អភិនិវិសិត្វា ព្យាភង្គិយា យវកលាបំ មោចេន្តោ វិយ វណ្ណសណ្ឋានទិសោកាសបរិច្ឆេទវសេន អដ្ឋីនិ បរិគ្គណ្ហន្តោ អន្តរា កិលេសបរិឡាហាទីនំ ឧប្បត្តិំ វារេត្វា យាវ សីសកដាហា ភាវនំ បាបេតិ, សោ បុរេសង្ខាតានំ អគ្គបាទង្គុលិបព្ពានំ បច្ឆាសង្ខាតស្ស សីសកដាហស្ស ច វសេន បច្ឆា បុរេ អសំខិត្តំ វិមុត្តំ អប្បណិហិតន្តិ បជានាតិ នាម.

ទេសនាយបិ ទ្វត្តិំសាការទេសនាយ កេសា បុរេ នាម, មត្ថលុង្គំ បច្ឆា នាម. តត្ថ យោ ភិក្ខុ កេសេសុ អភិនិវិសិត្វា វណ្ណសណ្ឋានទិសោកាសវសេន កេសាទយោ បរិគ្គណ្ហន្តោ អន្តរា កិលេសបរិឡាហាទីនំ ឧប្បត្តិំ វារេត្វា យាវ មត្ថលុង្គា ភាវនំ បាបេតិ. សោ បុរេសង្ខាតានំ កេសានំ បច្ឆាសង្ខាតស្ស មត្ថលុង្គស្ស ច វសេន បច្ឆា បុរេ អសំខិត្តំ វិមុត្តំ អប្បណិហិតន្តិ បជានាតិ នាម.

ឯវំ ខោ, អានន្ទ, អប្បណិធាយ ភាវនា ហោតីតិ ឯវំ, អានន្ទ, អដ្ឋបេត្វា ភាវនា ហោតិ. ឥមស្ស ហិ ភិក្ខុនោ យថា នាម បុរិសស្ស គុឡភារំ លភិត្វា អត្តនោ គាមំ អតិហរន្តស្ស អន្តរា អដ្ឋបេត្វាវ ឧច្ចង្គេ បក្ខិត្តានិ គុឡខណ្ឌាទីនិ ខាទនីយានិ ខាទន្តស្ស អត្តនោ គាមេយេវ ឱតរណំ ហោតិ, ឯវមេវ អរហត្តំ បាបុណិតុំ អារទ្ធភាវនស្ស កាយបរិឡាហាទីនំ ឧប្បត្តិំ វារេត្វា កម្មដ្ឋានភាវនា បវត្តា, តស្មា ‘‘អប្បណិធាយ ភាវនា’’តិ វុត្តា. តស្ស បន បុរិសស្ស តំ គុឡភារំ អត្តនោ គាមំ នេត្វា ញាតីហិ សទ្ធិំ បរិភោគោ វិយ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ កម្មដ្ឋានំ មត្ថកំ បាបេត្វា អរហត្តំ បត្តស្ស ផលសមាបត្តិសុខានុភវនំ វេទិតព្ពំ. ឥមស្មិំ សុត្តេ បុព្ពភាគវិបស្សនា កថិតា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

អម្ពបាលិវគ្គោ បឋមោ.